BỘN BỀ PHO SỬ ĐÁ
Những loạn lạc thời Vua Lê chúa Trịnh, thời Tây Sơn đã làm nên sự xáo trộn tai
hại này. Nhiều bia bị gãy vỡ nên khi lắp lại có sự thiếu hụt và nhầm lẫn. Rùa đội
bia đề danh tiến sỹ khoa thi Giáp Thìn năm 1724 nằm ở dãy nhà bia phía bên tay
trái - đi từ ngoài vào, hàng bia thứ hai vị trí số ba – là đầu rùa siêu mỏng trong 82
cụ rùa ở đây vốn được làm từ một thân bia. Nên ở cổ cụ rùa này vẫn còn lác đác
những dòng chữ. Chữ tuy hơi mờ nhưng nếu có thác bản thì vẫn có thể đọc tốt,
nhìn loáng thoáng tên người, chức vị. Một bên má rùa có 17 chữ, ghi 05 tên người
họ Nguyễn, bên kia có 11 chữ; đặc biệt có viết chức danh đại phu thái bảo của một
vị quan nào đó.
1. Pho sử đá và chân dung kẻ sỹ
So với rùa ở Văn Miếu (Huế), rùa ở đây không còn là một con rùa sinh vật cụ thể
như chúng ta từng biết, nó mang dáng vẻ quắc thước, nghiêm nghị với dáng đầu
vươn thẳng, hàng lông mày đậm, đôi mắt mở to, miệng rộng lộ hai chiếc răng
nanh. Có lẽ vì thế mà chúng ta vẫn thường gọi cụ rùa Văn Miếu như thường gọi cụ
rùa Hồ Gươm.
Thậm chí ở bia khoa thi Dương Hòa thứ 6 (1640) được dựng năm Thịnh Đức thứ 1
(1653), đầu rùa còn có một đám tóc xoắn tít như vân mây (người viết ngờ rằng
chiếc bia này bệ rùa và thân bia không cùng niên đại). Tạo hình rùa đội bia ở mỗi
giai đoạn rất khác nhau, không phải chỉ riêng chiếc đầu mà còn cả tư thế toàn thân.
Nếu không phải là các nhà nghiên cứu mỹ thuật, không mấy ai biết rằng những con
rùa thời đầu (thời Lê Sơ) không hề đội bia nằm bất động - mà dường như chúng
đang nhẹ nhàng bơi một cách khoan thai. Càng về sau, những tư thế cửu vạn càng
rõ, đầu rùa không còn ngẩng cao đầy kiêu hãnh, chân rùa giờ đầy đã xòe các ngón
bám chặt lấy nền, thể hiện sức nặng của tấm bia đá chất lên lưng. Đúng như câu ca:

Con Bí hí đội bia thường xuất hiện ở loại bia đề danh công trạng, nói theo thuật
ngữ Hán là hiển tích bi. Theo truyền thuyết, rồng sinh ra chín con không giống
nhau, mỗi đứa một tính nết. Đứa thì hiếu sát ( Nhai Xế), đứa thì thích đội vác ( Bí
hí) đứa thì thích phun nước ( Si Vẫn) đứa thì thích tiếng vang ( Bồ Lao) đúng là
trời sinh tính và không có đứa nào trở thành rồng. ở Trung Hoa có thành ngữ Long
sinh cửu tử bất thành long (rồng sinh chín đứa con nhưng chẳng đứa nào thành
rồng) ám chỉ vua chúa sinh ra con cái nhiều đứa con không nên thân. Bí hí tính ưa
mang vác nên được dùng để làm bệ bia. Có một tích khác còn kể rằng Bí hí đã giúp
vua Vũ (vị vua trong truyền thuyết của người TQ) trị thủy sông Hoàng Hà, sau khi
đã xong lập công trạng, e sợ tính hiếu động hung hăng của con vật này, Vũ đế bèn
đem một tảng đá nặng đặt lên lưng. Từ đấy con Bí hí về sau được làm bệ đội bia.
Nhưng thuyết về rồng sinh cửu tử cũng chỉ thịnh hành từ thời Minh.
Khảo cứu bi ký Trung Hoa cho thấy rùa đội bia vấn có truyền thống cổ xưa hơn
linh vật Bí hí. Và truyền thống này được bảo lưu rất lâu bền ở ngoài biên giới
Trung Quốc ví dụ như: Việt Nam, Hàn Quốc, Đài Loan.
Tại thành phố Đài Nam, ở Xích Khám Lầu hiện có 10 chiếc bia đá có hình rùa đội
với một phong cách cổ truyền hiếm có. Tại Seul Hàn Quốc có chiếc bia khá nổi
tiếng, bia Đại Thanh Hoàng đế công đức (được khắc năm 1639 đời vua Hoàng
Thái Cực) sau khi vua nhà Thanh thân chinh dẫn quân sang giúp vua Triều Tiên
dẹp loạn. Đặc điểm tạo hình rùa rất rõ, với cái đầu tròn, nhẵn không bờm, mũi nhỏ,
đầu không có sừng.
Bia có bút tích của vua Càn Long. ở Trung Quốc, những chiếc bia đời Thanh
không còn phổ biến tạo hình rùa ở các bia công trạng. Với trường hợp rùa đội bia ở
Khổng Miếu Nam Ninh tỉnh Quảng Tây cũng một lần nữa cho thấy lý thuyết hóa
thạnh ngoại biên về văn hóa là có cơ sở. Khổng Miếu Nam Ninh tuy có từ khoảng
1049 đến 1054 thời Bắc Tống nhưng đến thời cận đại bị phá hủy gần như toàn bộ,
di vật còn lại rất ít, ngoại trừ đôi rùa đá đội bia theo tạo hình truyền thống phong
cách trước thời Minh.
Trên những nét phác qua hiện trạng di tích và thực trạng bia Tiến sỹ ở Văn Miếu,
người viết xin có một số kiến nghị: