Tổng quan những nghiên
cứu và xu hướng phát triển
của Điện tử công suất &
truyền động điện

Tóm tắt
Sự hoàn thiện của công nghệ vật liệu bán dẫn công suất và kỹ
thuật điều khiển đã tạo điều kiện cho ngành Tự động hóa
phát triển vượt bậc trong hơn ba thập kỷ qua. Bài báo sẽ điểm
lại sự phát triển của Truyền động điện và Điện tử công suất,
là các thành phần cơ bản trong một hệ thống tự động hóa.
Việc khái quát này sẽ là cơ sở cho những nhận định về sự
phát triển của lĩnh vực trong một tương lai gần, kỷ nguyên
mà vấn đề năng lượng và môi trường trở nên quan trọng hơn
bao giờ hết.
I. Mở đầu
Kỷ nguyên của Truyền động điện có thể coi như bắt đầu từ
thế kỷ 19 khi Tesla phát minh ra động cơ không đồng bộ năm
1888. Từ đó, động cơ điện dần dần thay thế động cơ hơi
nước, vốn được coi là động lực cho cách mạng công nghiệp
lần thứ nhất (thế kỷ 18) và lần thứ hai (thế kỷ 19).
Sự ra đời của các van bán dẫn công suất lớn như diode, BJT,
thyristor, triac và tiếp đó là IGBT thực sự mang đến cho
truyền động điện một sự biến đổi lớn về chất và lượng. Các
van bán dẫn chịu điện áp ngày càng cao và khả năng dẫn
dòng ngày càng lớn đã tạo nên các cấu hình bộ biến đổi ngày
càng đa dạng: chỉnh lưu (AC/DC converter), nghịch lưu
(DC/AC converter, inverter), bộ biến đổi một chiều (DC/DC
converter) và bộ biến đổi xoay chiều (AC/AC converter) cho

vào trạng thái tức thì của mômen và từ thông. Phương pháp
này đã cho phép đáp ứng mômen của hệ truyền động nhanh
hơn gấp hàng chục lần so với phương pháp điều khiển vector.
Tuy nhiên, nhấp nhô mômen (torque ripple) là một tồn tại
làm hạn chế ứng dụng của phương pháp trong nhiều trường
hợp. Các nhà khoa học đã công bố hàng ngàn công trình
nghiên cứu trên các tập san hội nghị và tạp chí quốc tế trong
thập kỷ cuối cùng của thế kỷ 20. Tuy nhiên, nhược điểm cố
hữu của phương pháp chỉ được cải thiện chứ không được giải
quyết triệt để. Do vậy, cho đến nay người ta đã coi DTC là
một phương pháp bổ trợ cho phương pháp điều khiển vector
cho các ứng dụng đòi hỏi điều khiển mômen nhanh nhưng
không quá khắt khe về nhấp nhô mômen, ví dụ như truyền
động trong ô tô điện.
Phương pháp điều khiển vector và DTC ban đầu được đề
xuất cho động cơ không đồng bộ. Tuy nhiên, chúng đã được
mở rộng cho tất cả các loại động cơ xoay chiều cần phải điều
khiển tốc độ, như các ứng dụng servo, điều khiển chuyển
động (motion control) cho robot, cơ cấu kéo, hay trong hàng
không vũ trụ. Các chủng loại động cơ xoay chiều có thể kể
đến là: động cơ không chổi than sức điện động hình thang
(BLDCM), động cơ đồng bộ nam châm vĩnh cửu (PMSM),
động cơ đồng bộ nam châm chìm (IPM), động cơ từ trở thay
đổi (SRM), và động cơ tuyến tính (linear motor).
Với yêu cầu ngày càng khắt khe về chất lượng và hiệu suất,
các cấu hình mới của bộ biến đổi đã được đưa ra. Biến tần đa
mức với các cấu hình diode kẹp, tụ bay hay cầu H, với các
phương pháp chuyển mạch mềm ở dòng điện không và điện
áp không (zero-current, zero-voltage switching) đã được đề
xuất. Đặc biệt, biến tần ma trận (matrix converters) được bắt

bản chất thay đổi của các nguồn năng lượng thiên nhiên
(cường độ ánh sáng mặt trời do thời tiết, ngày-đêm, cường độ
và hướng gió).
Ô tô điện được dự báo là phương tiện di chuyển trong tương
lai để giải quyết vấn đề cạn kiệt nguồn xăng dầu và ô nhiễm
môi trường do ô tô chạy xăng gây ra. Không chỉ đơn thuần là
phương tiện di chuyển, ô tô còn là một trong những đối
tượng mà những công nghệ mới nhất phục vụ con người
được tích hợp để tăng tính tiện nghi và an toàn. Ô tô điện
cũng là một trong những ứng dụng mà các thành tựu của
truyền động điện và điện tử công suất được góp mặt: từ các
công nghệ điều khiển động cơ, điều khiển chuyển động tối
ưu, cho đến chất lượng của các bộ biến đổi công suất, hay
khả năng lưu trữ điện của các loại nguồn.
Khái quát toàn bộ sự phát triển của Truyền động điện và
Điện tử công suất trong khuôn khổ một bài báo là điều không
thể. Các tác giả muốn điểm qua lịch sử và thành tựu của
ngành Truyền động điện và Điện tử công suất, từ đó nhấn
mạnh một số xu hướng phát triển hiện tại và tương lai. Bố
cục của bài báo như sau: sau phần khái quát mở đầu, các cấu
hình (topologies) biến tần ma trận và các bộ biến đổi DC/DC
sẽ được đề cập. Các phương pháp điều khiển để phát huy ưu
điểm của động cơ BLDCM, IPM và SRM sẽ được trình bày
trong phần III. Phần IV tập trung vào các thiết bị lưu điện,
vấn đề quan trọng hàng đầu của các nhà nghiên cứu hàn lâm
và giới công nghệ để có thể đưa ô tô điện trở thành một
phương tiện giao thông hiện thực. Một số lĩnh vực ứng dụng
mới nhất của truyền động điện và điện tử công suất được
trình bầy ở phần V, nhấn mạnh vào ô tô điện và năng lượng
mới. Một số nhận định mang tính dự báo sẽ được đưa ra

thường gây nên sự cồng kềnh và tăng giá thành của hệ thống.
Trái lại, bộ biến đổi AC/AC với đại diện là bộ biến tần trực
tiếp (cyclo converters) và các bộ biến tần ma trận (matrix
converters, Hình 1) không yêu cầu việc sử dụng tụ điện một
chiều. Tuy nhiên, trong số hai đại diện trên, biến tần trực tiếp
(cyclo converters) ngày càng ít được sử dụng trong thực tế do
có một số đặc điểm hạn chế như: tần số đầu ra bị hạn chế nhỏ
hơn tần số nguồn cấp, độ nhiễu sóng hài dòng điện vào và ra
rất cao, và số lượng van trong cấu hình lớn. Do đó chúng chỉ
thường được dùng trong các ứng dụng không đòi hỏi chất
lượng cao như các máy chở liệu trong ngành công nghiệp
khai thác quặng. Trái lại, biến tần ma trận đang trở thành ứng
cử viên hứa hẹn sẽ thay thế các biến tần AC/AC gián tiếp và
biến tần trực tiếp bởi các ưu điểm sau đây. Thứ nhất, chúng
không sử dụng tụ điện một chiều, dẫn đến tuổi thọ hệ thống
dài hơn, hệ thống gọn nhẹ hơn, và mật độ công suất cao hơn
(higher power density). Thứ hai, chúng có khả năng hoạt
động linh hoạt ở cả bốn góc phần tư, tận dụng ưu thế hãm tái
sinh, tiết kiệm năng lượng. Thứ ba, chất lượng hệ số công
suất đầu vào có thể đạt được gần bằng một, và dòng điện sẽ
là hình sin khi được điều khiển thích hợp. Với những lợi thế
vượt trội đó, các nghiên cứu về biến tần ma trận đã nhận
được rất nhiều sự quan tâm kể từ khi loại biến tần này được
đề xuất vào đầu những năm 80 của thế kỷ trước [4].
Biến tần ma trận (Hình 1) có mạch lực gồm ma trận 3x3 van
bán dẫn hai chiều, trong đó mỗi van có khả năng dẫn dòng
điện chảy theo cả hai chiều. Trên hình vẽ, van hai chiều được
đại diện bằng cấu hình hai IGBT nối chung cực emitter. Đặc
điểm của biến tần ma trận là sự chuyển mạch cần được thực
hiện đúng cách khi chuyển pha dẫn phía nguồn. Đặc điểm

matrix converter), biến tần ma trận nối tầng (cascade matrix
converter), biến tần ma trận nguồn Z (Z-source matrix
converter).
Các vấn đề về điều khiển, điều chế trong các cấu hình mới kể
trên có độ phức tạp cao, và là một xu hướng nghiên cứu đáng
xem xét hiện nay.
Phân loại cuối cùng là các ứng dụng của biến tần ma trận, ví
dụ, ứng dụng trong năng lượng gió [13]. Bên cạnh đó, một
hướng nghiên cứu phổ biến hiện nay là nâng cao độ tin cậy
và chống lại sự cố của biến tần ma trận. Sự cố có thể nằm
trong bản thân mạch lực của biến tần, bao gồm sự cố hở
mạch van và ngắn mạch van hoặc sự cố mất pha phía tải [14].
Mục đích của nâng cao độ tin cậy là tìm ra giải pháp phần
cứng hoặc phần mềm điều khiển tích hợp, phát hiện và chống
lại sự cố một cách tức thời, bảo vệ hệ thống để biến tần ma
trận hoạt động trong một giới hạn chấp nhận được.
Trong tương lai, hướng nghiên cứu về biến tần ma trận sẽ tập
trung vào ứng dụng của chúng vào năng lượng sạch và việc
phát hiện hỏng hóc, nâng cao độ tin cậy của thiết bị, của hệ
thống, từng bước thương mại hóa biến tần ma trận thành sản
phẩm hoạt động tin cậy trong công nghiệp để có thể tận dụng
những điểm
ưu việt của
chúng.
B. Bộ biến
đổi DC/DC
Trong các
ứng dụng
như ô tô điện
và năng

nghiêm ngặt về sự cách ly về điện giữa phía nguồn và phía
tải, chẳng hạn như việc cấp nguồn cho các mạch vi xử lý
hoặc ở những ứng dụng có tỉ số điện áp giữa phía cao áp và
phía hạ áp lớn. Loại không cách ly sử dụng cuộn kháng (và tụ
điện) để phóng nạp dòng điện, biến đổi điện áp. Với loại
không cách ly, năng lượng được truyền tải bằng cả dòng điện
và từ trường nên yêu cầu về kích thước lõi sắt từ được giảm
xuống, trong khi với loại cách ly, toàn bộ năng lượng được
truyền qua từ trường nên lõi sắt từ phải có kích thước lớn hơn
nhiều. Ngoài ra, tổn hao trên cuộn kháng cũng nhỏ hơn tổn
hao trên biến áp xung. Với những lý do trên, trong phần này,
ta chỉ thảo luận các cấu hình mạch không cách ly.

Hình 3. Minh họa chế độ hoạt động tăng áp.

Hình 4. Minh họa chế độ hoạt động hạ áp.
Cấu hình truyền thống và các chế độ hoạt động cơ bản của bộ
biến đổi DC/DC hai chiều không cách ly được cho trên Hình
3 và Hình 4. Ta thấy rằng ở công suất lớn, các van bán dẫn và
cuộn kháng sẽ phải làm việc trong những chế độ rất nặng nề.
Toàn bộ năng lượng trao đổi giữa phía cao áp và hạ áp được
truyền qua cuộn kháng. Bên cạnh đó, van bán dẫn sẽ phải dẫn
toàn bộ dòng và chịu toàn bộ điện áp cao của mạch. Với giới
hạn về khả năng dẫn dòng, chịu áp của van lực và khả năng
truyền tải công suất của lõi sắt từ, ta rất khó đạt được công
suất cao ở cấu hình truyền thống. Ngoài ra, đập mạch dòng
điện lớn trên tụ làm tăng kích thước và dung lượng yêu cầu
của tụ, góp phần làm tăng kích thước và giá thành của hệ
thống.