CÁI HÀI TRONG MỸ HỌC
I. Giới thiệu chung, khái niệm về cái hài
•
Cái hài là một phạm trù mĩ học cơ bản dùng để nhận thức về một phương diện trong quan
hệ thẩm mĩ của con người với hiện thực.
•
Cái hài được xem là một trong những phương tiện biểu hiện của tình cảm thẩm mỹ trong
sự đối xứng có tính chất tương đối với cái bi. Cái hài là tấm gương phản chiếu cái bi và
ngược lại. Bên cạnh đó cái hài còn được thể hiện trong chức năng triết học của những
hình thái ý thức xã hội bên cạnh sự mâu thuẫn với cái bi.
•
Cái hài có vai trò rất lớn trong mỹ học. Nó thể hiện kinh nghiệm nhiều hình, nhiều vẻ của
ý thức xã hội. Và nó phản ánh thực tiễn đời sống xã hội chủ yếu dưới góc độ phủ định bên
cạnh sự trợ giúp đắc lực của các triết lý triết học ẩn sâu trong bản thân cái hài. Vai trò của
cái hài trong đời sống xã hội lại có điểm khác hơn so với trong mỹ học. Nó đi từ phản ánh
khái quát những kinh nghiệm trong mỹ học đến cụ thể xâm nhập vào từng lát cắt của đời
sống. Nó trở thành phương tiện để phát hiện những xung đột, những mâu thuẫn xã hội,
giai cấp, nó là hình thái phê phán đặc biệt có cảm xúc.
•
Trong mỹ học, phạm trù cái hài được nghiên cứu ở cấp độ khái quát, cấp
độ ý nghĩa chung và “phổ cập chung”. Bằng cách đi vào nghiên cứu trên
cơ sở các bình diện nội hàm và ngoại diên của nó.
•
Trong đời sống thực tiễn xã hội, cái hài được biểu hiện rất phong phú đa
dạng. Nó vừa là phương thức của cái khôi hài vừa được bắt nguồn từ chính
cơ sở khách quan là cái khôi hài. Cái hài lại một lần nữa được chuyển tải
đến đời sống bằng công cụ sắc bén là tiếng cười. Tiếng cười với những sắc
thái ý nghĩa khác nhau trong cường độ và tính chất của nó. Tiếng cười
trong vai trò biểu hiện sự giễu cợt, mỉa mai, sâu cay. Tất nhiên là có cái
cười, tiếng cười âu yếm và cũng có tiếng cười, cái cười mà thực chất
không phải là “cười”. Nó là lưỡi dao ngọt ngào thể hiện sự đả kích, trào

mâu thuẫn trong cái hài.
+ Kant cho rằng cái hài là cái mâu thuẫn giữa cái thấp hèn và cái cao cả. Tình huống hài là sự
chờ đợi căng thẳng về cái gì đó mà hiệu quả không có gì cả mà chỉ có tiếng cười, mặc dầu nó
có tính phê phán.
+Còn Hegel lại nhìn thấy cơ sở của cái hài là sự mâu thuẫn giữa tính bất lực bên trong và vẻ
bề ngoài cố tỏ ra thực chất, là mâu thuẫn giữa cái giả dối, cái cơ sở hư ảo – cái có ý nghĩa,
cái bền vững – cái chân lý. theo ông nguyên nhân gây nên cái cười trong hài kịch là do yếu tố
bất ngờ chứa đựng trong hài kịch.

+Ưu điểm: Khắc phục hạn chế của Aristote, mĩ học cổ điển Đức đã chỉ ra ý nghĩa xã hội to
lớn của cái hài, nhìn thấy tác dụng to lớn của cái cười về mặt xã hội.

+Hạn chế: Kant đã không đúng khi cho rằng tiếng cười không phải là biện pháp giải quyết
mâu thuẫn mà nhằm dung hòa mâu thuẫn.

Mĩ học dân chủ cách mạng Nga-tiêu biểu là Tsernưshevski (Tsécnưsepxki): đã có cái
nhìn toàn diện và những cống hiến xuất sắc trong quan niệm về bản chất của cái hài.
Tsernưshevski đã nói: “cái hài là sự trống rỗng và sự vô nghĩa bên trong được che đậy
bằng một cái vỏ huênh hoang và cho rằng có nội dung và có ý nghĩa thực sự”. Ông cho
rằng ấn tượng mà cái hài tạo ra trong con người là hỗn hợp giữa cảm giác dễ chịu và
khó chịu, song ở đó, sức nặng nghiêng về phía cảm giác dễ chịu. Đôi khi nghiêng hẳn
đến mức cảm giác khó chịu như không còn nữa. Cảm giác này biểu hiện thành tiếng
cười.

+ Ưu điểm: ý thức một cách sâu sắc về khuynh hướng xã hội và khuynh hướng phê
phán của nó.
Kết luận: quan niệm về cái hài trong lí luận mĩ học quá khứ ở những mức độ khác nhau
đều chứa đựng những hạt nhân hợp lí, những sự lí giải sâu sắc và độc đáo.

III. Bản chất thẩm mĩ của cái hài

lí).
- Tiếng cười trong cái hài, là một loại vũ khí, phương tiện, để phê phán
mặt trái của cuộc sống, để phủ định tất cả những gì xấu xa, giả dối, lỗi
thời, đó là hình thức phê phán đặc biệt và khẳng định cái mới, cái tốt đẹp.
- Như vậy, cái cười trong cái hài là cái cười đặc biệt nhằm vào đối tượng
cụ thể, là cái cười có mục đích và ý nghĩa xã hội sâu sắc.
- Tiếng cười trong cái hài bởi vậy liên quan đến cả hai phương diện: đối
tượng gây cười và chủ thể cười.
2. Đối tượng gây cười
- Cái cười bao giờ cũng có nguyên nhân trước hết từ phía khách quan đó
là đối tượng có khả năng gây cười (cái xấu).
- Tuy nhiên không phải mọi cái xấu đều là cơ sở tạo nên cái hài. Trước
những cái xấu về mặt sinh học , những khuyết tật bẩm sinh của con người,
chúng ta không những không cười được mà trái lại, còn cảm thấy xót xa,
thương cảm.
- Chỉ có những cái xấu về mặt xã hội, xấu về đạo đức về nhân cách, xấu về
lối sống vì lí tưởng như: thói xu nịnh, háo danh, giả dối, độc ác, phản bội, …
mới là đối tượng của cái hài. Những cái xấu cái đáng cười đó tồn tại phổ biến
trong những cái đã cũ, đã trở nên lạc hậu, lỗi thời , đã mất hết vai trò lịch sử.
Theo Mrax, đông ki sốt sở dĩ trở thành một nhân vật mang tính hài vì chàng
muốn diễn lại trong xã hội tư sản một đạo lí hiệp sĩ đã lỗi thời.
-
Cơ sở của cái hài cũng có thể nằm ngay trong những cái mới, cái tiến bộ ,
tích cực. ví dụ như những biểu hiện đãng trí vụng về , thậm chí ngớ ngẩn
của một người tốt khiến người ta phải bật cười.
Ví dụ: Isacc Newton(1642- 1727) nhà bác học lớn của thế kỉ 18 .Một lần
luộc trứng để ăn sáng đã đãng trí bỏ luộc luôn chiếc đồng hồ quả quýt. Khi
đến giảng trường Đại học, lúc móc túi lấy đồng hồ để xem giờ thì hóa ra
quả trứng chưa luộc, còn đồng hồ thì đang được nấu trong nồi trứng luộc ở
nhà

thẩm mĩ cao đẹp được xã hội thừa nhận. Trong đại đa số trường hợp, nhân vật trong cái
hài đều thuộc lực lượng “phản diện” đối lập với cái đẹp.Tuy nhiên không phải bao giờ
nhân vật trong cái hài cũng hoàn toàn là xấu.
•
Kết luận: Tóm lại đối tượng chủ yếu của cái hài là những hiện tượng thẩm mĩ tiêu cực
chứa đựng những mâu thuẫn có khả năng gây cười. Nhưng cũng như mọi hiện tượng
thẩm mĩ khác, bản chất thẩm mĩ của cái hài chỉ được xác lập trong mối quan hệ giữa hai
yếu tố khách quan(đối tượng gây cười) và chủ quan (chủ thể cười).
3. Chủ thể cười
- Cái hài chỉ được thực sự xuất hiện khi chủ thể nhận ra mặt đối lập có tính hài của
đối tượng. Cái hài do đó là một kiểu nhận thức đặc biệt. Việc nhận thức cái hài
thường diễn ra một cách nhanh chóng , bất ngờ, đột ngột mà bản thân chủ thể không
thể lường trước, không có sự chuẩn bị trước.
Chính hiệu quả của yếu tố bất ngờ đã đem lại khoái cảm thẩm mĩ cho chủ thể.
- Cũng chính yếu tố bất ngờ này khiến cho chủ thể trong khi nhận thức cái hài đòi
hỏi phải có nỗ lực tích cực của tư duy. Như vậy tiếng cười trong cái hài là một thái
độ nhận thức về hiện thực (thấy được mặt xấu của nó).
- Cảm xúc thẩm mĩ mà cái hài gợi lên ở chủ thể nói chung là trạng thái tinh thần vui
vẻ, sảng khoái,hả hê được biểu hiện thông qua hình thức cụ thể là tiếng cười. Cảm
xúc thẩm mĩ mà cái hài đem lại là loại cả xúc mạnh, diễn ra một cách sôi nổi, nhanh
chóng.nó là một loại cảm xúc phức tạp.Cảm xúc hài cũng được biểu hiện với nhiều
cung bậc, sắc thái khác nhau.
•
Kết luận: Tóm lại, cái hài là một phạm trù thẩm mĩ cơ bản dùng để nhận
thức và đánh giá về một loại hiện tượng của đời sống, đó là những cái xấu
nhưng lại cố sức tỏ ra là đẹp, khi mâu thuẫn này bị phát hiện đột ngột sẽ
tạo ra tiếng cười tích cực, có ý nghĩa phê phán, phủ định cái xấu nhân danh
cái đẹp. Như vậy trong bản chất của nó, cái hài hoàn toàn đối lập với cái
bi.
IV. Đặc điểm của cái hài

nhưng lại phê phán người khác hám danh. Một xã hội mất tự do nhưng luôn tô điểm những hình thức
bên ngoài của biểu tượng tự do. Vì vậy, nhân tố mâu thuẫn là nhân tố cơ bản của cái hài và mâu thuẫn
đó thể hiên như lời nói – việc làm, nội dung – hình thức phải có yếu tố che đậy, giấu diếm, ngộ nhận.

Cái xấu giả danh cái đẹp dù có ý thức hay vô ý thức đều đặt trên các vấn đề xã hội, ý nghĩa xã hội sâu
rộng của nó. Chẳng hạn, nhân vật Đôngkisốt lại đưa một người nông dân Xangxô lên làm đảo trưởng
khi mà xã hội đã có chủ nghĩa tư bản, có thị trưởng các thành phố, các đảo. Sự vô ý thức đầy lòng tốt
của đôngkisốt lại phản ánh sự ngu dốt lịch sử đến cực độ của giai cấp nông dân tư hữu muốn làm cuộc
cách mạng tư sản, đại diện cho một phương thức sản xuất tiên tiến.

- Cái hài có yếu tố bất ngờ. Mâu thuẫn và sự xung đột trong cái xấu phát triển đến đỉnh cao rồi đột ngột bất ngờ bị phát hiện, bị
bộc lộ, bị phơi bày bản chất của nó. Hay nói lại một cách khác một tình huống của cuộc sống của nghệ thuật điễn ra một cách
căng thẳng giữa cái đẹp và cái xấu (trong bản thân cái xấu – cái xấu giả danh cái đẹp), cái xấu tưởng đã chiến thắng, bất ngờ bị
vạch trần, bị đánh bại đúng lúc đó nó tạo nên yếu tố của cái hài. Có một truyện kể về Niutơn, vì quá bận trong công việc nên
đôi khi ông cũng không để ý nhiều đến trang phục. Có lần do sơ xuất ông để chiếc khăn mùi xoa lòi ra khỏi túi quần ở chỗ đông
người. Một kẻ ghen ghét, hám danh đã nhân sự việc này liền nói to: Xin mời mọi người hãy xem cái đuôi thông minh của nhà
bác học đã lòi ra. Niutơn hóm hỉnh trả lời: Xin lỗi mọi người không phải như vậy, mà chính đó là cái nhìn của sự dốt nát.

Tính bất ngờ của cái hài đều gắn với tiếng cười đều xoáy vào những điểm yếu của con người và con người có điểm yếu. Ở đây
cái hài sẽ có ý nghĩ thẩm mỹ xã hội sâu rộng nếu nó có tính giá trị nhân loại và văn hoá.

- Cái hài gắn với tiếng cười – tiếng cười tích cực. Cái hài có chủ thể là tiếng cười và tiếng cười là bộ phận tạo
thành tính toàn vẹn của các yếu tố hài. Trong đó yếu tố bất ngờ và từ sự bất ngờ này đến sự bất ngờ khác đều
hướng tới mục đích khêu gợi tiếng cười. Tiếng cười thẩm mỹ của cái hài là tiếng cười tích cực chống lại và phê
phán cái xấu, cái thấp hèn ủng hộ cái đẹp, đón đỡ cái đẹp, xây dựng cái đẹp và khẳng định tính tất thắng của cái
đẹp.

Tiếng cười thẩm mỹ của cái hài là cái cười của sự hài hước, dí dỏm, châm biếng, mỉa mai, đả kích, một cách nhẹ
nhàng, thanh cao nhưng lại có một mạnh to lớn chống lại như thói hư tật xấu nói chung của con người.


một cách vui vẻ và cái vui vẻ ấy là sự hiện
diện của cái hài và ý nghĩa xã hội của nó.
Hài hước thích hợp với nội bộ quần chúng
nhân dân chứ không mang tính đối kháng.
Ví dụ sự phê phán những anh chàng sợ vợ
trong truyện cười Việt Nam, hoặc bức
tranh dân gian “Hứng dừa”, phê phán nhẹ
nhàng hóm hỉnh, sự hớ hênh, vô ý của
người con gái giơ váy hứng dừa.
Bức tranh dân gian “Hứng dừa”
•
Đặc điểm: đây là một hình thức phê phán nhẹ nhàng đùa vui nhưng đầy
thiện ý nhằm khéo léo vạch ra mâu thuẫn, thông qua tiếng cười vui vẻ giúp
người ta nhận ra sự trớ trêu của tình huống nhờ đó mà phân biệt được
đúng– sai. Nó là cấp độ thấp nhất của cái hài và được biểu hiện chủ yếu
trong cuộc sống, trong sinh hoạt thường ngày của con người.
•
Ý nghĩa xã hội của hài hước: dùng để phê phán những thói xấu trong nội
bộ nhân dân. Tiếng cười hài hước là tiếng cười lạc quan xuất phát từ niềm
tin đối với con người.Ở mức độ biểu hiện này, cái hài chưa bộc lộ ý nghĩa
xã hội một cách sâu sắc.Nó còn có khả năng uốn nắn, sửa chữa những thói
hư tật xấu của con người.

- Hình thức cao nhất của cái hài là châm biếm đả kích:
Đối tượng của nó là kẻ thù của cái đẹp, là những tàn tích của cái cũ, là
những hiện tượng đã lỗi thời, tiêu cực, phản động khi nó tỏ ra nguy hiểm về
mặt xã hội.
–
Châm biếm, mỉa mai. Tiếng cười ở đây bắt đầu mang mầu sắc phê phán
có tính phủ định đối tượng nhưng mức độ còn nhẹ nhàng chưa hẳn nhất