Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Sau năm 1975, cùng với sự đổi mới của lịch sử đất nước, đời sống văn
học Việt Nam cũng đang biến đổi hàng ngày với những cách tân đáng kể
trên cả hai bình diện nội dung và hình thức. Văn xuôi Việt Nam đặc biệt là
truyện ngắn cũng có nhiều thành tựu....
Trong những năm gần đây, đời sống văn học rộ lên sự xuất hiện của
hàng loạt cây bút trẻ như Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Võ Thị Hảo,
Hồ Anh Thái, Nguyễn Ngọc Tư…Trong những tên tuổi đó không thể không
nhắc đến tên tuổi của Tạ Duy Anh hiện đang được xem là một hiện tượng
nổi bật, một cây bút sung sức với nhiều thể nghiệm văn chương táo bạo
Nhiều tác giả đề cập đến sự nhất quán trong tư tưởng nghệ thuật của nhà văn.
Theo PGS.TS Mai Hương hiện thực trong tác phẩm đa dạng và nhất
quán với quan niệm của Tạ Duy Anh viết về những cái xấu xa cái ác để
hướng con người đến chân thiện mỹ.
Tạ Duy Anh được thừa nhận là cây bút mới mẻ. Ta có thể nhận thấy
trong tác phẩm của ông một loạt sáng tạo trong điểm nhìn, kết cấu, tổ chức
không gian thời gian...Và với sự mẫn cảm bẩm sinh văn chương Tạ Duy Anh
có khả năng khơi gợi rất sâu vào những buồn vui của kiếp người. Với những
truyện ngắn gây ấn tượng như Bước qua lời nguyền, Lão Khổ...Tạ Duy
Anh được đánh giá cao. Ông nhận được một số giải thưởng của báo Nông
thôn ngày nay, báo Văn nghệ quân đội...Bước qua lởi nguyền là cuốn
truyện xuất sắc được Hội nhà văn trao giải ba.
Cuộc đời của mỗi nhà văn, nhà thơ (dù ít hay nhiều) đều để lại những
“lưu ảnh” không hề phai mờ trong tâm hồn họ, Và Tạ Duy Anh tất nhiên
cũng không phải là ngoại lệ khi ông cho rằng: “Nhà văn nào cũng tận dụng
triệt để tiểu sử của mình khi sáng tác những cuốn máu thịt. Thâm chí tôi con
SVTH: Lê Thị Thanh Loan
1
Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh

Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh
thác những vỉa quặng cuộc sống đã kết tinh trong bản thân người cầm bút là
sự “rút ruột nhả tơ” cho tâm hồn.
Sáng tạo là công việc nghệ thuật cao cả, nó không phải là tháp ngà để
nhà văn chạy trốn, phát ngôn tùy tiện, buông thả. Tạ Duy Anh đặc biệt nhấn
mạnh đến sự nghiêm túc và tỉnh táo của nhà văn khi cầm bút: “Tôi không
bao giờ cho phép mình ngồi vào bàn viết mà thiếu sự nghiêm túc và tỉnh táo.
Khi viết, dù là bài báo tôi cũng chú ý từng chữ một. Bất cứ một sự buông thả
nào đều phải trả giá” [6;tr55]. Nhà văn đứng trước trang giấy như đứng trươc
một pháp trường trắng nghiệt ngã và viết như đã lĩnh một sứ mệnh từ trên
trời, mỗi trang viết đều đầy ắp suy nghĩ và bản lĩnh nghề nghiệp. Tạ Duy
Anh quan niệm rõ ràng về sự nghiệp cầm bút: “Viết văn đương nhiên là một
nghề, nó đòi hỏi chuyên môn sáng tác mang tính chuyên nghiệp cao”[7;tr3].
Công việc văn chương, với ông được tiến hành theo những nguyên tắc nhất
định, để thành phẩm tuân theo tinh thần nhất quán, để “đoạn tuyệt” tất cả
những gì biến cá nhân thành con người hoàn toàn khác.
Tạ Duy Anh không ngần ngại phơi bày trên trang giấy những thói hư tật xấu
lừa lọc giả dối, những sự bỉ ổi, đê tiện của đời người để hướng con người đến một
thế giới tốt đẹp hơn. Đồng thời với sự phơi bày cái ác, nhà văn cảnh tỉnh con người
đang đứng trước nguy cơ cạn kiệt tình yêu thương, bị tha hóa, bị nghiền nát. Với
thái độ tỉnh táo, lạnh lùng, ông sẵn sàng xát muối vào lòng bạn đọc chứ không
vuốt ve, ca tụng, ru họ ngủ. Giọng văn của ông là giọng gây hấn nhưng chủ ý của
ông không khác gì là đánh thức cái thiện trong mỗi con người để giúp họ sống thật
hơn với lòng mình, với cuộc đời.
Tạ Duy Anh nổ lực tìm tòi đổi mới văn chương. Có thể nói ông là người
luôn thích “lao vào bụi rậm” hăm hở chinh phục những nẻo đường mới dẫu
biết rằng đó là những nẻo đường mà người khôn ngoan tránh đi vào, nhưng
đó mới là thể hiện quan niệm trong sáng tác của mình. Tạ Duy Anh không
say mê văn học như một thứ danh vọng tiền tài quyền lực mà điều quan
trọng hơn cả khiến ông say mê với nghề văn đó là có thể tìm thấy được thứ

xưa nay mà mình không nhận ra, cứ lang thang đi tìm tận đâu. Ông viết Lũ
vịt trời, viết liên tiếp, viết liền tay một mạch vào những vỏ bao thuốc lá, chữ
SVTH: Lê Thị Thanh Loan
4
Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh
bé li ti, dàu rin rít. Sau đó ông cho ra đời liên tiếp nhiều tập truyện ngắn như
Bước qua lời nguyền (1989), Luân hồi (1994). Truyện ngắn Tạ Duy Anh
(2003), Bố cục hoàn hảo (2004)
Tạ Duy Anh làm “cháy” báo Văn nghệ trên tất cả các sạp báo cả nước
bằng truyện ngắn Bước qua lời nguyền truyện ngắn được nhà phê bình
Hoàng Ngọc Hiến tôn vinh như là một cột mốc mở ra dòng văn học bước
qua lời nguyền. Bức tranh toàn cảnh nông thôn Việt Nam 1950- 1970 đầy
máu và nước mắt, quặn thắt mối thù u ám truyền kiếp giữa hai dòng họ được
giải thoát khỏi lời nguyền do chính họ tạo nghiệp, bừng sáng bởi tình yêu
trong trẻo thành thiện say đắm bay bổng đầy chất thơ, chan chứa tinh thần
nhân văn và đạo lý làm người với khát vọng bước qua lời nguyền. Truyện
ngắn của Tạ Duy Anh tiêu biểu tuyên chiến cho những định kiến chật hẹp
trói buộc con người là lời kêu gọi văn nghệ sĩ tự do sáng tạo. Và với tập
truyện ngắn chọn lọc của Tạ Duy Anh càng chứng tỏ bản lĩnh của mình trên
văn đàn.
Các nguyên tắc phản ánh phong cách nghệ thuật, các yếu tố cấu thành
tác phẩm của Tạ Duy Anh có những cải biến mới. Phạm vi quy mô nhận
thức về con người và các mối quan hệ giữa con người và thực tại thay đổi.
Không còn “bấu víu” vào làng Đồng xưa hay dựa dẫm vào cọng rơm cọng
cỏ, nhà văn thách thức mình trên trận địa mới, nơi phồn hoa đô thị lắm cạm
bẫy cám dỗ. Sự đổi thay ấy không chỉ thể hiện qua nội dung, trạng thái, tinh
thần thời đại, từ phản ánh đời sống nông thôn đến phản ánh đời sống đô thị
mà còn thể hiện rõ nét qua nghệ thuật biểu hiện. Nhà văn tự ý thức mình cần
có sự thay đổi, đó là phương thức để vượt thoát khỏi cái bóng chính mình.
Nghệ thuật trần thuật đã xuất hiện từ rất lâu trong sự phát triển của lịch sử văn

chăng đã ít nhiều làm thay đổi cách đọc văn học của công chúng và cũng từ
đây bao ngỏ ngách của đời sống được xới lật bao tầng, vỉa tâm thức của con
người được khám phá nhiều tìm tòi thử nghiệm được chứng thực ”
SVTH: Lê Thị Thanh Loan
6
Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh
Ngoài ra người đọc còn tiếp xúc với Tạ Duy Anh qua những bài trả lời
phỏng vấn được đăng báo chí trên internet như “ Tôi sẵn sàng trả lời cho sự
mạo hiểm” chỉ thân xác không thôi thì rất đáng sợ “Tôi là người không dễ
khuất phục”. Nhà văn Tạ Duy Anh không từ bỏ góc gách quê nhà.
Hiện nay, công trình nghiên cứu giới thiệu về nghệ thuật trần thuật trong
truyện ngắn Tạ Duy Anh chưa nhiều. Tuy nhiên bấy nhiêu công trình và bài
viết nhắc đến nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Tạ Duy Anh ít nhiều
cũng là mảnh đất hứa hẹn nhiều điều thú vị cho người viết. Chính vì thế tôi
chọn đề tài này.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cúu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Tập truyện ngắn chọn lọc của Tạ Duy Anh là những trải nghiệm và suy
ngẫm của chính nhà văn trên chặng đường “xuôi ngược trần gian”. Với thủ
pháp nghệ thuật trần thuật độc đáo của một ngòi bút đầy tài năng. Trên cơ sơ
đó, đối tượng khảo sát là tập truyện ngắn chọn lọc của nhà văn họ Tạ.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Chúng tôi nghiên cứu nghệ thuật trần thuật trong các sáng tác của ông qua đó
để làm rõ những nỗ lực trong quá trình cách tân nghệ thuật của tác giả.
4. Phương pháp nghiên cứu
Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi sử dụng một số phương pháp
nghiên cứu như sau:
Phương pháp cấu trúc - hệ thống nhằm mục đích xâu chuỗi vấn đề, đồng
thời chỉ ra được đặc trưng chủ yếu của nghệ thuật trần thuật trong văn học
nói chung và truyện ngắn của Tạ Duy Anh nói riêng

DUY ANH
1.1. Người kể chuyện trong truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh
1.1.1. Người kể chuyện ngôi thứ nhất
Bất kì một tác phẩm nào cũng có một hình tượng người trần thuật của
nó. Dưới hình thức người trần thuật tác giả “mách” cho đọc giả cần hiểu các
nhân vật như thế nào, giãi thích những ý nghĩ thầm kín, những động cơ bí ẩn
phía sau hành động của các nhân vật ấy có sức thuyết phục đến mức tối đa
về phương diện nghệ thuật. Thông thường trần thuật tư ngôi thứ nhất diễn ra
khi có một nhân vật tôi đóng vai trò kể chuyện từ đầu đén cuối. Tuy vậy
phương thức trần thuật với một cái tôi duy nhất khiến việc kể chuyện này trở
nên đơn điệu để tránh lối kể chuyện từ một điểm nhìn.Truyện ngắn Việt
Nam đương đại đã tìm cách làm mới hơn phương thức trần thuật ở ngôi thứ
nhất trong nhiều tác phẩm câu chuyện không chỉ được kể ngôi thứ nhất mà
mở rộng ra ngôi thứ ba.
Tạ Duy Anh thường sử dụng hình tượng người trần thuật ở ngôi thứ nhất
số ít . Nhân vật này xưng “tôi” tức là anh ta đang kể chuyện về chính mình
và những việc có liên quan đến anh ta. Đa số là Tạ Duy Anh dùng ngôi trần
thuật này, theo thống kê của chúng tôi trong tuyển tập truyện ngắn chọc lọc
có tất cả hai mươi tác chín phẩm trong dó có trên hai mươi tác phẩm sử dụng
cách trần thuật ngôi thứ nhất này.
Theo lý thuyết tự sự học người kể chuyện ngôi thứ nhất được định nghĩa
như sau: Dạng này câu chuyện được kể lại bởi một người kể chuyện hiện
diện như một nhân vật trong truyện. Người kể chuyện là một nhân vật ở cấp
SVTH: Lê Thị Thanh Loan
9
Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh
độ hành động. Người kể chuyện xưng tôi, trần thuật dưới hình thức lộ diện,
công khai (tôi, chúng tôi, chúng ta, chúng mình). Người trần thuật là một
nhân chứng đồng sự, nó vừa thuật truyện, đồng thời vừa tham gia vào câu
chuyện mà nó kể. Vì vậy, nó ở cấp độ hành động, chứng kiến, nếm trải. Gọi

thành cô hàng cá ngồi dạng háng bán hàng ở chợ với chiến tích mỗi ngày cắt
một trăm cái đầu cũng nên! Và“ Từ bực tức, hoang mang, anh thấy nhói lên
nỗi lo sợ. Anh hoàn toàn đủ tự tin để biết mình dang đưa nàng đi đâu”. [4,
tr.254] . Có lúc nhân vật “tôi” lại tư nhận mình ngây ngô, ngờ nghệch”.
Khi đi sâu khám phá nhân vật “tôi’ ta sẽ hiểu được một hình tượng khá
đặc sắc cùa tác giả. Tạ Duy Anh l;à một cái tôi đầy ý thức, luôn tự phân tích,
xét nét và không ngần ngại “chườm mặt” trên trang viết. Nhân vật “tôi” của
Tạ Duy Anh khá từng trải và luôn ý thức tỉnh táo nhưng đây không phải chỉ
là nhân vật chỉ biết triết lý về cuộc sống mà luôn có cái duyên kể chuyện đầy
cuốn hút. Giọng điệu trần thuật có lúc băm bổ, chì chiết nhưng lại có lúc
cười cợt, châm điếm. Hoặc bên trong cái thái độ thờ ơ, thản nhiên kia lại là
một sự phấn khích đến nóng nảy đòi hỏi một sư thay đổi. Có khi giọng kể
nhũn nhặn lãng mạn nhưng trong đó là cả một sự nhạo báng đau đớn.
Ta nhận thấy rằng hầu hết các tác phẩm của Tạ Duy Anh đều xuất phát
từ quá khứ đau đớn của ông cũng như một thế hệ lớn lên trong hai lớp hân
thù: hận thù dòng họ và hận thù giai cấp. Truyện ngắn Bước qua lời nguyền
là tác phẩm đánh dấu sự nghiệp văn chương Tạ Duy Anh trong thời kì đổi
mới khuynh hướng văn học đấu tranh phê phán xã hội, duyệt lại những sai
lầm trong quá khứ. Ngay từ đầu tác phẩm đã thấp thoáng bóng dáng của một
điều dự cảm
“ Năm lên bảy tuổi, tôi đã được giáo dục khá cẩn thận về vị trí mà tôi
đang chiếm một khoảng tỉ teo giữa cuộc đời mêng mông này. Tôi phải nhớ
rằng thành phần gia đình bần nông. Dĩ nhiên bần nông là gì, nó khác địa chủ
phú nông ở chỗ nào thì tôi không biết. Đầu óc trẻ con của tôi làm sao hiểu
những quy định phức tạp ấy.
SVTH: Lê Thị Thanh Loan
11
Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh
Khi lật tập hồ sơ mỏng teo, có lẽ cũng đơn sơ như tâm hồn tôi, cô giáo
dạy vỡ lòng, xinh đẹp như tiên sa, lẩm bẩm: “Thành phần cơ bản. Được”.

khi tôi biết cảm nhận sự kỳ diệu của da thịt...Tôi và Qúy Anh, hai kẻ trong
trắng như nhau, tội lỗii như nhau đã bước qua lời nguyền, đã ân xá cho nhau
trong sự chứng kiến của các thiên thần. Và đêm ấy các vị đã bọc chặt chúng
tôi bằng giáo, mác, bằng nỗi căm ghét phi lí. Dưới ánh đuốc các vị có thể
thấy rõ dù chết chúng tôi cũng không rời nhau..”. [4, tr.62]
Đoạn văn trên làm người ta liên tưởng đến cái không khí khải huyền
trước ngày Chúa cứu thế. Những tiếng nói mạnh dạn, nồng nhiệt còn có phần
bồng bột thách thức lại một quá khứ u tối gieo thù hận.
Như để rung thêm một hồi chuông thức tỉnh con người khỏi rơi vào cái
vòng luẩn quẩn u tối của niềm thù hận, xoáy sâu hơn vào tính vô nghĩa của
nó. Tạ Duy Anh không thỏa mãn chỉ với Bước qua lời nguyền, cần phải viết
thêm, cần phải viết nữa, viết cho đau đớn và riết róng hơn. Thế nên, gần như
ta gặp lại tình yêu giữa Qúy Anh và cậu Tư. Sự chống đối với quá khứ đầy
thù hận ở người con gái vẫn là lòng thủy chung chờ đợi, ở người con trai là
hành động bỏ nhà ra đi, phản ứng lại cả một thể chế xã hội và những cố chấp
đã ăn sâu trở thành căn cót trong con người. Cậu Tư là nhân chứng cho một
phép phủ định: tình yêu không thể chung sống với niềm thù hận. Nó đòi
được thanh lọc tuyệt đối, hay ít ra đấy là cái mà người ta cần hướng tới. Thời
đại của Romeo và Juliet đã chết từ lâu lắm rồi, cái chết của tình yêu mới cho
hai dòng họ thấy rằng niềm thù hận không nảy sinh ra từ sụ sống. Xét trên
phương diện bản thể thì đó là sự bất lực của tình yêu. Người ta vẫn nói đến
một mô - tip tình yêu từ Shakespeare lan sang “lão Tạ” . Nhưng đọc tác
phẩm điểm nhấn lại không phải là tình yêu. Tình yêu ở thời đại mới không
chấp nhận cái chết để cứu vớt con người, nó đấu tranh đến tận cùng để cứu
chuộc cho chính mình còn sống và những người xung quanh. Hai Duy đã
viết thư về cho cha: “...cha hãy trả lời con, giữa tình yêu và lòng thù hận nên
chọn cái nào ?..”
Xuyên suốt nhiều tác phẩm của Tạ Duy Anh nhân vật xưng “tôi”. Anh ta
vừa là nạn nhân, là người “đã nếm trải nỗi khổ đau của những cấm đoán phi
SVTH: Lê Thị Thanh Loan

tay đỡ vầng trán đồ sộ “để mặc nước mắt chảy lặng thấm trên má”. Lão Hứa,
SVTH: Lê Thị Thanh Loan
14
Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh
lão Tự một thời là lý trưởng địa chủ quyền sinh, quyền sát, đến khi cải cách
ruộng đất “sống lủi thủi như một con chó lạc loài”, “hiền lành nhu mì như
một hòn đất”, “gặp đứa trẻ lên sáu cũng nhất nhất đều lên tiếng chào trước”.
Rồi đến cái chết của họ cũng đầy tủi nhục, khốn khó...
Lam lũ, tăm tối, ngu muội, thù hận đã hủy hoại tính người, tình người.
Nhưng họ không thể “bước qua lời nguyền” không thể quên được quá khứ để
tha thứ cho nhau trong hiện tại. Sự trìu mến của những ân oán quá khứ còn
vầy vật và kéo dài lê thê suốt đời họ. “Hình ảnh những người thân của lão
vẫn như nằm ngổn ngang trước mặt lão, ở đủ tư thế chết, làm sao bắt lão
quên đi cho được [4,tr.176]. Dân làng Đồng thập thò miệng lổ mà họ vẫn thù
nhau ác liệt, dọa chờ nhau dưới mồ và để lại những lời nguyền độ: “Còn làng
Đồng thì còn mối thù với thằng Hứa và con cháu hắn”[4,t.r60]. “ Những
người đang sống sẽ đem theo nỗi căm thù xuống mồ. Những người đã chết sẽ
đội đất chui lên vạch trời ghi tội mi”[4,tr.213]. “Không đời nào tôi quên
được mối thù với ông . Đời cha ăn mặn đời con khát nước là luật từ thời
thượng cổ, không ai chối được [4,tr.118].
Suy nghĩ và hành động theo luật “đời cha ăn mặn đời con khát nước”,
“bố nợ con trả” là hệ quả tất yếu dẫn đến “ vòng trầm luân trần gian”,“đời
nọ làm tội đời kia,người này làm tội người khác....”. Đây là cơ sở xã hội của
kiểu nhân vật sản phẩm của thù hận và định kiến, khi là tội đồ khi là nạn
nhân. Xung đột giai cấp sẽ không dữ dằn, tàn khốc đến thế nếu không hòa
trộn với xung đột dòng họ và thù hằn cá nhân.
Có một thế hệ trẻ ở làng Đồng như cậu Tư, Qúy Anh và biết bao nhân
vật “tôi” đã nghĩ khác chỉ vì họ đã từng là nạn nhân của thù hận. Hầu hết các
nhân vật này đã chứng kiến bầu không khí ngột ngạt và “trải ngiệm nỗi khổ
đau của những cấm đoán phi lí và phi nhân”. Ngay từ khi lên bảy tuổi, cậu

nhân vật đi tìm cái đẹp như ý nghĩ cao quý nhất của cuộc đời. Bao nhiêu
nhân vật của Nguyễn Huy Thiệp đã chạy theo những giấc mơ, những huyền
thoại đẹp đẽ. Họ ra đi vì không hòa mình được vào cuộc sồng trì trệ, mòn
mỏi, họ tìm kiếm những điều “thanh cao hoang tưởng” để bù đắp, khỏa lấp
sự trống vắng, thiếu hụt trong đời sống cùng thực tại.
SVTH: Lê Thị Thanh Loan
16
Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh
Nhưng nhân vật của Tạ Duy Anh luôn luẩn quẩn trong cái vòng luân hồi
được dệt thêu lên bằng lòng hận thù. Trong truyện ngắn Luân hồi dường
như ở cái tên đã gắn với những thân phận cô đơn có từ kiếp trước và còn kéo
dài triền miên ở kiếp sau.
Nhân vât “...Tôi sinh ra từ những cơn mưa. Vào một đêm sâu thẳm nào
đó, trong nỗi cô đơn khủng khiếp, cha tôi lang thang đi tìm một Miền khô ráo.
Ông đã nằm mơ thấy trước tất cả những gì sẽ diễn ra. Trong cơn dập vùi của
trời đất,ông thấy tôi mang hình một quả cầu lửa. Mẹ tôi khi ấy giống như
cọng cỏ úa vàng vì ẩm ướt đã giơ tay cầu nguyện. Chiếc giường tre nấc lên
bởi cuộc báo thù số phận, bởi nỗi đau đớn triền miên không thể giải thoát. Bà
tiên cảm tới một cuộc sinh nở rất quằn quại điều đó bắt đầu làm nên số
phận.”[4, tr.133]. Đây như là khúc dạo đầu của Tạ Duy Anh người dệt huyền
thoại cho làng Đồng.
Bố tôi kể:
Làng Đồng xưa kia vốn chỉ là bãi đất bằng dùng làm để nơi cày bừa nhà
chánh tổng. Trong năm gia đình đầu tiên đặt tên “ Đồng”cho làng tôi có ông
tổ bốn đời của tôi. “Đồng” có nghĩa là cùng một lòng cùng một chí hướng và
cùng lấy một họ. Về sau dân tứ chiếng kéo đến. Đôi vợ chồng phu phen phiêu
bạt trên đường kiếm ăn; một ông cướp chán nghề, quàng vào một ả nào đó tự
dưng thích sống yên ổn. Rồi có khi ông mõ làng khác bị đuổi, đến xin giữ
nguyên nghề làng rộng ra cho đến bây giờ”.
Trở lại trong sáng tác cua ông là những ký ức “làng Đồng bé nhỏ của tôi

chủ nhân nó. Nhân vật “tôi” cũng như một tác phần thuộc về cái thế giới ẩm
ướt đó. “Từ rất bé tôi đã khốn khổ với những cảnh hoan lạc do tôi tưởng
tượng ra và không ít đêm tôi thấy mình ôm trong tay một mụ chuột cồng mốc
đầu “Mình sẽ thành chuột là cái chắc. Ý nghĩ nay dần dần trở thành niềm
mong đợi của tôi”[4, tr.203]. Phản ứng của nhân vật trước sự biến dạng, sự
tha hóa là chấp nhận,thậm chí thành niềm mong đợi.Nó gợi lên một cảm
quan bi đát một sụa bất lực như trạng thái tinh thần của nhân vật.
1.1.2. Người kể chuyện ngôi thứ ba
SVTH: Lê Thị Thanh Loan
18
Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh
Theo lý thuyết của Tự sư học định nghĩa người kể chuyện ngôi thứ ba câu
chuyện được kể lại bởi một người không phải là một nhân vật trong truyện, người
trần thuật nằm ngoài những biến cố, sự kiện của câu chuyện mà được nó kể lại.
Đây là kiểu trần thuật dấu mặt, không công khai lộ diên. Người kể chuyện đứng
đằng sau nhân vật để “bài trí, tổ chức, sắp xếp” câu chuyện.
Trong tác phẩm của mình Tạ Duy Anh sử dụng ngôi kể chuyện thứ ba
này dược chia lam hai dạng. Một dạng gọi là dạng người kể chuyện di sự -
toàn năng: Anh ta đứng ngoài nhưng lại “lộng quyền” phán xét tất cả mọi
vấn đề liên quan đến câu chuyện - gọi là biêt tuốt hay thượng đế.Dạng thứ
hai là kể chuyện di sự- hạn định: Ở đây vẫn sử dụng hình thức trần thuật
ngôi ba, giấu mặt, nhuưng không đóng vai trò thượng đế. Người kể chuyện
bị hạn chế bởi tầm nhìn. Thường thì, chổ đứng người kể chuyện ngang bằng,
hoặc thậm chí bị nhân vật khống chế.Ở đây, sự hiểu biết của nhân vật, quy
chiếu sự hiểu biêt của người trần thuật; ngược lại ở dạng dị sự toàn năng, sự
hiểu biết của người trân thuật qui chiếu sự hiểu biết nhân vật.
Dạng này phát huy vai trò người kể chuyện hàm ẩn. Điểm nhìn đa chiều
và rất khó xá định rỏ ràng giọng điệu trần thuật. Các tác phảm hậu hiện đại,
dường như đang nghiêng sang xu hường lựa chọn phương thức trần thuật
này. Nhờ kiểu kể chuyện này, mà tác phẩm có thể đi sâu phân tích tâm lí

Trước thói quan liêu hống hách đến mù quáng của kẻ cầm quyền ở xã,
gần ngàn dân làng Cổ chỉ còn biết xót xa đứng nhìn làn mưa quất ràn rạt vào
cánh đồng lúa chín. Một mùa vụ bội thu phút chốc bị trộn lẫn với bùn “Chỉ
chờ dứt mưa Lão Khổ đâm bổ ra đồng. Hởi ôi lão úp tay lên mặt khóc rưng
rức” nỗi đau của lão Khổ và người dân trước cảnh tai ương mà trời giáng
xuống. Miếng ăn đến miệng mà còn để mất không những thế chúng ta còn
thấy cả điều phi lý hơn. Lần đâu tiên trong Lũ vịt trời người dân có dịp
chứng kiến kiểu công thức tính giá thuế vịt hay ho đến lạ lung. Cũng lần đầu
tiên ở vùng này được mua vịt trời chỉ vì có vịt trời là…không bị cấm đồng.
Tạ Duy Anh đã nói lên cái mặt trái của chế độ củ bắt chẹt người dân
trong cái vòng luẩn quẩn của sự nghèo khó, họ không thể ngóc đầu dậy nổi
để tự mình làm ra hạt thóc bằng với sức lao động mà họ đáng được hưởng.
SVTH: Lê Thị Thanh Loan
20
Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh
Kể cả khi họ tìm ra cho mình con đường thoát khỏi sự nghèo đói cũng không
thể tự mình quyết định lấy vận mệnh sổ kiêp đó. Ở Hóa kiếp bi kịch của
người dân là từ một kiểu cán bộ cơ hội, là chủ tịch mà vẫn ăn cắp, ăn trộm,
thô tục: hô cho đám đông mà hoài nghĩ nát óc mới bật ra một câu: “Tất cả
tuyệt tự”(thay vì phải nói: “Tất cả trật tự”)
Những sai lầm ấu trĩ, căn bệnh dốt nát của cán bộ cải cách đã được
Nguyễn Khắc Trường, Lê Lựu, Vỏ Văn Trực phân tích thật sâu sắc. Các tác
phẩm Tạ Duy Anh mang lại ấn tượng riêng đó là nổi đau của con người
muốn chạy trốn quê hương mình. Trở đi trở lại trong sang tác Tạ Duy Anh là
những ký ức “làng Đồng bé nhỏ của tôi một thời huy hoàng, giờ đây lầy lội,
tăm tối, thù hận” là “bờ cõi làng Đồng”, “thủy tổ của làng Đồng”, “kí ức làng
Đồng là “ngày tôi rời làng Đồng ra đi”, là “thời đấy làng Đồng bốn mùa có
hội”, “làng Đồng cảu tôi bề ngoài vẫn thế, vẫn khép mình mặc cảm như chưa
thoái khỏi cái án dày ải từ trăm năm về trước”…Bao nhiêu chuyện buồn bã
xảy ra ở làng Đồng Tạ Duy Anh không ngần ngại phơi bày ra cái xấu xa của

bé của thân phận con người. Mổi tác phẩm là một sự cảm nhận đau đớn vể
kiếp người ngắn ngủi. Đi gần hết cả cuộc đời, lão Khổ nhận ra điều đó thật
cay đắng. Không những thế Tạ Duy Anh còn miêu tả trong trang văn của
mình những kiếp người sống cô đơn, sống lạc lõng và lay lắt. Mang trong
mình những triệu chứng của một người có tâm lý không bình thường và hành
động cũng không bình thường.
Truyện ngắn Tội tổ tông mô tả khoái cảm man sợ của lão Đình khi đánh
nhau với bầy dơi quạ. Bóng đêm tan loãng, lão trở lại lặng lẽ, lầm lủi như
một pho tượng đá ngàn năm trơ trụi. Ai có thể chia sẽ những “cuốn tâm sự”
đắng ngắt của lão: “Cả cỏi nhân gian này tôi đố anh tìm đâu ra một thằng
người nào có số phận chó đểu như tôi. Đến vợ con nó củng ớn…”. Người
duy nhất được lão bộ bạch gan ruột cũng chẳng thể làm gì giúp lão. Để tri ân
lão Đình, “anh ta” viết những dòng tâm sự kính gửi ông Adam và Eva đang
hạnh phúc ở cõi vĩnh hằng”[4, tr.126]. Phải chăng đây vừa là cái nhìn phản
chính về sứ mệnh của nhà văn, vừa là lời cật vấn không khoan nhượng về ý
nghĩa cuộc sống của mỗi người. Cảm nhận sự mong manh của số phận con
SVTH: Lê Thị Thanh Loan
22
Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh
người với Tạ Duy Anh bao giờ cũng chất chứa những nỗi lo âu, khắc khổ ải.
Trong một khoảng khắc nào đó, nhiều nhân vật đã thốt lên : “Cuộc đời thật
ngắn ngủi”. Buồn thay đó là kết quả của chiêm nghiệm chứ không phải là
cảm xúc nhất thời.
1.1.3. Người kể chuyện phối hợp đan xen
Từ phương diện nào đó, có thể nói sự đan xen và dịch chuyển liên tục
người kể chuyện củng là một cách thức tạo nên tính phức điệu của phương
thức trần thuật. Theo đó văn bàn nghệ thuật trở thành một cấu trúc đa tầng
khả năng phá vở tính đơn âm vang lên nhiều tiếng nói khác nhau.
Có thể nói phương thức kể chuyện đan xen nhiều phối hợp đã tạo ra
nhiều góc khuyết khác nhau làm cho đối tượng miêu tả trở nên đa chiều. Và

thuật có khi là cảm nhận qua bức thư của anh Kiều về chị. Và ở đây ta thấy
rằng tác giả đã đào sâu vào bi kịch tinh thần của người phụ nữ Viêt Nam sau
chiến tranh. Họ là những người vợ người mẹ người con gái đơị chờ người
chồng, người con, người yêu một đi không trở về bằng những cách kể dịch
chuyển mà người đọc cảm nhận được thấm thía nỗi đau thương của chị. Cái
cộng đồng mà chị đang sống lại không cảm thông với chị mà dửng dưng xâm
xỉa châm chích chị. Và đứa con chị đã có sau chuyến đi ra khỏi làng. Tình
yêu là đề tài muôn thưở trong những ngành nghệ thuật nói chung và văn học
nói riêng. Tình yêu trong chiến tranh là sự chờ đợi mõi mòn của người hậu
phương mà còn người ở tuyền tuyến “ Có thể chỉ lát nữa, tôi sẽ không còn
trên mặt đất này. Trận bom ác liệt lúc chiều đã cướp đi khỏi tay tôi hai chục
chiến sĩ. Chắc chắn sẽ đến lượt tôi. Chiến tranh là may rủi. Là cuộc chơi đỏ
_đen tàn khốc: Phải được cả hoặc mất tất! Nhưng hãy còn một lát nữa để tôi
kịp chuẩn bị lần chót cho cuộc ra đi không bao giờ biết trước. Giờ này trăng
đang lên. Thật kỳ lạ tôi có cảm giác tất cả đều bình yên, tưởng như chiến
tranh bị đẩy lùi mãi, chỉ còn như một dư âm. Và tôi chờ đợi. Em có biết tôi
chờ đợi điều gì không? Tôi...chờ em bước ra từ vầng trăng. Em sẽ băng bó
những vết thương, làm nguội lạnh mặt đất bởi vì em là vị phúc thần của
những người lính trận như tôi...”[ 4, tr.18].
SVTH: Lê Thị Thanh Loan
24
Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh
Qua tác phẩm này người đọc cảm nhận thấy khó phân biệt rạch ròi đâu
là nhân vật và người trần thuật. Bởi người kể chuyện đan xen và phối hợp
vừa cho người dọc cảm nhận từ những khía cạnh hiểu được các mặt của một
sự vật để có cái nhìn khách quan hơn. Nhiều lúc tác giả phải “chen ngang”
mới có cơ hội xuất hiện, đôi khi chỉ để đính chính hoặc giãi thích lối kể của
nhân vật rồi lại bị nhân vật ‘‘thô bạo” ngắt lời. Hay nhất là có thể cùng một
câu chuyện mỗi người lại kể lại khác nhau, nhiều khi tưởng họ chẳng liên
quan gì đến nhau song qua các câu chuyện ta như liên kết lại được mối quan