CÁI QUẠT
Năm 1949 họa sỹ Sỹ Ngọc vẽ bức tranh Cái bát. Bức tranh sơn mài nổi tiếng này
hiện đang lưu giữ tại bảo tàng Mỹ thuật quốc gia. Bức tranh thể hiện tình quân dân
cá nước. Hai nhân vật trong tranh là anh bộ đội và một bà mẹ nông thôn. Đó là một
câu chuyện thời chiến rất bình thường, có đoàn vệ quốc quân qua làng, có những
“mẹ già bịn rịn áo nâu-vui đàn con nhỏ rừng sâu mới về” (Hoàng Trung Thông).
Anh bộ đội nhận lấy bát nước từ tay mẹ. Người mẹ già trìu mến vừa nhìn anh bộ
đội, tay không ngừng phe phẩy chiếc quạt giấy. Chưa bao giờ mà nền son sơn mài
lại nóng bức và oi ả đến vậy. Bức tranh cũng có thể có những cái tên như Tình
quân dân, Trên đường hành quân, Các anh về, Qua làng, Nhớ bủ hay Trưa hè
nhưng họa sỹ đã chọn một cái tên rất giản dị: Cái bát. Cái bát chỉ là “đạo cụ” trong
câu chuyện này, nhưng nó trở thành tâm điểm của bức tranh. Cái bát gốm mộc
mạc, dáng thô thô nhưng chứa đựng cả cái ước nguyện hòa bình, một biểu tượng
của gia đình. Thời chinh chiến, lính tráng uống nước trong bi đông, ngang qua suối
vục tay làm bát. ở cái thủa mỹ thuật của những hoạt cảnh, Cái bát là một ngoại lệ.
Sau nửa thế kỷ nhìn lại chúng ta càng thấy sự độc đáo của tác phẩm. Bức tranh nổi
tiếng không vì cái tên, nhưng tên tranh đã thể hiện được tư duy sáng tạo của người
nghệ sỹ.
Trở lại bức tranh Cái bát, sự xuất hiện của cái quạt trong ty người mẹ, cho ta ước
đoán rằng bà mẹ đã đưa cho anh bộ đội bát nước chè xanh (hoặc chè vối) nóng.
Chiếc quạt giấy vẫn giống như những chiếc quạt giấy còn bán ở bến tàu bến xe
hiện nay. Xương quạt làm bằng tre, giấy bồi nhuộm mầu tím Huế, có dập các lỗ
châm kim hình hoa văn. Làng Vác (Hà Tây) hay Phương Ngạn (Triệu Phong,

dã. Quạt giấy gấp vào mở ra của Trung Hoa đã lan truyền đi khắp thế giới. Người
Nhật đã thành công khi biến những chiếc quạt thành các biểu tượng văn hóa xứ hoa
anh đào. Hình ảnh quý bà mắt xanh tóc vàng cầm quạt trong bức tranh sơn dầu của
Claude Monet thể hiện cơn sốt Nhật Bản ở châu Âu lúc đó. Chiếc quạt giấy xòe ra
và gấp lại cả một thế giới huyền bí, có lẽ vì thế mà người ta hay vẽ lên đó các bức
tranh sơn thủy. Các động tác vũ đạo trong nghệ thuật sân khấu truyền thống Viễn
Đông khó lòng thiếu được quạt giấy. Chính tà, trung nịnh đều được diễn tả qua
cách điệu bộ với chiếc quạt.
Quạt lông cũng có một vị thế tinh thần không kém gì quạt giấy, đặc biệt về phương
diện tôn giáo. Trong tám vị tiên của Đạo giáo Trung Hoa, Hán Ly Chung có chiếc
quạt có quyền năng cải tử hoàn sinh vô cùng linh diệu. Gia Cát Lượng bậc tướng
kỳ tài đa mưu túc kế thời Tam Quốc gắn liền với chiếc quạt lông phe phẩy. ở Việt
Nam, chiếc quạt giấy và quạt lông hiện diện trong điêu khắc đình làng (đình Thổ
Tang), trong tranh thờ Hàng Trống (Tố nữ), tranh Đông Hồ (Rước trống), trong
Điệu múa cổ (Nguyễn Tư Nghiêm), tranh Chèo (Bùi Xuân Phái). Quạt giấy đã hiện
diện từ thơ ca nhạc họa, điêu khắc suốt mấy trăm năm nay
Xét về thị giác, hình dẻ quạt của chiếc quạt giấy ưa nhìn hơn hình thang của chiếc
quạt chiếc quạt nan.
Vậy có phải cái quạt nan dân giã không xứng đáng len chân vào thế giới nghệ
thuật?
Tôi từng có nhận định rằng chiếc quạt nan hình thang là của người Việt. May thay,
khi tìm hiểu về tranh khắc mộ Hán ở Trung Quốc, người viết đã nhìn thấy rất nhiều
bức vẽ các nhân vật cầm quạt nan, giống hệt với chiếc quạt mà ta vẫn dùng hôm
nay. Ban đầu quạt chỉ xuất hiện trong tay của Tây Vương Mẫu (một vị thần có vị
trí tối thượng thời Tây Hán), hoặc những những người hầu đang quạt cho bà.
Nhưng về sau, chiếc quạt nan không còn là sở hữu riêng có của Tây Vương Mẫu.
Những bức tranh khắc cảnh nhà bếp ở Câu Nam thôn, Vi Sơn tỉnh Sơn Đông cuối
thời Tây Hán, có khắc cảnh một người đang dùng quạt nan quạt thịt nướng. Bức
tranh khắc trong một ngôi mộ khác ở trấn Cửu Đỉnh, huyện Linh Bích tỉnh An Huy
là một trong bức tranh khắc có nhiều cảnh cầm quạt nan nhất. Quạt khi sống ở

Tầm thường như cái quạt mo còn có bài thơ “ Thằng Bờm”. Tiếc rằng Sỹ Ngọc
không tặng thêm cho mỹ thuật thời kháng chiến một kiệt tác thứ hai có tên là “ Cái
quạt nan”. Nhà thơ Vương Trọng có bài thơ “Gió từ tay mẹ” sáng tác năm 1974,
đây là tác phẩm hay nhất về chiếc quạt nan. Bài thơ được chọn vào SGK lớp 3 (cũ)
, lời thơ có đoạn:
“Quạt nan như lá
Chớp chớp lay lay
Quạt nan mỏng dính
Quạt gió rất dày
Gió từ ngọn cây
Có khi còn nghỉ
Gió từ tay mẹ
Thổi suốt đêm ngày”.
Thật giản dị và cảm động! Có ai trong chúng ta không từng được mẹ quạt đưa vào
giấc ngủ. Đúng là chiếc quạt “Nan- ti on- nan” của mẹ không có định giờ, không
có chức năng khử độc, không bơm ô xy, không có màng lọc mạ vàng, không công
nghệ nano-không có thương hiệu quốc tế, nhưng có tình mẹ bao la.
Gần đây có những thảo luận về vai trò nghệ sỹ như những người làm văn hóa
(artist or cultural worker). Cái tôi nghệ sỹ trở nên ít quan trọng, thậm chí bị chính
nghệ sỹ thủ tiêu. Nhưng lạ thay họ lại nổi lên như những đại diện văn hóa của một
dân tộc và thời đại. Trong buổi nói chuyện về văn hóa Tây Ban Nha ngày
15/9/2006 tại khách sạn Melia Hà Nội, diễn giả là một họa sỹ. Frederic Amat
không chỉ là một họa sỹ, ông còn là nhà điêu khắc, nhà thiết kế, đạo diễn phim rất
nổi tiếng của Tây Ban Nha. Buổi nói chuyện dành cho đối tượng là các sinh viên
ngoại ngữ. Buổi nói chuyện không có phiên dịch, nhưng qua hình ảnh minh họa,
tôi thấy nghệ sỹ đang thể hiện cách nhìn các tác phẩm nghệ thuật như các tiêu bản
văn hóa.