29

TẠP CHÍ KHOA HỌC, Đại học Huế, tập 73, số 4, năm 2012 NGHỆ THUẬT TẠO DỰNG CÁC LỚP KHÔNG GIAN KIẾN TRÚC
TRÊN TRỤC THẦN ĐẠO KINH THÀNH HUẾ
Võ Ngọc Đức
Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế

Tóm tắt. Tổ chức không gian theo trục tạo lớp không gian là một trong những giá
trị của kiến trúc truyền thống Huế. Lớp là tập hợp vô vàn điểm ảnh trong không
gian có cùng một tính chất. Các lớp không gian là một phần của không gian được
sắp xếp từ lớp không gian này đến lớp không gian kia theo một hay nhiều phương
khác nhau.
Tổ chức không gian lớp trên trục Thần đạo được tạo ra do quá trình thích ứng với
khí hậu nhiệt đới gió mùa, công năng sử dụng, yếu tố phong thuỷ, quy luật thẫm
mỹ, điều kiện văn hoá, các giai đoạn phát triển lịch sử… Tổ chức không gian kiểu
này tạo khả năng định hướng đồng bộ cho các công trình chính đều quay mặt
hướng tốt, tạo chiều sâu không gian, phân cấp tầm quan trọng của các không gian
kiến trúc…
Phương thức tổ chức này có khả năng vận dụng vào thiết kế kiến trúc hiện đại, xây
dựng kiến trúc có bản sắc.

Huế được mệnh danh là thành phố di sản (vật thể và phi vật thể) được Unessco
công nhận vào năm 1993. Quần thể di sản kiến trúc Huế rất phong phú đa dạng gồm:
thành quách, cung điện, đền đài, miếu mạo và lăng tẩm. Vào khoảng thế kỷ XVII, từ khi
chúa Nguyễn Hoàng mở mang bờ cõi di cư vào phía Nam, các chúa Nguyễn từ thời bấy
giờ đã có ý đồ, tư tưởng về tổ chức không gian nhiều lớp thành luỹ phục vụ việc phòng

một hay nhiều phương khác nhau.
Khái niệm lớp không gian cung cấp cho ta một công cụ để chỉ ra thứ tự sắp xếp,
quá trình hình thành, mối quan hệ không gian giữa các thành phần kiến trúc theo các
phương. Qua đó thấy được cấu trúc hệ thống giữa các thành phần không gian.
Trong kiến trúc, sự chuyển
động của một điểm tạo ra tuyến. Tổ
chức không gian theo tuyến chứa
đựng một loạt không gian giống nhau
chuyển động theo trục. Các không
gian thành phần được liên kết trực tiế
p
với nhau hoặc thông qua một không
gian dạng tuyến riêng biệt khác. Hình
thức chuyển động của tuyến có thể
dạng đường thẳng, cong hay theo một
quy luật tuyến nào đó. Để nhấn mạnh
một thành phần nào đó trên tuyến,
người ta nhấn mạnh độ lớn và hình
dạng thể hiện những không gian có
tầm quan trọng. Tầm quan trọng của
những không gian này càng được
nhấn mạnh khi nó đặt ở cuối tuyến,
đặt ở điểm thắt, điểm gãy khúc của
tuyến hoặc đặt tách ra khỏi tuyến.

Quan hệ lớp không gian theo tuyến[12]
Đối với kiến trúc cảnh quan, khái niệm lớp không gian được sử dụng rất phổ
biến. Theo đó, mọi không gian hay các cảnh vật thiên nhiên đều được phân thành 3 lớp
không gian: cận cảnh, trung cảnh và viễn cảnh. Đặc trưng trong cách thức bố cục đô thị


thần đạo Kỳ Đài, Phu Văn Lâu,
Nghênh Lương Đình
Ngoài ra, tổ chức không gian theo trục tạo khả năng định hướng đồng bộ cho các
công trình chính đều quay mặt hướng tốt thể hiện rất rõ ở bố cục tổng thể Kinh thành
Huế. Đặc điểm này được tạo ra do việc tuân thủ những quy luật đăng đối theo những 32

tuyến thẳng và quy luật phong thuỷ của tổng thể kiến trúc. Giải pháp bố cục theo chiều
sâu tạo nên các lớp không gian có tác dụng định hướng, phân cấp tầm quan trọng của
các không gian kiến trúc. Từ điện Thái Hoà, Ngọ Môn, Kỳ Đài, hộ Thành hào, Phu Văn
Lâu, Nghênh Lương Đình, sông Hương, núi Ngự Bình,… thể hiện rất rõ điều này.
Ngày nay, quá trình đô thị hoá làm bộ mặt kiến trúc đô thị Huế phát triển đồng
thời cũng làm mất đi phần nào giá trị quý giá của ông cha ta. Trong cách nhìn của chúa
Nguyễn Hoàng từ xưa đã có dụng ý đóng khung Huế trong phong cảnh kỳ diệu từ núi
Ngự Bình đến đồi Vọng Cảnh, đến phá Tam Giang và Cầu Hai.
Quy hoạch phát triển đô thị Huế phải xuất phát từ quan điểm bảo tồn, nâng cao
giá trị quần thể di tích cố đô Huế, tôn trọng tư tưởng chủ đạo của thuyết phong thuỷ
trong quy hoạch Huế trước đây với các nguyên tắc truyền thống của nghệ thuật kiến trúc
cung đình Việt Nam. Đặc thù của đô thị Huế là tổng thể di tích tồn tại trong lòng đô thị
mới, cố đô chung sống với thành phố đang phát triển đi lên. Vì vậy, việc bảo tồn cái cũ
không nên níu kéo cái mới phát triển, ngược lại sự phát triển cái mới không lấn át cái cũ
mà phải kết hợp hài hoà với nhau.
Vì vậy, muốn phát triển một nền kiến trúc Huế có bản sắc, trước tiên chúng ta
phải khẳng định đâu là cốt lõi, cái đặc thù đã làm nên tính riêng biệt cho nghệ thuật kiến
trúc Huế. Những giá trị của phương thức tổ chức không gian lớp theo trục trong kiến
trúc truyền thống có khả năng vận dụng vào thiết kế kiến trúc hiện đại, mở ra quan niệm
mới trong sáng tác, xây dựng nền kiến trúc có bản sắc, phù hợp với cảnh quan thiên
nhiên và văn hoá Huế.


33

Điện
Khôn
Thái

Nơi ăn ở sinh
hoạt của
Hoàng Quí
Phi và các phi
tần mỹ nữ
Tử Cấm
thành
Điệ
n Càn
Thành

Nơi ở của
Vua
Tử Cấm
thành
Điện Cầ
n
Chánh
(cao
10,871m)
[13] Vị trí cờ,
điểm nhấn
chính Kinh
thành
Kinh
thành
Phu Văn
Lâu (cao
9,5m) Nơi ngắm
cảnh, nghỉ
ngơi, thư giãn

Bắc sông
Hương 34

Nghênh
Lương
Đìn
h (cao
7,85m)
105m)
[11]

Tiền án Kinh
thành
Nam sông
Hương
Các lớp không gian qua mặt cắt hiện trạng trục thần đạo từ Hoàng thành đến núi Ngự Bình 35Mặt bằng và mặt cắt đề xuất các lớp không gian trên trên trục thần đạo từ Hoàng thành đến
núi Ngự Bình
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Phan Thuận An, Kiến trúc cố đô Huế, Nxb. Thuận hoá, Huế, 2000.
2. Phan Thuận An, Kinh thành Huế, Nxb. Thuận hoá, Huế, 1999.
3. Nguyễn Quang Đạt, Không gian liên kết trong kiến trúc, Luận văn thạc sỹ kiến trúc,
Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội, 2004. 36

4. Đặng Thái Hoàng , Sáng tác kiến trúc, Nxb. Khoa học kỹ thuật, Hà Nội, 1996.
5. Vũ Tam Lang, Kiến trúc cổ Việt nam, Nxb. Xây dựng, Hà Nội, 2002.
6. Đặng Đức Quang, Cơ sở tạo hình kiến trúc, Nxb. Xây dựng, Hà Nội, 1999.
7. Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại nam nhất thống chí, bản dịch của VSH, Nxb. Khoa
học xã hội, Hà nội, 1969.
8. Trần Ngọc Thêm, Cơ sở văn hoá Việt Nam, Nxb. Giáo dục, Tp. Hồ Chí Minh, 1999.