BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG……………

Tiểu luận

Chủ nghĩa Mác – Lênin về giá trị thặng dư

Học thuyết của Mác, trên cơ sở xây dựng hệ thống lý luận và hình thành phương
pháp tư duy khoa học về các quá trình kinh tế, đã trình bày một cách sáng tỏ bản
chất và nội dung của hình thái giá trị trong sản xuất và lưu thông hàng hóa.

chất là một hình thức bắc cầu nhằm tạo điều kiện giúp cho tư bản công nghiệp thực
hiện quá trình chuyển giao và tạo ra giá trị hàng hóa.

Hình 2.1. Sơ đồ quá trình chuyển giao và tạo ra giá trị hàng hóa
Hàng hóa và sản phẩm nói chung sau khi được tư bản công nghiệp sản xuất, sẽ
thông qua tư bản thương nghiệp để đến với thị trường tiêu dùng và phân phối sâu
rộng tới mạng lưới người tiêu dùng, là những người có nhu cầu và sẽ sử dụng tiền để
đổi lấy hàng hóa nhằm thỏa mãn cho một nhu cầu sử dụng riêng nào đó.
Ví dụ: Trong ngành công nghiệp sản xuất xe ô tô, sau khi chiếc xe được hoàn tất
sẽ thông qua các kênh phân phối, các đại diện kinh doanh, đại lý để bán tới tay
người mua, là những người có nhu cầu sử dụng phương tiện vận chuyển nói chung.

2.1.2. Đặc điểm của tư bản thương nghiệp
Tư bản thương nghiệp ra đời bắt nguồn từ sự phát triển của trình độ tổ chức và
phân công lao động xã hội. Ở một giai đoạn phát triển cao hơn trong chủ nghĩa tư
bản, có một yêu cầu nảy sinh cần phải giải quyết đó là tính chuyên môn hóa về chức
năng hoạt động để gia tăng hiệu quả, tiết kiệm nguồn lực và đẩy mạnh tốc độ phát
triển của tư bản. Tư bản công nghiệp cần được hoạt động đúng với chức năng của
mình đó là sản xuất hàng hóa và tư bản công nghiệp sẽ làm tốt công việc này khi có
sự tập trung cao độ nguồn lực và các tư duy chiến lược dành riêng cho sản phẩm.
Bởi lẽ đó, tư bản thương nghiệp ra đời để giải quyết vấn đề còn lại sau khi sản phẩm
ra đời đó là cung ứng và phân phối cho thị trường. Với sự chuyên môn hóa này, cả
TƯ BẢN CÔNG
NGHIỆP
TƯ BẢN THƯƠNG
NGHIỆP
GIÁ TRỊ HÀNG

ra sản phẩm mang giá trị. Sự khác nhau này xuất phát từ loại hình hoạt động của
mỗi bên, chỉ mang tính tương đối và bắt nguồn từ chủ quan hình thái vận động riêng
của tư bản công nghiệp và tư bản thương nghiệp.
2.1.3. Quá trình chuyển hóa giá trị của tư bản thương nghiệp
Như đã trình bày, tư bản thương nghiệp hoạt động để chuyển hóa giá trị sử dụng
tới tay người tiêu dùng có nhu cầu để đổi lấy giá trị hàng hóa qua hình thức là giao
dịch tiền tệ: mua và bán.
Công thức chuyển hóa giá trị của tư bản thương nghiệp:
T – H – T’
Trong công thức nêu trên, ban đầu là sự chuyển hóa của tiền thành hàng hóa.
Tiếp sau đó, hàng hóa tiếp tục tham gia vào quá trình chuyển hóa một lần nữa và lần
này giá trị thu về là T’. Trong sự vận động này, tiền đã trở thành tư bản bởi chính
mục đích vận động của chúng.
Trong giai đoạn thứ nhất, khi tiền (T) chuyển thành hàng hóa (H). Đây là giai
đoạn mà tư bản thương nghiệp thay mặt người tiêu dùng ứng tiền tệ ra để mua lại
hàng hóa từ tư bản công nghiệp.
Trong giai đoạn thứ hai, từ hàng hóa (H) chuyển thành tiền (T’). Đây là giai đoạn
phản ánh bản chất quá trình vận động của tư bản trong lưu thông, là khi tư bản
thương nghiệp tiến hành giao dịch và bán lại hàng hóa tới tay người tiêu dùng để
mang về giá trị.
Trong công thức lưu thông hàng hóa của tư bản thương nghiệp nêu trên, mục
đích của lưu thông không phải là giá trị sử dụng mà là giá trị. Điều này có nghĩa là
tư bản thương nghiệp thực hiện quá trình lưu thông hàng hóa trên thị trường với mục
đích chuyển hóa giá trị sử dụng tới tay người mua để thu về giá trị. Quá trình này sẽ
trở nên vô nghĩa khi giá trị ban đầu tư bản thương nghiệp ứng ra mua hàng hóa (T)
lại cũng chính bằng giá trị thu về (T). Do vậy, giá trị thực tế mà tư bản thương
nghiệp thu về phải là T’ với T’ = T + t, trong đó t là số tiền trội hơn so với số tiền
ứng ra ban đầu để mua sản phẩm từ tư bản công nghiệp. Nói một cách khác, t chính
là hình thức biểu hiện cho lợi nhuận của tư bản thương nghiệp thu về thông qua quá
trình tạo ra giá trị từ phân phối, lưu thông hàng hóa trên thị trường.

đánh giá ban đầu về sự hình thành cũng như nguồn gốc lợi nhuận của tư bản thương
nghiệp theo các cách tiếp cận như sau:
- Lợi nhuận của tư bản thương nghiệp hình thành thông qua quá trình chuyển hóa
giá trị mà trong đó, tư bản thương nghiệp đóng vai trò cầu nối để thực hiện nhiệm vụ
phân phối và lưu thông hàng hóa của tư bản công nghiệp tới thị trường và tới người
tiêu dùng nói chung trong toàn xã hội. Với cách tiếp cận này, lợi nhuận của tư bản
thương nghiệp đóng vai trò khách quan trong quá trình tạo ra lợi nhuận tư bản vì nó
chỉ đơn thuần là một cầu nối có chức năng chuyển hóa giá trị theo công thức lưu
thông hàng hóa T – H – T’. Nói cách khác, lợi nhuận của tư bản thương nghiệp tồn
tại với tư cách khách quan trong mối quan hệ giữa các chủ thể bao gồm: tư bản công
nghiệp, tư bản thương nghiệp và thị trường tiêu thụ sản phẩm. Bởi lẽ theo cách tiếp
cận này, hai chủ thể chính của quá trình nêu trên là tư bản công nghiệp và thị trường
người tiêu dùng, còn lợi nhuận của tư bản thương nghiệp chỉ đơn thuần có được từ
việc thực hiện chức năng trung gian.
- Với cách tiếp cận thứ hai, là khi chúng ta nhìn nhận dịch vụ thương nghiệp
đồng thời là một loại hàng hóa. Lúc này tự bản thân tư bản thương nghiệp đã trở
thành một chủ thể độc lập và tự nó tạo ra giá trị cũng như giá trị sử dụng của riêng
mình. Do đó trong tình huống này, lợi nhuận của tư bản thương nghiệp lại có được
chính từ quá trình lưu thông hàng hóa dịch vụ thương nghiệp xét trong nội tại hình
thái vận động của riêng nó. Với cách tiếp cận này, tư bản thương nghiệp đã tham gia
một cách trực tiếp vào quá trình tạo ra giá trị từ sản phẩm hàng hóa ban đầu của tư
bản công nghiệp. Nói một cách khác, từ hàng hóa ban đầu mà tư bản thương nghiệp
ứng tiền ra mua về, họ đã vô tình sản xuất ra một loại hàng hóa vô hình khác từ
chính quá trình này, là hàng hóa dịch vụ thương nghiệp. Theo cách hình dung này,
việc phân phối và lưu thông hàng hóa được hiểu theo một nghĩa khác, chính là sự
chuyển giao lần thứ hai từ loại hàng hóa ban đầu giờ đây đã trở thành một loại “hàng
hóa kép” trước khi đến với thị trường và người tiêu dùng.

TIÊU DÙNG
2.2. Bản chất lợi nhuận của thương nghiệp
2.2.1. Lợi nhuận thương nghiệp
Khái niệm: lợi nhuận của tư bản thương nghiệp là một phần giá trị thặng dư, mà
nhà tư bản công nghiệp phải “nhượng lại” cho tư bản thương nghiệp do tư bản
thương nghiệp bán hàng hóa cho tư bản công nghiệp.
Theo học thuyết của Mác, giá trị thặng dư được tạo ra trong sản xuất, không hề
được tạo ra trong lưu thông. Khi một sản phẩm được hình thành, bên trong sản phẩm
ngoài kết tinh từ giá trị của tư liệu sản xuất di chuyển vào, còn có phần giá trị trừu
tượng của người công nhân tạo ra trong quá trình lao động. Phần giá trị này lớn hơn
sức lao động và bằng giá trị sức lao động cộng với giá trị thặng dư. Như vậy, giá trị
thặng dư đã được hình thành ngay từ trong sản xuất và nằm trong giá trị sản phẩm
khi tư bản công nghiệp hoàn tất một chu trình tạo ra sản phẩm. Tư bản công nghiệp
đúng ra sẽ là chủ thể được hưởng trọn vẹn toàn bộ lượng giá trị thặng dư này, trong
điều kiện các nhà tư bản công nghiệp sẽ đồng thời chịu trách nhiệm cung ứng cũng
như phân phối sản phẩm ra thị trường. Điều này sẽ gây ra một khó khăn cho các nhà
tư bản công nghiệp nếu phải thực hiện đồng thời một chức năng hoàn toàn không
liên quan với lĩnh vực chính đó là sản xuất sản phẩm. Công việc phân phối và cung
ứng sản phẩm ra thị trường đòi hỏi sự tập trung chuyên môn riêng, sự đầu tư nguồn
vốn cũng như nhân lực thích hợp vì nhiệm vụ chính của công việc này tập trung
xoay quanh vấn đề chuyển hóa giá trị hàng hóa sang tư bản. Trong khi đó, chức
năng chính của tư bản công nghiệp lại chủ yếu tập trung xoay quanh vấn đề chuyển
hóa giá trị tư bản thành giá trị sử dụng kết tinh vào trong sản phẩm.
Chính từ yêu cầu thực tế nêu trên, trong điều kiện nền sản xuất tư bản chuyển đổi
mạnh mẽ sang một giai đoạn phát triển cao với trình độ tổ chức sản xuất và chuyên
môn hóa sâu rộng, tư bản thương nghiệp đã khẳng định chắc chắn vị trí của mình
khi đảm nhiệm vai trò trung gian phân phối trong khâu cung ứng và lưu thông hàng
hóa. Sự ra đời và phát triển của tư bản thương nghiệp đã giúp cho lưu thông hàng
hóa thuận lợi, thị trường mở rộng, tốc độ chu chuyển của tư bản tăng lên và do đó
thúc đẩy sự phát triển của nền sản xuất tư bản chủ nghĩa.

nhận được khi bán hàng hóa cho tư bản thương nghiệp là:
T = T1 + T2
Công thức về sự chuyển hóa giá trị trong lưu thông của tư bản thương nghiệp lúc
này trở thành:
(T1 + T2) – (T3) – (T1 + T2 + T3)
Ở giai đoạn thứ nhất, tư bản thương nghiệp ứng ra một số tiền để mua lại hàng
hóa từ tư bản công nghiệp, do đó hàng hóa sau khi mua về nếu xét trong tổng thể
chung về mặt vốn tư bản của tư bản thương nghiệp sẽ chỉ còn tồn tại ở giá trị T3, là
giá trị chênh lệch mà tư bản thương nghiệp nhận được từ sự ưu đãi của tư bản công
nghiệp. Phần giá trị (T1 + T2) lúc này không còn tồn tại dưới hình thức tư bản, mà
đã chuyển hóa vào trong hàng hóa. Có thể hình dung một cách đơn giản rằng phần
giá trị (T1 + T2) lúc này là phần giá trị chìm và nằm trong hàng hóa, còn giá trị T3
là phần giá trị nổi, là phần giá trị nhà tư bản thương nghiệp được nhận trước ngay từ
trong giao dịch mua lại hàng hóa với tư bản công nghiệp.
Đến giai đoạn thứ hai, tư bản thương nghiệp phân phối và cung ứng hàng hóa ra
thị trường đúng với giá trị, lúc này tư bản thương nghiệp thu về số tiền có giá trị
biểu hiện bằng (T1 + T2 + T3). Giá trị thu về này góp phần bù đắp cho số vốn ban
đầu tư bản thương nghiệp đã phải bỏ ra để mua hàng hóa (T1 + T2), đồng thời tư
bản thương nghiệp được nhận thêm một số tiền có giá trị bằng T3. Trong khi đó,
ngay từ khâu lưu trữ hàng hóa tính từ sau thời điểm mua lại hàng hóa từ tư bản công
nghiệp, tư bản thương nghiệp đã được nhận trước một phần giá trị nổi là T3. Như
vậy, lợi nhuận thực sự mà lúc này tư bản thương nghiệp đúng ra đã thu được về mặt
lý thuyết có giá trị là:
T’’ = (T1 + T2 + T3) + T3 – (T1 + T2) = 2T3
Như vậy, tư bản thương nghiệp rõ ràng đã thu được lợi nhuận thực có giá trị
bằng gấp hai lần giá trị chênh lệch mà tư bản công nghiệp đã ưu tiên cho tư bản
thương nghiệp trong giao dịch mua và bán hàng hóa. Như vậy, có thể khẳng định
rằng tư bản thương nghiệp đã không chỉ đơn thuần tham gia vào quá trình thực hiện
giá trị thặng dư vốn có sẵn trong hàng hóa, mà thậm chí tư bản thương nghiệp đã tự
mình trực tiếp tạo ra một lượng giá trị thặng dư riêng ngay từ trong quá trình lưu

Đây cũng chính là lý do khiến cho tư bản thương nghiệp có thể thực hiện hành vi
đầu cơ để nâng giá bán, hoặc bán cao hơn giá trị thực của hàng hóa, nhằm thu về
phần lợi nhuận tăng thêm để từ đó bù đắp cho những chi phí phát sinh trong quá
trình thực hiện chức năng lưu thông hàng hóa trên thị trường.
2.2.3. Tiểu kết
Bằng những lập luận và phân tích cụ thể như đã trình bày ở trên, chúng ta lại một
lần nữa công nhận sự phù hợp và đúng đắn của học thuyết Mác khi ứng dụng trong
việc tìm ra bản chất lợi nhuận của tư bản thương nghiệp, có thể tóm gọn qua những
ý cơ bản sau đây:
- Lợi nhuận của tư bản thương nghiệp là giá trị thặng dư mà tư bản thương
nghiệp đã trực tiếp tạo ra thông qua việc thực hiện chức năng phân phối, cung cấp
và lưu thông hàng hóa trên thị trường. Lợi nhuận này ban đầu hình thành từ một
phần giá trị thặng dư mà tư bản công nghiệp đã “nhượng lại” cho tư bản thương
nghiệp, để tư bản thương nghiệp đảm nhận việc bán hàng hóa cho tư bản công
nghiệp.
- Dịch vụ thương nghiệp cũng là một loại hàng hóa, là một loại hàng hóa đặc biệt
được hình thành trong sự vận động nội tại và đặc thù của tư bản thương nghiệp
tương ứng với quá trình mua đi, bán lại sản phẩm của tư bản công nghiệp. Loại hàng
hóa này cũng tuân theo đúng học thuyết về giá trị của Mác, cũng có giá trị và giá trị
sử dụng.
- Lao động của thương nhân và công nhân bán hàng trong tư bản thương nghiệp
là để tạo ra hàng hóa dịch vụ thương nghiệp, và lao động này cũng đồng thời tạo ra
giá trị và giá trị thặng dư, phần giá trị thặng dư được tạo ra chính là giá trị có được
từ lao động trừu tượng của người công nhân trong lĩnh vực thương nghiệp, theo
đúng học thuyết của Mác về giá trị thặng dư.
2.3. TỔNG KẾT
2.3.1. Ý nghĩa phương pháp luận
Việc tìm hiểu và nghiên cứu một cách nghiêm túc về lợi nhuận của tư bản
thương nghiệp góp phần trang bị cho người học có được cách nhìn nhận đúng đắn về
nguồn gốc và bản chất của lợi nhuận thương nghiệp, trên cơ sở thế giới quan từ học

con đường đi hiệu quả cho việc xây dựng và phát triển đất nước đòi hỏi chúng ta
phải nhìn nhận một cách toàn diện và đánh giá đúng mức tầm quan trọng của một số
thành phần kinh tế, đặc biệt là bộ phận thuộc lĩnh vực ngành nghề thương nghiệp.
Bộ phận này có thể nói chính là cánh tay đắc lực trong việc đưa sản phầm và hàng
hóa Việt Nam đến với thị trường thế giới, góp phần cải thiện cũng như nâng cao
hình ảnh đất nước trong quá trình hội nhập không chỉ trong khu vực, mà còn trên
khắp năm châu.
Thực tế cho thấy đội ngũ cán bộ và nhân lực hoạt động trong lĩnh vực thương
nghiệp ở nước ta hiện nay vẫn còn nhiều hạn chế về điều kiện và khả năng tận dụng,
phát triển năng lực của bản thân. Do đó, hiệu quả nội lực của thương nghiệp Việt
Nam đến nay vẫn đa phần tồn tại dưới dạng tiềm năng và trở thành thị trường hấp
dẫn cho các tổ chức, đại diện tới từ nước ngoài tới khai thác. Yêu cầu từ việc phát
triển sức mạnh nội lực để xây dựng một cơ cấu kinh tế hiệu quả, khai thác đúng tiềm
năng đòi hỏi chúng ta phải có cái nhìn rõ ràng và tập trung hơn nữa về khu vực
thương nghiệp trong nền kinh tế quốc dân.
Để thực hiện được điều này, biện pháp kiến nghị được nêu ra ở đây trước tiên đó
là cần có sự cải cách sâu rộng và kiên quyết về mặt chủ trương cũng như hành động
thực tiễn trong nâng cao chất lượng giáo dục hướng tới chiều sâu. Kiến thức được
học phải là những kiến thức để vận dụng trong thực tế cuộc sống, có giá trị vận dụng
cả về mặt tư duy lẫn khi triển khai thực hiện. Đặc biệt khi hướng tới việc xây dựng
một đội ngũ hoạt động thương nghiệp có chuyên môn cao và có trách nhiệm, ý thức
về đạo đức chuyên ngành và lý luận trên cơ sở lập trường đúng đắn có được từ việc
học tập và nghiên cứu chủ nghĩa Mác – Lênin càng phải được chú trọng đúng mức.