Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Về Phạm trù cái hài trong mỹ học
I. Giới thiệu chung về cái hài
Trước hết cần khẳng định cái hài là một hiện tượng thẩm mỹ khách quan, nó
là một phạm trù nghiên cứu của mỹ học. Cái hài được xem là một trong những
phương tiện biểu hiện của tình cảm thẩm mỹ trong sự đối xứng có tính chất tương
đối với cái bi. Cái hài là tấm gương phản chiếu cái bi và ngược lại. Bên cạnh đó cái
hài còn được thể hiện trong chức năng triết học của những hình thái ý thức xã hội
bên cạnh sự mâu thuẫn với cái bi.
Cái hài có vai trò rất lớn trong mỹ học.Nó thể hiện kinh nghiệm nhiều hình,
nhiều vẻ của ý thức xã hội. Và nó phản ánh thực tiễn đời sống xã hội chủ yếu dưới
góc độ phủ định bên cạnh sự trợ giúp đắc lực của các triết lý triết học ẩn sâu trong
bản thân cái hài. Vai trò của cái hài trong đời sống xã hội lại có điểm khác hơn so
với trong mỹ học. Nó đi từ phản ánh khái quát những kinh nghiệm trong mý học
đến cụ thể xâm nhập vào từng lát cắt của đời sống. Nó trở thành phương tiện để
phát hiện những xung đột, những mâu thuẫn xã hội, giai cấp, nó là hình thái phê
phán đặc biệt có cảm xúc.
Trong mỹ học, phạm trù cái hài được nghiên cứu ở cấp độ khái quát, cấp độ
ý nghĩa chung và “phổ cập chung”. Bằng cách đi vào nghiên cứu trên cơ sở các
bình diện nội hàm và ngoại diên của nó.
Trong đời sống thực tiễn xã hội, cái hài được biểu hiện rất phong phú đa
dạng. Nó vừa là phương thức của cái khôi hài vừa được bắt nguồn từ chính cơ sở
khách quan là cái khôi hài. Cái hài lại một lần nữa được chuyển tải đến đời sống
bằng công cụ sắc bén là tiếng cười. Tiếng cười với những sắc thái ý nghĩa khác
nhau trong cường độ và tính chất của nó. Tiếng cười trong vai trò biểu hiện sự giễu
cợt, mỉa mai, sâu cay. Tất nhiên là có cái cười, tiếng cười âu yếm và cũng có tiếng
cười, cái cười mà thực chất không phải là “cười”. Nó là lưỡi dao ngọt ngào thể hiện
sự đả kích, trào phúng.
1
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
II. Bản chất hài kịch

phú trong sắc thái của nó. Nó biểu hiện cho các cảm xúc mang tính chất cảm quan
cá nhân. Đây là tiếng cười nhằm phát hiện bản chất của đối tượng để tìm cách uốn
nắn,sửa chữa hoặc là tiêu diệt hoàn toàn đối tượng đó. Cái cười thẩm mỹ gợi cho
con người sự thắng lợi về mặt tinh thần và tình cảm trước những gì mất hài hoà,lạc
hậu, mất ý nghĩa lịch sử, ý nghĩa nhân văn, đáng loại trừ ra khỏi cuộc sống.
Về khách thể hài kịch: Khái niệm cái hài được bắt nguồn là thuật ngữ dùng
để chỉ những loại sắc thái hết sức đa dạng của những hình tượng có thể gây cười.
Từ khái niệm chung về cái hài như vậy ta đi đến xác định đối tượng của hài kịch.
Đối tượng chính của hài kịch là cái xấu nhưng không phải là cái “toàn bộ xấu”. Nó
là những gì có thể gây cười mang tính chất khôi hài.Khách thể này đã giúp hài kịch
phơi bày, vạch trần cái xấu, tống tiễn cái xấu vào trong quá khứ, hoàn thiện hơn cái
đẹp trong tính hài hoà cân xứng của nó.
Về chủ thể hài kịch cần xác định đó chính là những người lĩnh hội hoặc tạo
ra cái hài được hàm chứa, được phản ánh trong tự thân nó. Giữa chủ thể và khách
thể hài kịch nó có mối quan hệ tương tác, hữu cơ dẫn đến cái hài kịch sẽ được xem
xét trong sự phản ánh biện chứng lẫn nhau, trong mối liên hệ mật thiết nhằm thực
hiện một mục đích duy nhất: uốn nắn con người trong cuộc sống, sửa sai những lỗi
lầm của con người hướng tới chủ nghĩa nhân đạo, nhân sinh sâu sắc. Đồng thời nó
cũng là cơ sở để vạch trần sự mâu thuẫn giữa cái biểu hiện và cái được biểu hiện
trong hài kịch.
Các tính chất cơ bản của hài kịch: Tính chất cơ bản và cốt yếu nhấtcủa hài
kịch là hài kịch mang yếu tố tính cách. Hài kịch được xem như một phương tiện để
phát hiện ra những mâu thuẫn,những xung đột xã hội, giai cấp, là hình thái phê
phán đặc biệt có cảm xúc.
Thông qua hình thái hài kịch, các lý tưởng xã hội phát triển gắn với tiêu
chuẩn về cái đẹp, cái hoàn mĩ, cái thiện. Nhưng hài kịch chỉ mang tính cách khi nó
được phát triển trên cơ sở các mâu thuẫn xã hội đã phát triển đầy đủ, đã dẫn đến
3
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
xung đột không thể giải toả và trung hoà. Tất nhiên cần xem xét hài kịch trong mối

sắc nhất ở những thể loại, loại hình nghệ thuật gắn với ngôn ngữ và lời nói. Đó là
do ngôn ngữ trực tiếp được dùng để giữ gìn và truyền đạt nghĩa. Tuy nhiên muốn
lột trần được những mâu thuẫn trong chính bản thân mình đòi hỏi hài kịch không
chỉ dừng lại ở việc sử dụng ngôn ngữ điêu luyện mà cần phải tạo ra xung đột thật
sự ngay trong bản thân nó để tạo ra tiếng cười.
Có thể phân chia cái hài kịch thành các dạng nhỏ hơn như sau: hài kich trong
văn học và hài kịch ngoài văn học. Hài kịch trong nghệ thuật ngoài văn học có trình
độ hết sức điêu luyện, phức tạp nhưng so với hài kịch trong nghệ thuật văn học thì
kém tinh tế hơn hẳn. Cái hài kịch trong văn học phần lớn thuộc về các hình thức
phức tạp của sự mỉa mai và bông đùa ý nhị. Đại diện tiêu biểu của hài kịch trong
văn học là các cây bút xuất sắc như Arixtốtphan, Rabơle, Molierè, Bonáce, Gô gôn,
là Hồ Xuân Hương, là Tú Xương,Tú Mỡ… Trong đó những vở hài kịch của
Molierè được coi là xuất sắc hơn cả cho thể loại này. Molierè tin rằng có thể sửa
đổi được con người bằng nghệ thuật. Ông từng nhận xét:
“ Trách nhiệm của hài kịch là ở chỗ làm sao giúp con người tiêu khiển để sửa
đổi họ”. Trong các vở kịch của Molierè, bên cạnh những đề tài hài truyền thống (sự
hà tiện, đạo đức giả, các khuyết tật khác của cá nhân, sự phê phán các thể chế văn
hoá và xã hội phong kiến – gia đình, tôn giáo, khoa học) lần đầu tiên ta thấy sự phê
phán phong cách sống về mặt tinh thần và văn hoá.
Nói chung các cây bút hài kịch trong văn học đã góp phần tạo nên tính
trường tồn của cái hài với thời gian, tạo nên sự tinh tuý trong cách thể hiện nghệ
thuật hài kịch. Biến nghệ thuật hài hước trở thành một nghệ thuật bám sát đời sống,
bám sát kẻ thù, tiêu diệt cái xấu, tô điểm, nâng cao cái đẹp bằng những tiếng cười
nhiều sắc thái.
5