Trường phái biểu hiện:
Ra đời trong bất mãn với
cái đẹp lý tưởng

Người xem Hà Nội biên soạn từ “Câu chuyện nghệ thuật”
(The Story of Art) của E.H Gombrich
Gauguin – “Spirit of the dead watching” (?), 1892
Về sự ra đời của trường phái Biểu hiện, có lẽ liên hệ gần nhất
vẫn là ba bậc thầy: Cezanne, Gauguin và van Gogh. Những
vấn đề mà ba vị này đặt ra một cách mạnh mẽ luôn tạo cảm
hứng của những thế hệ họa sỹ đi sau. Ba vị này cũng là
những người chả mấy khi bằng lòng với những gì thu nhận
được từ các trường học nghệ thuật.

Với Cezanne, ông không bằng lòng với những thành công mà
trường pháo Ấn tượng đã đạt được. Ông lo lắng khi thấy
trường phái Ấn tượng đang theo đuổi một cách thái quá
những khoảnh khắc phù du mà bỏ quên, hoặc đánh mất cái
trật tự, cái cân đối và những hình thể chắc chắn lâu bền của
thiên nhiên. Và giải pháp của Cezanne là khai sinh ra trường
phái Lập thể (Cubism) ở Pháp.
mận nở), 1890
Đến thời mình, các nghệ sỹ tiếp sau ba bậc thầy cô đơn và
nổi loạn trên đã cảm thấy sự ngột ngạt của trường phái Ấn
tượng, họ muốn qua mặt nó và thực sự đối diện với những
khó khăn. Một số kẻ trong số họ đã tìm thấy một phần cảm
hứng ở tranh khắc gỗ Nhật Bản. Đặc biệt là sau Thế chiến đã
bùng nổ một trào lưu ngưỡng mộ với các điêu khắc của
người da đen – những món đồ mà các nghệ sĩ có thể tìm thấy
ở các cửa hiệu bán đồ “thuộc địa” với giá rẻ mạt. Họ nhìn
thấy ở đó một cảm hứng mới cho nghệ thuật phương Tây
đang bị cho là đi vào ngõ cụt. Rõ ràng về cấu trúc, kĩ thuật
đơn giản và sức diễn tả mạnh mẽ của những bức tượng châu
Phi hình như không hề mang những băn khoăn về sự thật,
tính tự nhiên hay cái đẹp lý tưởng, những thứ mà nghệ thuật
châu Âu trong lúc trăn trở tìm kiếm nên đã biến chúng trở
nên khô cứng. Tất nhiên, ý nghĩa thực của những món điêu
khắc châu Phi không hề giản đơn như người ta vẫn nghĩ. Thế
nhưng, vào thời điểm đó, những gì mang lại từ những bức
tượng này cũng đã là một giải pháp cho sự tìm kiếm các trào
lưu mới, mà điển hình là trường phái Biểu hiện. Mặt nạ tộc Luluwa, Cộng hòa Dân chủ Congo Trong một bức thư mà van Gogh diễn tả khi ông vẽ bức tranh
chân dung người bạn, ông đã ví nó như một bức “biếm họa” “Tiếng thét” cho thấy thế nào là một sự kích động bất ngờ
khi bị thay đổi toàn bộ giác quan. Mọi đường nét trên tranh
đều cho cảm giác dồn trọng tâm duy nhất vào khuôn mặt
đang thét, khiến người xem phải chia sẻ nỗi kinh hoàng, nỗi
đau và sự kích động của tiếng thét ấy. Đôi mắt mở trừng, hai
má hõm sâu như một người chết và được diễn đạt, bóp méo
như trong một bức biếm họa. Bức tranh còn làm cho ta băn
khoăn và ám ảnh bởi chẳng bao giờ biết được nguyên nhân
của tiếng thét ấy. Vào thời điểm ấy, trong khi khá nhiều
người cho rằng việc của các nghệ sỹ nghiêm túc khi thay đổi
bề ngoài của sự vật là nên lí tưởng hóa chúng chứ không nên
làm cho xấu xí, thì đối với Munch, một tiếng thét đau đớn có
thể không gọi là đẹp đẽ nhưng sẽ thiếu trung thực nếu chỉ
nhìn vào mặt tốt của cuộc sống.

Với sự mở đầu của Munch, các họa sỹ Biểu hiện đã có một
phương tiện tốt để cảm nhận sâu sắc nỗi nghèo túng, sự khổ
đau, bất công và những đam mê điên rồ của con người. Đối
với họ, việc khăng khăng bám víu vào sự hài hòa và cái đẹp
chỉ là sự thiếu ngay thật. Họ muốn đối diện một cách trần trụi
kiếp của nhân sinh, đứng về phía những kẻ bị tước đoạt
quyền lợi, bị đối xử bất công và xấu xí. Họ có thể cực đoan
cho rằng những bậc thầy cổ điển như Raphael hay Gorreggio
là đạo đức giả. Họ tránh những thứ gì xinh đẹp và “chọc” cho
giới trung lưu phải chi ra khỏi vỏ kén tự mãn.