Luận văn

Nghệ thuật trần thuật, kết
cấu và ngôn ngữ trong
Hoàng Lê nhất thống chí

mặt nội dung.

MỤC LỤC
Mở đầu 1
Chương 1: Vấn đề văn bản và thể loại của Hoàng Lê nhất thống chí
1.1. Tác giả và văn bản 17
1.1.1. Tác giả 17
1.1.2. Văn bản 20
1.2. Thể loại 22
1.2.1. Lí luận về thể loại
23
1.2.2. Các quan niệm về thể loại Hoàng Lê nhất thống chí
34
1.2.3. Hoàng Lê nhất thống chí:Tiểu thuyết lịch sử
39
Chương 2: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong Hoàng Lê nhất thống chí
2.1. Nhân vật Nguyễn Huệ
49
2.2. Nhân vật Lê Chiêu Thống 63
2.3. Nhân vật Trịnh Sâm 68
2.4. Nhân vậtĐặng Thị Huệ
72
2.5. Nhân vật Nguyễn Hữu Chỉnh
74

chức hệ thống tính cách; tổ chức thời gian và không gian nghệ thuật; nghệ
thuật tổ chức những liên kết cụ thể các thành phần của cốt truyện; nghệ thuật
trình bày, bố trí các yếu tố ngoài cốt truyện… sao cho toàn bộ tác phẩm thực
sự trở thành một chỉnh thể nghệ thuật”[47, tr.106]. Như vậy, kết cấu tác phẩm
là toàn bộ quá trình tổ chức tác phẩm để đạt được mục đích phản ánh sáng tạo
của mỗi nhà văn. Kết cấu trong tác phẩm không bao giờ tách rời nội dung
cuộc sống, tư tưởng, tình cảm. Kết cấu là một thành tố mang tính tổng hợp.
Mặt khác, kết cấu còn là phương tiện khái quát nghệ thuật. Một vấn đề quan
trọng ta đã gặp trong nhiều tác phẩm: nhà văn không chỉ xây dựng các hình
tượng nghệ thuật mà thông qua hình tượng để gửi gắm những bức thông điệp
với cuộc đời. Nhà văn có thể không được lưu tâm, tên tuổi của anh ta mờ
nhạt dần nhưng hình tượng tiêu biểu, những vấn đề then chốt thì luôn có sức
sống và giá trị thẩm mĩ. Chính vì tính khái quát của tác phẩm mà mỗi nhà văn
đều đầu tư chăm chút để làm sao vấn đề chính yếu trong bức thông điệp tư
tưởng của mình được nổi lên hàng đầu. Nói như vậy nghĩa là mỗi kết cấu là
một quá trình vật lộn của nhà văn trước cuộc đời. Quá trình này in vào đó sự
thao thức, nghĩ suy, tìm tòi và sáng tạo.
Như vậy, thứ tự trước sau của các chi tiết không phải là ngẫu nhiên mà đòi
hỏi nhà văn phải tư duy, lựa chọn, sắp xếp. Do vậy, kết cấu phản ánh quá
trình tư duy của nhà văn, sự suy nghĩ của nhà văn: Tư tưởng của mỗi tác giả
bao giờ cũng được thể hiện trong kết cấu và qua kết cấu.
Kết cấu xử lí mối quan hệ giữa tuyến sự kiện và tuyến nhân vật, tổ chức các
yếu tố tự sự, tổ chức các hình thức bên ngoài của tác phẩm… để tác phẩm trở
thành một chỉnh thể nghệ thuật thống nhất và hoàn chỉnh. Cái tài của tác giả
Trung đại không phải ở một cốt truyện hay, bởi cốt truyện đó đã có sẵn trong
lịch sử và được lưu truyền rộng rãi. Mà cái làm nên sức hấp dẫn cho tác phẩm
chính là khả năng kết cấu tác phẩm, tài tổ chức và sắp xếp các biến cố, sự
kiện và đặc biệt là một phương thức kể chuyện độc đáo. Trong phạm vi của
luận văn này, người viết không có tham vọng làm rõ toàn bộ các mặt của kết
cấu trong tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí mà chỉ tìm hiểu sâu ở hai mặt

dung sự kiện chưa được giải quyết của hồi đó như ở hồi 2 “Chưa biết Chỉnh
tính liệu như thế nào? Hãy xem hồi sau phân giải”, hồi 5 “Chưa biết vua Tây
Sơn đến vì việc gì? …”, hồi 6 “Chưa biết quận Thạc đến kinh sư làm gì?
…”,… Riêng hồi hồi thứ 17 vì là hồi cuối nên không có hai câu thơ thất ngôn
ở cuối hồi, thay vào đó là bài “Tiêu cung tuẫn tiết hành” dài 128 câu. Ngoài
ra, hai câu thơ kết ở cuối mỗi hồi trong tác phẩm không chỉ có tác dụng
chuyển ý- khép lại hồi trước, mở ra hồi sau, mà còn lồng vào thái độ, cảm
xúc của tác giả. Chẳng hạn như ở hồi bảy để kết lại sự việc vua Lê do bị
Nguyễn Hữu Chỉnh hiếp chế nên mưu tính việc diệt Chỉnh bằng cách cho
uống thuốc độc, tác giả viết “Âu quen trên biển chừng không lạ, Thỏ mắc
trong vòng hẳn khó ra”. Câu trên thì chỉ có nghĩa biểu tượng ám chỉ sự việc
nhưng câu dưới rõ ràng hàm ý mong chờ, đồng tình của người viết. Hay kết
hồi 8, do Nguyễn Hữu Chỉnh lộng quyền khiến triều đình chán ghét, dân
chúng oán thán, tác giả viết “Quạ cáo tranh nhau, không đáng ngại. Cọp, rồng
đánh lộn, mới ghê thay!” thể hiện rất rõ quan điểm người viết.
Việc dùng lối chương hồi để kết cấu tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí
không phải là không có lí do. Bởi tác phẩm viết trong một thời gian dài, từ
cuối thế kỷ XVIII đến giữa thế kỷ XIX, với biết bao biến cố lịch sử như vậy
lẽ dĩ nhiên không thể kể hết nội dung tác phẩm một lần. Mỗi hồi phải dừng
lại khi câu chuyện lên đến cao trào cũng là cách đánh vào sự hiếu kỳ của
người nghe, người đọc buộc phải theo dõi tiếp câu chuyện.
Các hồi trong tác phẩm dù là một thành phần hữu cơ trong cuốn truyện, có
mối liên hệ gắn bó chặt chẽ với với các hồi khác, nhưng mỗi hồi tự bản thân
nó lại mang tính chỉnh thể tương đối độc lập. Trong tác phẩm Hoàng Lê nhất
thống chí, mỗi hồi thường chứa một hoặc một số sự kiện, nội dung của hồi đã
được tóm tắt ở trong hai câu đối đặt ở đầu mỗi hồi. Cũng có khi tác giả quay
lại sự kiện này ở một hồi khác nhằm làm rõ nội dung và liên kết các sự kiện
lại với nhau, song mục đích cuối cùng là làm nổi bật nội dung của các sự kiện
và nêu bật tính cách của nhân vật trong tác phẩm.
Kết cấu chương hồi với cách mở đầu mỗi chương thường dùng cách dẫn

và các sự kiện lịch sử. Đây cũng là cách tác giả bộc lộ thái độ chủ quan
nhưng dưới hình thức đánh giá khách quan. Có một số đoạn chêm bộc lộ cái
nhìn hài hước của tác giả có tác dụng giải toả những căng thẳng của sự kiện.
Như một đoạn ở hồi năm kể chuyện dân chúng truy bắt kiêu binh, bắt nhầm
một ông quan huyện bụng phệ cởi trần chạy từ trong thành ra. Từ hồi mười
một đến hồi mười bảy xuất hiện những đoạn chêm bằng thơ đánh giá sự kiện
và nhân vật. Đó là hai câu thơ của Danh Án tả tình cảnh thảm hại của quan
quân nhà Lê đi sứ cầu xin viện binh nhà Thanh cuối hồi mười một, hai câu
thơ trong bài viếng Lê Duy Chi, bài thơ tự thuật của nguyễn Đình Giản, bài
thơ trả lời Ngô Thì Nhậm của Trần Danh Án hồi mười lăm, hai đoạn thơ của
Trần Phương Bính ca ngợi chí khí của mình, bài “tán” của Nguyễn Huy Túc
ca ngợi Văn Quyên hồi mười sáu, cuối cùng là bài “Tiêu cung tuẫn tiết hành”
được tác giả chép trọn cả bài ca ngợi một hoàng phi tuẫn tiết theo Lê Chiêu
Thống. Những đoạn chêm bằng thơ bộc lộ rõ nét tư tưởng tôn phò chính
thống của tác giả, xét về mặt tư tưởng đây là một trong những điểm còn hạn
chế trong thế giới quan của tác giả Hoàng Lê nhất thống chí.
3.1.2. Kết cấu bên trong
3.1.2.1. Cốt truyện
Theo quan điểm truyền thống, cốt truyện đóng vai trò quan trọng trong tác
phẩm tự sự. Cốt truyện là một đơn vị nghệ thuật trong tiểu thuyết, gắn bó
chặt chẽ với các đơn vị nghệ thuật khác. Khi bàn về tiểu thuyết không thể
không nhắc đến yếu tố này.
Theo Từ điển thuật ngữ văn học, cốt truyện được hiểu là “hệ thống sự kiện cụ
thể, được tổ chức theo yêu cầu tư tưởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành bộ
phận cơ bản, quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm văn học
thuộc các loại tự sự và kịch… có thể tìm thấy qua một cốt truyện hai phương
diện gắn bó hữu cơ: một mặt, cốt truyện là phương diện bộc lộ nhân vật, nhờ
cốt truyện, nhà văn thể hiện sự tác động qua lại giữa các tính cách nhân vật;
mặt khác, cốt truyện còn là phương tiện để nhà văn tái hiện các xung đột xã
hội. Cốt truyện vừa góp phần bộc lộ có hiệu quả đặc điểm mỗi tính cách, tổ

điển hình cho nghệ thuật kể chuyện lịch sử của tiểu thuyết trong văn học Việt
Nam trung đại.
Việc tổ chức cốt truyện theo lối xâu chuỗi các sự kiện theo trình tự thời gian
là việc làm thường thấy trong văn xuôi Cổ đại và Trung đại. Lối kết cấu xâu
chuỗi đó được phản ánh rất rõ nét trong bộ sử thi Iliat và Ôđixê, các tiểu
thuyết bợm nghịch phương Tây, tiểu thuyết Đông Kisốt và đặc biệt là trong
tiểu thuyết Minh Thanh của Trung Quốc và tiểu thuyết Việt Nam trung đại.
Sự kiện được sắp đặt vào một số hồi, đoạn và các đoạn được xâu chuỗi với
nhau thành một kết cấu hoàn chỉnh. Cốt truyện được phát triển theo trình tự
trước sau của thời gian. Sự vận động của các nhân vật chỉ là những hành
động trên phông lịch sử có sẵn chứ chưa phải là sự phát triển mạch ngầm tâm
lí.
Đối với cốt truyện, nhiệm vụ chủ yếu của kết cấu là tổ chức bố cục của
cốt truyện thành các phần, chương, đoạn, lớp, cảnh một cách hợp lý. Đồng
thời nó bố trí, sắp xếp các chi tiết, các sự kiện thành những bộ phận hữu cơ
của một quá trình phát triển biện chứng và cái đích cuối cùng của quá trình
đó vẫn là tác phẩm. Ngoài ra kết cấu còn bố trí, sắp xếp sự xuất hiện và lời
nói của tác giả, những đoạn bình luận trữ tình ngoại đề, những đoạn phụ đề
v.v…
Hoàng Lê nhất thống chí là tiểu thuyết lịch sử thuộc loại đầu tiên và thành
công của văn học Việt Nam nên các tác giả thực sự không có những bậc tiền
bối trực tiếp và những tiêu chuẩn có sẵn về mặt thể loại. Sự ảnh hưởng trực
tiếp của lịch sử đối với văn học không phải là hiện tượng dễ thấy ở văn học
phương Tây nhưng lại là truyền thống của văn học Trung Quốc, Việt Nam và
Triều Tiên, những nước có đặc điểm văn sử bất phân trong sự hình thành văn
xuôi tự sự. Một mặt các tác giả Trung đại phải cân nhắc, chọn lọc những sự
kiện lịch sử, mặt khác lại phải quan tâm chắt lọc, tham khảo những nguồn tư
liệu phụ như dã sử, truyền thuyết dân gian… phi chính sử để bổ sung cho cốt
truyện, làm cho câu chuyện đậm đà hơi thở của cuộc sống. Thông qua việc tái
hiện những sự kiện, những nhân vật lịch sử, nhà văn Trung đại có nhiệm vụ

trưởng lập con thứ dẫn đến bè cánh trong phủ Chúa. Hồi 3 là chuyện kiêu
binh tôn phò Trịnh Tông phế bỏ Trịnh Cán, tiêu diệt bè đảng của Đặng Thị
Huệ. Hồi 4, 5 kể chuyện Hữu Chỉnh theo Tây Sơn rồi cùng Nguyễn Huệ đánh
Thuận Hoá, tiến quân ra Bắc tiêu diệt kiêu binh, tôn phò nhà Lê,… Cứ như
vậy, sự kiện nối tiếp sự kiện, tác giả Hoàng Lê nhất thống chí dẫn dắt người
đọc đi hết một giai đoạn đen tối nhưng cũng vô cùng oanh liệt của lịch sử
Việt Nam. Các sự kiện được móc xích liên hoàn với nhau cho nên kết thúc
của một hồi thường là điểm nút để mở ra một sự kiện chứ không phải là điểm
dừng của sự kiện đó.
Mượn hình thức chương hồi để miêu tả những sự kiện bắt nguồn từ hiện thực
đời sống phong phú, mới mẻ của người đương thời, Hoàng Lê nhất thống chí
cho người đọc thấy được không khí đau thương phẫn nộ nhưng không phải
không có những lúc tưng bừng của một thời đại cách đây gần hai thế kỉ.
Những tác phẩm văn chương phản ánh trung thực lịch sử gắn liền với những
hư cấu nghệ thuật vốn là truyền thống của văn chương Việt Nam từ Lam Sơn
thực lục (thế kỉ XV), Hoan châu kí (thế kỉ XVII), Thượng kinh kí sự (thế kỉ
XVIII),… Chính vì vậy, xây dựng tác phẩm trên truyền thống văn xuôi tự sự
của dân tộc là biểu hiện sáng tạo của các tác giả Hoàng Lê nhất thống chí.
Mặt mạnh của tính kí sự được phát huy trong việc thâu tóm, diễn tả những sự
kiện từ hiện thực nóng bỏng của đời sống nhưng xét về cốt truyện của một
tác phẩm văn học thì Hoàng Lê nhất thống chí cũng vì thế mà thiếu sự chặt
chẽ. Trong tác phẩm, mười hồi đầu cốt truyện được tổ chức tương đối chặt
chẽ, sự kiện nhiều nhưng tác giả đã chú ý đến những sự kiện có tính chất
trọng tâm để liên kết cốt truyện như: sự kiện bỏ trưởng lập thứ; phe cánh
trong phủ Chúa; kiêu binh nổi loạn; Nguyễn Huệ cùng Hữu Chỉnh ra Bắc tiêu
diệt nhà Chúa; Hữu Chỉnh phản lại Tây Sơn, mưu đồ cho riêng mình; Vũ Văn
Nhậm ra Bắc tiêu diệt Hữu Chỉnh… Việc chú trọng hoạt động của những
nhân vật như Trịnh Sâm, Nguyễn Hữu Chỉnh, Nguyễn Huệ trong dòng sự
kiện có tác dụng thống nhất một loạt các tình tiết tạo nên sự thống nhất trong
cốt truyện từ hồi một đến hồi mười.


3.1.2.3. Kết cấu đa tuyến
Kết cấu đa tuyến của Hoàng Lê nhất thống chí được thể hiện ở sự đan xen
giữa tuyến chính và các tuyến phụ, giữa tuyến sự kiện và tuyến nhân vật
trong tác phẩm.
Trong lịch sử văn học Trung đại Việt Nam, chưa có một giai đoạn lịch sử nào
tập trung được sự chú ý của nhiều văn nhân như thời kì Lê mạt. Trước Hoàng
Lê nhất thống chí có Hoan Châu kí, Nam triều công nghiệp diễn chí, sau
Hoàng Lê nhất thống chí có Hoàng Việt long hưng chí. Do hoàn cảnh đặc thù
Hoan châu kí thoát thai từ một bản tộc phả, Nam triều công nghiệp diễn trí,
Hoàng Việt long hưng chí bó hẹp trong phạm vi hoạt động của chúa Nguyễn
ở Nam Hà nên ảnh hưởng không rộng rãi bằng Hoàng Lê nhất thống chí.
Đóng góp lớn của tác giả Hoàng Lê nhất thống chí là đã dựng lại một giai
đoạn lịch sử đầy sóng gió của lịch sử dân tộc một cách đầy đủ, cụ thể, sinh
động và chân thực với khách quan lịch sử. Dòng chảy lịch sử được tái hiện
trong kết cấu đa tuyến thống nhất, xuyên suốt từ đầu đến cuối tác phẩm. Có
thể nói sự thống nhất giữa tuyến chính và những tuyến phụ trong kết cấu tác
phẩm phản ánh tài năng của các tác giả Hoàng Lê nhất thống chí trong quá
trình xây dựng một tác phẩm nghệ thuật về lịch sử.
Tuyến chính của Hoàng Lê nhất thống chí miêu tả quá trình suy vi không gì
cưỡng lại được của triều đình Lê – Trịnh trước sự tấn công mạnh mẽ của khởi
nghĩa nông dân Tây Sơn và quá trình “trung hưng” của nhà Nguyễn, thống
nhấtđất nước. Tuyến chính phản ánh rõ nét nội dung, chủ đề tác phẩm và tư
tưởng tôn phò chính thống của tác giả.
Ba tuyến phụ của Hoàng Lê nhất thống chí là : phản ánh mâu thuẫn vua Lê -
chúa Trịnh, mâu thuẫn giữa triều đình Lê - Trịnh và khởi nghĩa nông dân và
phản ánh mâu thuẫn dân tộc song hành với tuyến chính, đan cài với tuyến
chính vừa làm nên một kết cấu thống nhất vừa tạo ra những dòng mạch trong
bộn bề những chi tiết, những sự kiện, nhân vật đã đi vào một giai đoạn lịch sử
phức tạp, hào hùng của dân tộc.

Hành, Trần Hưng Đạo, Lê Thái Tổ… Nguyễn Huệ cùng nghĩa quân Tây Sơn
đã cho quan quân nhà Thanh một bài học về quyền độc lập tự chủ của dân tộc
và khẳng định bản chất chính nghĩa của khởi nghĩa nông dân.
Nếu căn cứ vào thái độ và tư tưởng của tác giả và những biểu hiện trong tác
phẩm, việc xác định giữa tuyến chính và tuyến phụ trong Hoàng Lê nhất
thống chí có nhiều mâu thuẫn, bởi nếu căn cứ vào chủ đề của tác phẩm thì
tuyến chính là sự suy vi của triều đình Lê-Trịnh và công cuộc thống nhất
Nam bắc của chúa Nguyễn, nhưng khi xét bố cục thì phần lớn số hồi trong
tác phẩm (11/17) nói về những hoạt động của Nguyễn Huệ và nghĩa quân
Tây Sơn. Hoàng Lê nhất thống chí có mười bảy hồi, ba hồi đầu kể chuyện
nhà Chúa Trịnh suy tàn, kiêu binh nổi loạn. Từ hồi bốn đến hồi mười bốn chủ
yếu miêu tả hoạt động của nghĩa quân Tây Sơn. Các hồi 4, 5, 6, 7 viết về năm
1785; các hồi 8, 9, 10 viết về năm 1786; các hồi 11, 12, 17 viết về năm 1788
và hồi mười bốn miêu tả sự kiện đại thắng quân Thanh dẹp yên bờ cõi. Xét về
bố cục như vậy, có thể nói Hoàng Lê nhất thống chí là tác phẩm viết về hoạt
động của phong trào khởi nghĩa Tây Sơn phò Lê, diệt Trịnh, sau đó đánh
quân xâm lược thống nhất bờ cõi.
Là một tác phẩm của nhiều tác giả viết dưới những triều đại khác nhau nên
việc đánh giá những tuyến sự kiện và tuyến nhân vật trong Hoàng Lê nhất
thống chí đôi khi không thuần nhất. Việc làm nổi bật vai trò lịch sử và tài
năng xuất chúng của Nguyễn Huệ cùng khí thế hùng mạnh của đoàn quân
Tây Sơn là một sự thật lịch sử khiến tác giả không thể bỏ qua. Điều này cũng
giống như trường hợp Banzắc khi miêu tả hình ảnh những người lính cộng
hoà, sự thật của lịch sử khách quan đã vượt ra ngoài ý muốn của tác giả.Tuy
nhiên, trong bộn bề các sự kiện, chi tiết lịch sử cái tài của các tác giả Hoàng
Lê nhất thống chí là vẫn bố trí được sự kiện theo một dòng chảy hoà cùng
dòng chảy của lịch sử làm nên sự thống nhất trong kết cấu tác phẩm.
Trong những loại tiểu thuyết khác, sự kiện lịch sử dù có lớn đến đâu cũng chỉ
là đường viền mờ nhạt. Thậm chí nhà văn cũng không cần quá chú tâm đến
sự kiện vì chất liệu để xây dựng một cuốn tiểu thuyết là những cái đang diễn

mặt nội dung.

MỤC LỤC
Mở đầu 1
Chương 1: Vấn đề văn bản và thể loại của Hoàng Lê nhất thống chí
1.1. Tác giả và văn bản 17
1.1.1. Tác giả 17
1.1.2. Văn bản 20
1.2. Thể loại 22
1.2.1. Lí luận về thể loại
23
1.2.2. Các quan niệm về thể loại Hoàng Lê nhất thống chí
34
1.2.3. Hoàng Lê nhất thống chí:Tiểu thuyết lịch sử
39
Chương 2: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong Hoàng Lê nhất thống chí
2.1. Nhân vật Nguyễn Huệ
49
2.2. Nhân vật Lê Chiêu Thống 63
2.3. Nhân vật Trịnh Sâm 68
2.4. Nhân vậtĐặng Thị Huệ
72
2.5. Nhân vật Nguyễn Hữu Chỉnh
74
2.6. Nhân vật binh lính
78
Chương 3: Nghệ thuật trần thuật, kết cấu và ngôn ngữ của Hoàng Lê
nhất thống chí
3.1. Kết cấu 85
3.1.1. Kết cấu bên ngoài 86