Đề mở và cách luyện tập viết bài văn theo đề mở
1. Đề mở - Một hình thức rèn luyện năng lực sáng tạo
Đề văn truyền thống đã tạo ra hệ lụy bài mẫu tràn ngập ở sách tham khảo, trên mạng
internet, trong tài liệu ôn tập của thầy cô nên học sinh (HS) đã hình thành một phương
pháp học tập không đúng: học và ôn tập không từ tác phẩm văn học, từ Sách giáo
khoa mà từ bài mẫu.
Gần đây, trong các kì thi tốt nghiệp THPT, Đại học, Cao đẳng việc ra những đề văn
mở đã khá phổ biến, kích thích được suy nghĩ độc lập, độc đáo và sáng tạo của học
sinh.
Vậy thế nào là một đề mở? Chúng tôi quan niệm đó là loại đề chỉ nêu vấn đề cần bàn
luận trong bài nghị luận hoặc chỉ nêu đề tài đề viết văn tự sự, miêu tả…không nêu
mệnh lệnh gì về thao tác lập luận như kiểu hãy chứng minh, phân tích…hoặc phương
thức biểu đạt như: hãy kể, hãy phát biểu cảm nghĩ…Đề mở khác với loại đề có đầy đủ
yếu tố, từ lời dẫn đến yêu cầu về thao tác cụ thể, có thể gọi đây là đề “đóng”, đề “khép
kín”.
Đề mở không phải là dạng đề hoàn toàn mới mẻ. Sau đây là một số đề văn mở ở
một số nước.
Một số đề văn thi vào đại học của Trung Quốc năm 2006
Đề 1. Viết một bài văn với tiêu đề: “Một nét chấm phá về Bắc Kinh”. (Đề thi của
thành phố Bắc Kinh)
Đề 2. Viết một bài văn với chủ đề: “Tôi muốn nắm chặt tay bạn”. (Đề thi của thành
phố Thượng Hải)
Đề 4. Lấy đôi vai làm chủ đề để viết một bài văn 800 chữ. (Đề thi của tỉnh Liêu Ninh)
Một số đề văn của Mĩ
Đề 1. Tổng thống Mĩ Barack Obama và Bill Clinton.
Đề 3. Có phải con người trở nên phụ thuộc vào công nghệ?
Có thể thấy, điểm chung khá thống nhất của các đề văn trên đây là chỉ nêu lên một đề
tài, một vấn đề để người viết bàn luận và làm sáng tỏ. Tùy vào nội dung vấn đề, đề tài
đó mà người viết lựa chọn và quyết định các thao tác nghị luận nào cho phù hợp. Nhìn
chung là phải vận dụng nhiều thao tác trong một bài viết. Rất ít thấy những đề nêu yêu
cầu về kiểu bài hoặc thao tác lập luận. Đấy chính là dạng đề mở theo quan niệm ở

trường và sức khỏe con người không? …
2.2. Lập dàn ý
Như trên đã trình bày, có ý rồi, người viết cần biết tổ chức, sắp xếp các ý ấy thành một
hệ thống nhằm làm nổi bật đối tượng, vần đề. Công việc này gọi là lập dàn ý hoặc xây
dựng bố cục, kết cấu cho bài viết. Thông thường bài văn có ba phần, mỗi phần có một
nhiệm vụ cụ thể.
- Mở bài: Giới thiệu đối tượng, dẫn dắt vào vấn đề trọng tâm cần làm sáng tỏ.
- Thân bài: Triển khai, cụ thể hóa đối tượng và vấn đề trọng tâm đã nêu ở mở bài bằng
hệ thống ý được sắp xếp một cách hợp lý.
- Kết bài: Chốt lại vấn đề, nêu lên suy nghĩ, bài học cho bản thân.
* Lập dàn ý một số đề mở:
Đề: Nhân vật Mị trong suy nghĩ của tôi
Mở bài:
Giới thiệu khái quát về Tô Hoài và Vợ chống A Phủ, dẫn dắt vào nhân vật Mị.
Thân bài:
- Trước khi làm dâu nhà Thống lý, Mị là một cô gái xinh đẹp, trẻ trung yêu đời, tài
hoa, chăm làm, hiếu thảo, có người yêu và có những ngày vui.
- Khi về làm dâu nhà Thống lý, Mị trở thành một người ở không công thật mai mỉa,
phải làm việc như một cái máy vô hồn, chai sạn cảm xúc.
-> Tội ác của cường quyền, thần quyền, phu quyền. (giá trị hiện thực)
- Tuy nhiên không vì thế mà Mị lịm tắt đi khát vọng sống. Sức sống tiềm tàng trong
Mị vẫn âm ỉ cháy từ lần gặp cha định tự vẫn không thành đến đêm tình mùa xuân và
đến khi cắt dây trói giải cứu A phủ cũng là tự giải cứu chính mình.
- HS phát biểu cảm nghĩ của mình về nhân vật.
Kết bài: Khẳng định tài năng Tô Hoài qua nghệ thuật xây dựng nhân vật.
Đề: Qua quá trình đi câu cá của ông lão Xantiagô trong tiểu thuyết “Ông già và biển
cả” của Hê-minh-uê, anh/chị có suy nghĩ gì về thành công và thất bại trong cuộc đời.
2
Mở bài: Giới thiệu, dẫn dắt vào vấn đề nghị luận: Trong cuộc sống, cũng như trong
tác phẩm văn học, thành công và thất bại luôn là 2 mặt của một quá trình, cùng song

Tùy vào vấn đề, đối tượng cần thuyết phục và cách lập luận mà người viết có thể sắp
xếp theo những dàn ý khác nhau. Việc sắp xếp ý cần linh hoạt nhưng cũng phải tuân
thủ một số quy tắc nhất định:
- Các ý lớn phải ngang nhau và cùng làm sáng tỏ cho vấn đề trọng tâm. Các ý nhỏ
phải nằm trong ý lớn và làm sáng tỏ cho ý lớn; cần trình bày ý theo một trật tự tránh
trùng lặp ý.
- Có ý phải bắt buộc trình bày trước rồi mới tiếp tục trình bày các ý khác. - Cần xác
định mức độ các ý cho hợp lý. Trong một bài văn, các ý không phải bao giờ cũng
đồng đều và được trình bày ngang nhau. Có ý cần nêu kĩ, có ý chỉ nói qua, nói vừa đủ.
3. Một số lưu ý khi làm bài văn theo đề mở
Được "mở" đến đâu thì hợp lý?
Để xác định biên độ "mở" của một bài văn, HS cần bình tĩnh đọc thật kỹ đề và phân
tích xem đối tượng cần làm là gì, giới hạn của đề ra sao, và dung lượng chữ, thời
3
lượng làm bài như thế nào để có cách xử lý đề cho phù hợp. Có rất nhiều trường hợp
hs nhầm lẫn giữa đề "đóng" và đề "mở" vì phân tích đề chưa tốt. Ví dụ như đề Văn:
"Hãy nhập vai nhân vật Mị, kể lại câu chuyện Vợ chồng A Phủ"; đó là đề "đóng", hơn
nữa còn "khóa" rất nhiều lớp vì giáo viên đã xác định luôn nhân vật phải nhập vai là
gì, và đòi hỏi các bạn phải nắm được cốt truyện để kể cho chính xác.
Nếu đổi lại thành: "Em hãy chọn một nhân vật mà em thích, hóa thân thành nhân vật
đó và kể lại câu chuyện Vợ chồng A Phủ để nêu bật sức sống tiềm tàng của nhân vật
Mị" thì lại là một đề bài "mở" về vai trần thuật, hs được tự do lựa chọn nhân vật mà
các em muốn và kể lại câu chuyện từ điểm nhìn của nhân vật đó. Dù có "mở" đến đâu
thì HS cũng luôn phải xác định được rằng câu chuyện muốn nêu lên vấn đề cụ thể gì
và hướng người đọc đến những giá trị tốt đẹp gì. Như chuyện Vợ chồng A Phủ thì để
lại trong lòng người đọc vẻ đẹp của lòng nhân đạo, tình yêu thương đồng cảm sâu sắc
với những kiếp người nghèo khổ. Qua nhân vật Mị, nhà văn đã thể hiện được vẻ đẹp,
sức sống tiềm tàng mãnh liệt của người phụ nữ miền núi nói riêng và người phụ nữ
Việt Nam nói chung.
Tránh sáng tạo vô bờ bến