nghiên cứu - trao đổi
8

Tạp chí luật học số 3/2004

TS. NGuyễn Văn Động *
1. Lớ lun ca Mỏc v hỡnh thỏi kinh
t - xó hi - hũn ỏ tng ca ch ngha
duy vt lch s
a ra c phm trự trit hc "hỡnh
thỏi kinh t - xó hi", Mỏc ó phõn tớch sõu
sc v ton din ba vn quan trng l:
Sn xut vt cht - c s tn ti v phỏt
trin ca xó hi; quan h gia lc lng sn
xut v quan h sn xut; quan h gia c
s h tng v kin trỳc thng tng.
Trc Mỏc, hu ht cỏc nh trit hc,
xó hi hc ó xut phỏt t quan im duy
tõm gii thớch nguyờn nhõn lm cho xó
hi vn ng. H cho rng xó hi thnh hay
suy, phỏt trin hay khụng phỏt trin l do ý
thc, t tng, vai trũ ca v nhõn hoc ca
mt lc lng siờu nhiờn quyt nh. Tuyt

h phỏp lut, quan h o c, quan h tụn
giỏo, quan h vn hoỏ; sn xut vt cht
cng l c s cho s tin b ca xó hi,
trong quỏ trỡnh sn xut vt cht, cỏc
phng tin k thut sn xut ngy cng
phỏt trin, hon thin dn ti nng sut lao
ng tng lờn v sn phm lao ng va
nhiu va mi ngy mt tt hn, lm cho
* Ging viờn chớnh Khoa hnh chớnh - nh nc
Trng i hc lut H Ni nghiên cứu - trao đổi
Tạp chí luật học số 3/2004 9
b mt xó hi khụng ngng thay i v
phỏt trin.
Mỏc tip tc phỏt trin lớ lun ca mỡnh
v xó hi bng vic lun gii vn
"phng thc sn xut" v khng nh rng
lch s xó hi loi ngi l lch s thay th
cỏc phng thc sn xut. Phng thc sn
xut l cỏch thc m con ngi s dng
sn xut ra ca ci vt cht mt giai on
lch s nht nh; l s thng nht bin
chng gia lc lng sn xut v quan h
sn xut. Mi hỡnh thỏi kinh t - xó hi cú
phng thc sn xut c thự v khi
phng thc sn xut bin i thỡ hỡnh thỏi
kinh t - xó hi s thay i theo. Mt
phng thc sn xut mi ra i vi kt

ng xó hi.
Gia lc lng sn xut v quan h sn
xut cú mi quan h cht ch, tỏc ng qua
li ln nhau, th hin ch quan h sn
xut phự hp vi tớnh cht, trỡnh ca lc
lng sn xut v õy l quy lut c bn,
chi phi tt c cỏc giai on phỏt trin ca
xó hi loi ngi. Trong quan h gia lc
lng sn xut v quan h sn xut thỡ lc
lng sn xut (ni dung) quyt nh quan
h sn xut (hỡnh thc), vỡ lc lng sn
xut l yu t ng nht, cỏch mng nht
trong phng thc sn xut, luụn luụn phỏt
trin theo xu hng ngy cng cao, cng
hon thin, trc ht v ch yu l cụng c
lao ng v ngi lao ng. Bờn cnh ú,
hỡnh thc cng tỏc ng mnh m ti ni
dung theo hai hng: Nu quan h sn xut
phự hp vi tớnh cht, trỡnh ca lc
lng sn xut thỡ nú s thỳc y, m
ng cho lc lng sn xut phỏt trin;
ngc li thỡ quan h sn xut s kỡm hóm
s phỏt trin ca lc lng sn xut, lm
cho nn sn xut xó hi khụng tin trin nghiên cứu - trao đổi
10

Tạp chí luật học số 3/2004

sn xut bin i.
Kin trỳc thng tng l ton b nhng
quan im t tng, chớnh tr, phỏp lut,
o c, xó hi, vn hoỏ, ngh thut, tụn
giỏo cựng vi cỏc thit ch xó hi tng
ng nh nh nc, ng phỏi chớnh tr, t
chc xó hi, t chc tụn giỏo v mi quan
h gia chỳng vi nhau, c thit lp trờn
c s h tng nht nh v phn ỏnh c s
h tng y. Kt cu ca kin trỳc thng
tng trong xó hi cú nhiu giai cp, tng
lp xó hi cú li ớch khỏc nhau, thm chớ
i lp nhau gm h t tng v th ch
ca giai cp thng tr, cỏc quan im t
tng l tn d ca xó hi c li, quan
im t tng ca cỏc giai cp mi ra i,
quan im t tng ca cỏc tng lp trung
gian. B phn ch yu, quyt nh trong
kin trỳc thng tng l h t tng, cỏc
quan im chớnh tr - phỏp lớ, vn hoỏ, o
c v cỏc th ch ca giai cp thng tr.
Nh nc v phỏp lut l hai thit ch trng
yu ca kin trỳc thng tng, vỡ nh nc
l t chc quyn lc chớnh tr c bit ca
giai cp thng tr cũn phỏp lut l phng
tin hu hiu nht nh nc s dng
trong vic thc hin nhng nhim v, mc
tiờu c bn m giai cp thng tr t ra.
Gia c s h tng vi kin trỳc thng
tng cú mi quan h cht ch, tỏc ng qua

quan thỡ nú s tỏc ng tớch cc. Cũn ngc
li thỡ nú s l tr lc, gõy tỏc hi cho phỏt
trin kinh t - xó hi. Tuy nhiờn, s kỡm
hóm ny cng ch l tm thi, vỡ vi vai trũ
quyt nh ca mỡnh thỡ sm hay mun, c
s h tng s phỏ v kin trỳc thng tng
lc hu thụng qua cuc cỏch mng xó hi.
T s phõn tớch a ra nhng lun
c khoa hc trờn, Mỏc a ra nhn thc
khỏi quỏt v hỡnh thỏi kinh t - xó hi v
kt cu ca nú. Hỡnh thỏi kinh t - xó hi l
phm trự trit hc, dựng ch xó hi mt
giai on lch s nht nh vi mt phng
thc sn xut nht nh, trong ú, quan h
sn xut phự hp vi tớnh cht, trỡnh
phỏt trin ca lc lng sn xut; vi mt
kin trỳc thng tng nht nh c xõy
dng trờn quan h sn xut ú v phự hp
vi nú. Kt cu ca hỡnh thỏi kinh t - xó
hi gm ba yu t c bn l lc lng sn
xut, quan h sn xut v kin trỳc thng
tng. Ngoi ra, cũn cú cỏc quan h xó hi
quan trng nh quan h dõn tc, quan h
giai cp, quan h gia ỡnh, quan h h hng
v cỏc hot ng xó hi khỏc, gúp phn to
nờn tớnh ton vn ca xó hi v lm cho xó
hi vn ng, phỏt trin khụng ngng.
Mỏc cho rng s phỏt trin ca cỏc
hỡnh thỏi kinh t - xó hi l quỏ trỡnh lch s
- t nhiờn, khụng ph thuc vo ý mun


T¹p chÝ luËt häc sè 3/2004

thái kinh tế - xã hội xã hội chủ nghĩa.
2. Sự vận dụng lí luận của Mác về
hình thái kinh tế - xã hội vào việc nghiên
cứu và giảng dạy vấn đề "kiểu nhà nước
và kiểu pháp luật"
Khoa học lí luận về nhà nước và pháp
luật đã vận dụng sáng tạo lí luận của Mác
về hình thái kinh tế - xã hội trong việc
nghiên cứu và đưa vào giảng dạy cho sinh
viên luật vấn đề "kiểu nhà nước và kiểu
pháp luật". Thành tựu nghiên cứu đó gồm
ba điểm chính: Một là: Dựa vào lí luận của
Mác về hình thái kinh tế - xã hội (cơ sở
khoa học) để phân chia các nhà nước và
pháp luật trong lịch sử ra thành từng kiểu
và nêu rõ ý nghĩa nhận thức của các khái
niệm "kiểu nhà nước", "kiểu pháp luật"; hai
là: Phân tích quá trình thay thế các kiểu
nhà nước và các kiểu pháp luật trong lịch
sử; ba là: Phân tích vị trí, vai trò, sứ mệnh
lịch sử của kiểu nhà nước xã hội chủ nghĩa
và kiểu pháp luật xã hội chủ nghĩa.
- Sự phân chia các nhà nước và pháp
luật trong lịch sử thành từng kiểu và ý
nghĩa nhận thức của các khái niệm "kiểu
nhà nước" và "kiểu pháp luật"
Các nhà khoa học mácxít đã dựa trên lí

khái niệm khoa học là "kiểu nhà nước" và
"kiểu pháp luật". Kiểu nhà nước là tổng thể
những đặc điểm cơ bản của nhà nước, phản
ánh nguồn gốc phát sinh, bản chất, vai trò
xã hội và các điều kiện tồn tại, phát triển
của nhà nước trong một hình thái kinh tế -
xã hội nhất định. Kiểu pháp luật là tổng thể
những đặc điểm cơ bản của pháp luật, thể
hiện nguồn gốc phát sinh, bản chất, vai trò
xã hội và các điều kiện tồn tại, phát triển
của pháp luật trong một hình thái kinh tế -
xã hội nhất định. Ý nghĩa nhận thức của các
khái niệm "kiểu nhà nước" và "kiểu pháp nghiên cứu - trao đổi
Tạp chí luật học số 3/2004 13

lut" th hin ch mi khi tip cn chỳng
thỡ iu u tiờn ngi ta cú th cm nhn
c l nh nc v phỏp lut y ra i
nh th no, chỳng da trờn c s kinh t -
xó hi gỡ, bo v v phc v quyn li ca
giai cp no, vai trũ trong xó hi ra sao v
xu hng phỏt trin nh th no.
- Quỏ trỡnh thay th cỏc kiu nh nc
v cỏc kiu phỏp lut trong lch s
Nu nh s thay i hỡnh thỏi kinh t -
xó hi ny bng hỡnh thỏi kinh t - xó hi
khỏc l quy lut thỡ s thay th kiu nh

v tin b nht trong lch s, c xõy
dng v hot ng trờn c s kinh t - xó
hi xó hi ch ngha, do giai cp cụng nhõn
lónh o nhm thc hin mc tiờu: Dõn
giu, nc mnh, xó hi cụng bng, dõn
ch vn minh, dn dn tin ti mt xó hi
khụng cú giai cp.
Vn dng sỏng to nhng quan im
ca ch ngha Mỏc- Lờnin v ca Ch tch
H Chớ Minh v nh nc v phỏp lut xó
hi ch ngha, ng cng sn Vit Nam
xỏc nh: Nh nc ta l cụng c ch yu
thc hin quyn lm ch ca nhõn dõn,
l nh nc phỏp quyn ca dõn, do dõn, vỡ
dõn. Quyn lc nh nc l thng nht, cú
s phõn cụng v phi hp gia cỏc c quan
nh nc trong vic thc hin cỏc quyn
lp phỏp, hnh phỏp, t phỏp. Nh nc
qun lớ xó hi bng phỏp lut. Mi c
quan, t chc, cỏn b, cụng chc, mi cụng
dõn cú ngha v chp hnh hin phỏp v
phỏp lut.
(4)
khụng ngng tng cng
sc mnh ca nh nc v phỏp lut, thc
hin thnh cụng s nghip i mi nc
ta. ng ó ra nm phng hng quan
trng: Xõy dng nh nc phỏp quyn xó
mt khỏc, ng dng hp lớ nhng thnh qu
nghiờn cu y vo thc tin, trong ú cú
vic truyn bỏ, ging dy cho sinh viờn lut
v cỏc i tng hc lut khỏc.
Theo chỳng tụi, trc ht cú hai nhúm
vn lớ lun v thc tin cn c tip tc
nghiờn cu, lm sỏng t sau õy:
Nhúm mt gm nhng vn liờn quan
ti cỏc mi quan h gia nh nc, phỏp
lut vi xó hi, trong ú ch yu v ni bt
nht l cỏc mi quan h gia nh nc,
phỏp lut vi kinh t, chớnh tr, vn hoỏ,
o c, tụn giỏo, dõn tc, giai cp, tng
lp xó hi, cỏ nhõn con ngi
Nhúm hai gm cỏc vn v i mi,
hon thin b mỏy nh nc v h thng
phỏp lut m quan trng v cp bỏch nht l
i mi t chc v hot ng ca Quc hi,
hi ng nhõn dõn, Chớnh ph, y ban nhõn
dõn cỏc cp, to ỏn, vin kim sỏt, cụng an,
cỏc c quan b tr t phỏp v cỏc c quan
chuyờn trỏch bo v phỏp lut khỏc; r soỏt
v h thng hoỏ vn bn quy phm phỏp
lut; tng kt hot ng xõy dng v ban
hnh vn bn quy phm phỏp lut; ỏnh giỏ
vic t chc thc hin phỏp lut, thc hin
phỏp lut v bo v phỏp lut nc ta
hin nay; iu tra, kho sỏt thc tin xõy
dng lun c cho vic hon thin h thng
phỏp lut kinh t trong iu kin ton cu