Tìm hiểu hệ thống pháp luật Cộng hoà Liên bang Đức

84 TẠP CHÍ LUẬT HỌC - ĐẶC SAN 9/2011

ThS. Lª ThÞ Lîi *
ộ luật thương mại (Handelsgesetzbuch)
của CHLB Đức bao gồm một số quy
định khác so với Bộ luật dân sự (Bürgerliches
Gesetzbuch) - bộ luật cơ bản trong hệ thống
luật tư của Đức. Những quy định về pháp luật
thương mại trong Bộ luật này được xem như
luật dân sự đặc biệt (luật tư đặc biệt) của các
thương nhân, được áp dụng chỉ trong giao dịch
giữa các doanh nghiệp. Khi xuất hiện thuộc
tính thương mại thì các quy định pháp luật
đặc biệt cũng như các tập quán thương mại
chưa được chuẩn hoá sẽ có hiệu lực áp dụng.
Đặc điểm cơ bản của Bộ luật là có sự đề cao
rõ ràng quyền tự quyết cá nhân (Privatautonomie)
giữa các bên tham gia, nhằm tránh tình trạng
các quy định của pháp luật gây ra những hạn
chế hơn mức cần thiết các giao dịch kinh tế
giữa các doanh nghiệp.
Bộ luật thương mại Đức đóng vai trò cốt
lõi của pháp luật thương mại, nhằm tạo điều
kiện và quy định các giao dịch được thực hiện
bởi các cá nhân và doanh nghiệp, chịu sự ràng
buộc bởi tính chất thương gia.

(các điều 271; 307). ADHGB cũng bao hàm
một số quy định quan hệ pháp luật dân sự
mà thời đó chưa có trong xã hội.
Trên cơ sở dự thảo năm 1895 và được
Quốc hội tiếp nhận ngày 07/04/1897, Bộ luật
thương mại cho lãnh thổ Đức bắt đầu có hiệu
lực ngày 01/01/1900. Những cải cách pháp
luật quan trọng đã trở nên cần thiết và do từ
ngày 01/01/1900 Bộ luật dân sự cũng bắt
B
* Giảng viên Khoa pháp luật kinh tế
Trường Đại học Luật Hà Nội
Tìm hiểu hệ thống pháp luật Cộng hoà Liên bang Đức

TẠP CHÍ LUẬT HỌC - ĐẶC SAN 9/2011 85
đầu có hiệu lực nên nhiều phần của ADHGB
đã được chuyển tải vào Bộ luật dân sự.
Từ đó đến nay, tuy Bộ luật thương mại đã
trải qua nhiều thay đổi và bổ sung nhưng nó
vẫn giữ nguyên trạng thái cấu trúc cơ bản từ
01/01/1900, trừ trường hợp ngoại lệ đã cắt bỏ
phần luật cổ phần (Aktienrechts) vào năm 1937.
Tuy nhiên, pháp luật thương mại hiện hành của
Đức cũng bị ảnh hưởng mạnh bởi việc giải
quyết theo pháp luật của Liên minh châu Âu.
2. Khái niệm và tư cách thương nhân
Thương nhân được quy định từ Điều 1
đến Điều 6 Bộ luật thương mại Đức. Đây
cũng chính là nguồn pháp luật quan trọng
nhất của các thương nhân. Thực chất luật

phải có hai điều kiện: 1) Thực hiện những
hành vi thương mại; 2) Thực hiện những
hành vi thương mại mang tính nghề nghiệp
thường xuyên. Ngoài ra, quá trình thực thi
Bộ luật thương mại thừa nhận thêm 2 điều
kiện nữa: Thực hiện hành vi mang danh
nghĩa của chính mình và vì lợi ích của mình,
có năng lực hành vi thương mại.
Bộ luật thương mại CHLB Đức quy định
về thương nhân có phần phức tạp hơn.
Thương nhân theo nghĩa của Bộ luật này
là những người hành nghề kinh doanh. Hành
nghề kinh doanh là bất kì cơ sở hành nghề
nào mang lại lợi nhuận, ngoại trừ các doanh
nghiệp mà căn cứ theo tính chất, phạm vi
của nó không đòi hỏi phải thiết lập cơ sở để
hoạt động kinh doanh (khoản 2 Điều 1 Bộ
luật thương mại). Doanh nghiệp hành nghề
mà cơ sở hoạt động của nó chưa phải là hành
nghề kinh doanh theo khoản 2 Điều 1 Bộ
luật thương mại, vẫn được coi là hành nghề
thương mại theo nghĩa của Bộ luật này nếu
hãng của doanh nghiệp có đăng kí trong
danh bạ thương mại. Doanh nghiệp có quyền
nhưng không bắt buộc phải đăng kí theo
những quy định đăng kí đối với các hãng
kinh doanh thương mại.
Khi đã đăng kí thì việc xoá tên của hãng
cũng có thể xảy ra theo đơn đề nghị của doanh
nghiệp, trong trường hợp không có cơ sở theo

đích nhằm thu lợi nhuận. Tuy nhiên, công
việc kinh doanh phải đạt phạm vi giao dịch và
đòi hỏi một mức độ tổ chức doanh nghiệp
nhất định (như thiết lập cơ sở hoạt động kinh
doanh). Điều này không có ở những người
kinh doanh nhỏ lẻ, với họ luật thương mại
không có hiệu lực áp dụng. Tuy nhiên, những
người này vẫn có thể tự nguyện nhận được tư
cách thương nhân khi đăng kí trong danh bạ
thương mại. Đối với các công ti đối vốn và
hợp tác xã thì bắt buộc phải dựa vào hình
thức pháp lí là các thương gia, không phụ
thuộc vào xác nhận doanh nghiệp của họ.
Điều này đặc biệt có hiệu lực đối với công ti
TNHH và công ti cổ phần. Có thể tính cả
loại hình công ti châu Âu mới có gần đây.
(1)

3. Phạm vi áp dụng và tính đặc biệt
của pháp luật thương mại Đức
Bộ luật thương mại Đức có sự kế tiếp hệ
thống chủ quan, có nghĩa là hiệu lực áp dụng
các quy định pháp luật thương mại không phụ
thuộc vào đối tượng của các giao dịch (hệ
thống khách quan), mà phụ thuộc địa vị pháp
lí của các pháp nhân tham gia các giao dịch
liên quan. Phạm vi áp dụng của Bộ luật
thương mại Đức được giới hạn bởi tính đặc
thù của pháp luật này. Tính chất đặc biệt của
luật thương mại Đức là ở chỗ: Bộ luật thương

Thứ nhất, tính tự chịu trách nhiệm
Trên cơ sở những kinh nghiệm kinh doanh,
các thương nhân buộc phải có các hành vi tự
chịu trách nhiệm. Do vậy, một số quy định
bảo vệ của Bộ luật dân sự (Điều 348 đến
Điều 350) không có hiệu lực áp dụng cho
các thương nhân.
Thứ hai, tính nhanh chóng và đơn giản
Việc giảm phí giao dịch luôn là yêu cầu quan
trọng trong các giao dịch thương mại. Như
vậy, việc các điều khoản của Bộ luật thương
mại nhằm đơn giản hoá các giao dịch luôn được
viện dẫn áp dụng. Trong đó, được đề cập
trước tiên là Điều 48 Bộ luật thương mại (quy
định về quyền đại diện) và Điều 350 (từ bỏ
các thủ tục trong việc kí kết hợp đồng). Sự
nhanh chóng của các giao dịch phải được
đảm bảo bởi thời hạn ngắn của việc kiểm tra
nghiên cứu theo Điều 377 Bộ luật thương mại.
Thứ ba, tăng cường bảo vệ giao thương
Việc tăng cường bảo vệ giao thương chủ
yếu đạt được thông qua việc đăng công khai
các đăng kí thương mại (Điều 8 và các điều
tiếp theo) và qua kiến thức của những người
tham gia giao dịch làm cho các thoả thuận
chắc chắn và an toàn hơn.
Phân biệt ranh giới giữa Bộ luật thương
mại với những lĩnh vực pháp luật khác:
Bộ luật thương mại ngày nay cần được
phân biệt giới hạn đối với một số khía cạnh

các tổ chức tín dụng và các hợp tác xã. Đáng
chú ý là Bộ luật thương mại Đức cũng dành
một phần riêng đặc biệt gồm các quy định về
thương mại hàng hải (Seehandelsrecht).
Về mặt nội dung, Bộ luật thương mại
gồm 905 điều, được cơ cấu thành 5 phần
như sau:
Tìm hiểu hệ thống pháp luật Cộng hoà Liên bang Đức

88 TẠP CHÍ LUẬT HỌC - ĐẶC SAN 9/2011
Phần 1: Những quy định cơ bản về
thương mại (từ Điều 1 đến Điều 104)
Chương 1: Thương nhân; Chương 2: Danh
bạ thương mại; Chương 3: Hãng thương mại;
Chương 4: (đã bãi bỏ); Chương 5: Đại diện
toàn quyền và việc uỷ quyền; Chương 6:
Đối tượng hỗ trợ hoạt động thương mại và
học nghề; Chương 7: Đại diện thương mại;
Chương 8: Môi giới thương mại;
Phần 2: Các quy định về các loại hình
công ti thương mại và công ti ẩn danh (Điều
105 đến Điều 236)
Chương 1: Các công ti mở; Chương 2:
Công ti đối vốn; Chương 3: Công ti ẩn danh
Phần 3: Những quy định về sổ sách
thương mại (từ Điều 238 đến Điều 342a)
Chương 1: Những quy định đối với tất cả
các thương nhân; Chương 2: Những quy định
bổ sung đối với các công ti đối vốn và một số
công ti đối nhân; Chương 3: Những quy định

cấp huyện), thường được cơ cấu với một
thẩm phán chuyên trách (chủ tịch hội đồng xét
xử) và hai thẩm phán danh dự, còn gọi là thẩm
phán thương mại (theo khoản 1 Điều 105 Luật
tổ chức toà án (Gerichtsverfassungsgesetz). Các
thẩm phán danh dự do các phòng công nghiệp
và thương mại giới thiệu và phải chứng minh
có tư cách thương gia theo quy định của Bộ
luật thương mại hoặc giữ vai trò lãnh đạo,
điều hành công ti đối vốn. Điều 105 nêu trên
cũng quy định tất cả các thẩm phán tham gia
xét xử đều có quyền quyết định như nhau khi
xét xử các vụ việc liên quan các tranh chấp
thương mại, khác với việc xét xử các vụ việc
dân sự tại các phòng xử án dân sự trực thuộc
các toà án địa phương, ở đó thẩm phán, người
giữ vai trò chủ tịch hội đồng xét xử có quyền
ra quyết định một mình (Điều 349 Bộ luật tố
tụng dân sự)./.

(1). Tiếng Latinh là Societas Europaea (SE) - loại hình
công ti cổ phần trong phạm vi cộng đồng châu Âu.
Công ti châu Âu tiếng Đức là Europäische Gesellschaft,
viết tắt là EG nhưng không sử dụng trong trường hợp
này để tránh nhầm lẫn với EG - từ viết tắt của Cộng
đồng châu Âu (Europäische Gemeinschaft).