HÌNH TƯỢNG RỒNG THỜI LÝ
Từ xa xưa con Rồng đã có trong tâm thức người Việt, nhiều huyền thoại về rồng,
với biểu hiện linh thiêng, về phát sinh phát triển, như chúng ta từng tự hào là con
cháu của Lạc Hồng (Lạc Long Quân và Âu Cơ). Rồng gắn bó trong văn hoá tín
ngưỡng dân gian. Rồng là biểu tượng vật linh, mang lại mưa thuận gió hoà, là
mong cầu, ước muốn của đời sống cư dân nông nghiệp lúa nước. Nó được phát huy
sáng tạo trong nghệ thuật vương triều, đình, đền, chùa truyền thống, mãi mãi đậm
sâu trong tiềm thức nhân dân.
Thăng Long nơi Rồng vàng xuất hiện. Hình tượng con Rồng Lý sáng tạo còn là
bảo lưu của con rồng dân gian vốn có lâu đời của dân tộc. Nhà Lý đã duy trì gìn
giữ những biểu tượng của Rồng truyền thống, và đưa lại ý nghĩa mới của vương
quyền. Hình tượng Rồng thời Lý trở thành biểu tượng cao quý - quyền uy của
Vương quyền và linh thiêng của Thần quyền (với đạo Phật là Quốc giáo).
Hình tượng Rồng chỉ thực sự phát triển từ triều Lý (thế kỷ XI-XII), mở đầu cho
nền văn minh Đại Việt sau ngàn năm Bắc thuộc. Đây là thời kỳ đạo phật được phát
triển mạnh, tinh thần tự cường dân tộc luôn được đề cao, nhiều công trình văn hoá
nghệ thuật được xây dựng, nghệ thuật trang trí hoa văn cũng phong phú đa dạng.
Hình tượng Rồng mang tính linh thiêng, cao quý. Đường nét mềm mại, tinh tế, bố
cục hoàn chỉnh nhất quán, mang rõ phong cách.
Hình tượng Rồng trong Tứ Linh (Long- Ly - Quy - Phượng) là đề tài quan trọng
của Mỹ thuật truyền thống. Rồng còn là hình tượng độc lập, được thể hiện ở Điêu
khắc (Tượng và Phù điêu), trên chất liệu (gỗ, đá). Hoặc Rồng là Hoa văn, họa tiết

khu vực thành Thăng Long Hà Nội). Hình Rồng trong bố cục hình cánh hoa Sen:
“Hình Rồng trong các cánh Liên hoa” bệ tượng (Tháp Chương Sơn - năm 1117),
hoặc “Hình rồng trên các cánh hoa Sen” chạm ở mặt trụ đá kê chân cột ở một số
công trình kiến trúc Lý mà Khảo cổ học phát hiện được ở khu Hoàng Thành Thăng
Long
Nhận diện hình tượng, đặc điểm phong cách tạo hình Rồng thời Lý: trên cơ sở so
sánh, đối chiếu với hình Rồng (các thời tiếp sau: Trần, Lê, Mạc, Nguyễn). Ta thấy
Rồng ở mỗi vương triều đều có đặc điểm và phong cách riêng.
Vương triều Lý kéo dài suốt 216 năm, Hình tượng Rồng có một phong cách độc
đáo, và có kiểu dáng nhất quán, được quy định thống nhất mang tính vương triều.
Điều này được nghệ nhân tuân thủ triệt để. Trên thực tế khảo sát chúng tôi thấy
rằng: bất kỳ hình rồng ở di tích nào thời Lý, dù ở cách xa nhau, dù làm vào những
năm khác nhau, dù là kiến trúc vương quyền hay kiến trúc thần quyền thì về cơ bản
hình tượng con Rồng Lý vẫn đều có kiểu dáng và cấu trúc rất thống nhất.
Đặc điểm Hình tượng Rồng thời Lý: mình Rồng kéo dài, thể hiện theo lối nhìn
nghiêng. Đầu Rồng với cổ ngước chếch lên cao. Trên lông mày Rồng kết xoắn
giống hình số 3 ngửa (theo nhãn vòng Kim cô nhà Phật), và trước trán kết xoắn
hình chữ S đứng (ký hiệu tựa hình chớp của hiện tượng tự nhiên ý niệm cổ về uy
lực của Phật Pháp Lôi - Pháp Điện (sấm chớp). Sau gáy rồng, từ hai bên dưới mang
tai có dải bờm nhiều tua kết vào nhau bay thả uốn lượn vút nhọn ra phía sau. Chòm
râu dưới cằm rồng cũng kết xoắn uốn lượn tương tự phía dưới, nhưng nhỏ và ngắn
hơn. Quanh đầu có những viên ngọc lơ lửng và thường có mây quấn. Miệng rồng
há rộng để hứng viên ngọc báu. Trên hai hàm có răng nhọn, hai nanh cuối hàm kéo
dài uốn cong qua mép liền sát mũi. Mũi Rồng cũng được kéo dài thành một mào
hình vòi. Mào của Rồng cũng hơi uốn khúc và chung quanh có viền kiểu ngọn lửa.
Môi dưới của Rồng ngắn, còn lưỡi lại rất dài. Từ hàm dưới lưỡi vươn ra uốn lượn
sóng để đỡ lấy viên ngọc đang lơ lửng. Mắt Rồng to tròn và hơi lồi. Cũng còn có
loại đầu Rồng nữa là: cổ uốn xuống gấp khúc rồi ngược lên (trông cổ Rồng như rụt
lại) - như đôi rồng chạm trên mặt trán bia Bia chùa Báo Ân (Thanh Hoá). Hoặc
Rồng đàn nối đuôi nhau trên thành bậc chùa Sùng Nghiêm Diên Khánh