………… o0o…………

Bài tiểu luận cơ sở văn hóa
Lời mở đầu
Theo Hán ngữ chúng ta thấy rõ: Chữ "Hiếu" ( 孝)là chữ viết tắt của hai chữ "Lão" (
老 ) ở trên (lượt bớt phần dưới) và chữ "Tử" ( 子 )ở dưới. "Hiếu" tức là mối quan hệ cha
trên, con dưới; suy rộng ra là đạo nghĩa của con cháu đối với cha mẹ, ông bà, tổ tiên.
Chữ Hiếu là một trong những nét đạo đức của nền
phong hóa Việt, Hiếu có nghĩa là đức hạnh của một
người biết thờ kính, chăm sóc mẹ cha. Khi còn bé thì
phải biết tuân theo lời dạy bảo của cha mẹ, khi cha mẹ
còn sinh tiền thì phải biết chăm sóc, hầu hạ, phụng
dưỡng cho trọn đạo làm con; đến khi cha mẹ mãn phần
thì phải để tang, thờ cúng và nguyện cầu cho cha mẹ
được vãng sanh; siêu thoát.
Trong đạo Phật, đạo Hiếu đã được đức Phật dạy
cho hàng đệ tử phải lấy chữ hiếu làm trọng. Ân cha mẹ
là một trong tứ ân cần phải luôn luôn giữ gìn và tu tập.
Trong kinh Vu Lan, Đức Phật đã dạy cho chúng ta
gương hiếu hạnh của Đức Mục Kiền Liên và từ đó đã
khai nguồn cho mùa Vu Lan thắng hội vào dịp rằm
tháng bảy âm lịch. Mùa Vu Lan còn được gọi là mùa báo hiếu, lễ tiết Vu Lan rằm tháng
bảy là một trong những ngày lễ vía quan trọng của sinh hoạt Phật giáo. Nương theo tinh
thần báo hiếu của ngày lễ Vu Lan, căn cứ theo sự tích Đức Mục Kiền Liên cầu xin Đức
Phật dạy cho phương cách cúng dường trai tăng và nhờ vào nguyện lực của chư tăng mà
đã cứu được mẹ thoát khỏi ngục hình. Do đó ngày Vu Lan còn được xem như là "Ngày
của Mẹ". Vì thế trong lãnh vực Đạo Hiếu đã có sự gần gũi, gắn bó giữa sinh hoạt của đạo
Phật và nền văn hóa Việt tộc.
"Hiếu" là thiên kinh địa nghĩa, là gốc của mọi đức tính. Ca dao tục ngữ đã nói nhiều,
ngay trong bài học vỡ lòng, trong "Luân lý giáo khoa thư" chúng ta đã hiểu: "Công cha

vốn có trong nền văn hóa Việt Nam.
Hiếu thảo với cha mẹ là một nét đẹp văn hóa đã trở thành truyền thống, tiêu biểu
cho cốt cách con người Việt Nam, là bước đi đầu tiên trên con đường hoàn thiện nhân
cách và đạo đức. Con người có lòng hiếu thảo mới hội tụ đủ: “Nhân - Nghĩa - Lễ - Trí –
Tín” và nếu ai không có đủ các phẩm chất đó có thể
được coi là không thành người.

1.2 Quan niệm về chữ Hiếu của
dân tộc Việt Nam
Hiếu kính Cha Mẹ là một truyền thống rất tốt đẹp
và lâu đời của dân tộc Việt Nam chúng ta. Truyền
thống đó từ xa xưa đã được giữ vững và trao truyền
từ thế hệ này sang thế hệ khác, cho đến ngày nay.
Có thể nói hiếu thảo là cái gốc của đạo làm người.
Đã bao thế hệ người Việt chúng ta lớn lên trong lời
ru nhẹ nhàng sâu lắng: “Công cha như núi Thái Sơn, nghĩa mẹ như nước trong nguồn
chảy ra”. Để rồi từ lúc nào triết lý sống đậm chất nhân bản ấy thấm sâu vào tâm khảm, trở
thành phương châm sống cho mỗi con người. Đạo Hiếu là một nét đẹp văn hóa đã trở
thành truyền thống, tiêu biểu cho cốt cách con người Việt Nam, là bước đi đầu tiên trên
con đường hoàn thiện nhân cách và đạo đức. Con người có lòng hiếu thảo mới hội tụ đủ:
“Nhân - Nghĩa - Lễ - Trí – Tín và nếu ai không có đủ các phẩm chất đó có thể được coi là
không thành người.

Cùng với sự phát triển của xã hội, ngày nay các gia đình hai thế hệ chiếm số đông,
gia đình nhiều thế hệ ngày một ít đi. Song dù thế nào đi nữa thì một trong những tiêu chí
lớn của đạo làm người của người Việt ta là hiếu thảo với cha mẹ không bao giờ thay đổi.
1.2.1 Các cách thể hiện về Đạo Hiếu
Đạo Hiếu được ghi lại trong rất nhiều các tác phẩm văn học, ca dao tục ngữ, những
câu truyện sự tích v v . Trong văn học dân gian còn lưu lại những dấu tích về tấm lòng
yêu chuông đạo hiếu người con Việt. Trải qua bao giai đoạn thăng trầm của lịch sử với

“Công cha nghĩa mẹ cao dày,
Cưu mang trứng nước những ngày còn thơ.
Nuôi con khó nhọc đến giờ,
Trưởng thành con phải biết thờ song thân.”
“Ơn cha lành cao hơn non Thái
Nghĩa mẹ hiền sâu tựa biển khơi
Dù cho dâng cả một đời
Củng không trả được ơn người sinh ta.”
“ Công cha như núi Thái sơn,
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra.
Một lòng thờ mẹ kính cha,
Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con.”
Vậy người cha, nổi bật là đức nghiêm. Có nghiêm mới giáo dục con cái có đạo đức,
có văn hóa, sau trở thành người đủ tài đủ đức, nên tính đức người cha sừng sững, vòi vọi
như núi Thái Sơn. Còn tính đức của người mẹ thì muốn con có cuộc sống no ấm, đủ đầy.
Người mẹ lại thường gần gũi, an ủy, vỗ về con cái hơn, nên tình nghĩa của người mẹ, nó
đậm đà, da diết như suối nguồn bất tận. Suối nguồn tình thương của người mẹ, nó dịu
dàng, đầm ấm, âm thầm tuôn chảy không bao giờ dừng nghỉ. Nên trách nhiệm người con
là phải "một lòng thờ mẹ kính cha ".
“Bốn con ngồi bốn góc giường
Mẹ ơi mẹ hỡi mẹ thương con nào
Mẹ thương con út mẹ thay
Thương thì thương vậy chẳng tày trưởng nam
Trưởng nam nào có gì đâu
Một trăm cái giỗ đổ đầu trưởng nam”
"Mồ côi cha, ăn cơm với cá
Mồ côi mẹ lót lá mà nằm
Lên non mới biết non cao
Nuôi con mới biết công lao mẫu từ".
Ngoài những mẩu truyện sự tích, ca dao tục ngữ thì

Trong đạo Phật đạo hiếu gồm có bốn thứ: một là đại hiếu, hai là tiểu hiếu, ba là
viễn hiếu, bốn là cận hiếu. Thế nào là đại hiếu? Tức là báo đền ơn cha mẹ của mình trong
nhiều đời về trước, báo đền ơn của sư trưởng. Thế nào là tiểu hiếu? Tức là hiếu thảo với
cha mẹ trong đời này mà thôi; lo lắng, chăm sóc làm cho cha mẹ vui vẻ, phụng dưỡng, an
ủi, đó tức là cung kính cha mẹ, cúng dường cha mẹ. Thế nào gọi là viễn hiếu? Tức là kính
trọng các bậc thánh hiền xưa kia, ly mỗi lời nói mỗi công hạnh của họ làm gương sáng để
mình bắt chước noi theo. Thế nào là cận hiếu? Tức là ngoại trừ hiếu thảo với cha mẹ
mình, thì cũng cần phải hiếu thảo với cha mẹ người khác. Rằng: "lo ngô lo, dĩ cập nhân
chi lo", tức là tôn trọng những huynh trưởng, tiền bối của mình rồi cũng tôn trọng những
bậc tiền bối của kẻ khác. Mình cần có tư tưởng và hành động hiếu thảo như vậy.
Phật giáo gắng liền với truyền thống văn hóa Việt Nam, thông qua pháp Báo hiếu
trong kinh Vu Lan bồn được thể hiện khá rõ nét. Có thể nói, pháp báo hiếu này là điểm
tựa tinh thần cững chắc và cũng là nền tảng đạo đức của dân tộc ta.
Kinh Nhẫn Nhục có dạy rằng:
"Ðiều thiện tối cao là chí hiếu, điều ác cực ác là bất hiếu."
Trong giáo lý đạo Phật, Đức Phật Thích Ca, ngài là một bậc Thầy của trời người
đã thể hiện trọn vẹn về hạnh hiếu. Khi vua Tịnh Phạn bệnh nặng, ngài đã về hoàng cung
để thuyết pháp cho vua cha. Trong kinh Địa Tạng có chép rằng, Đức Phật còn lên cung
trời Đâu Lợi thuyết pháp cho mẹ là Thánh Mẫu Ma Gia. Vì công ơn sanh thành dưỡng
dục của cha mẹ quá là cao dày, nên Kinh Thi có câu: "Phụ hề sinh ngã, Mẫu hề cúc ngã,
Ai ai phụ mẫu, sanh ngã cù lao. Dục báo thâm ân, hiệu thiên vãng cực" (Cha sanh ra ta,
Mẹ nuôi nấng ta, Thương cha mẹ lắm, vì sinh ta nhọc nhằn, đến khi muốn báo đáp ân
sâu, thì than ôi, trời cao không cùng!).
Công ơn sinh thành dưỡng dục của cha mẹ quá là lớn lao, như trời cao. Khi người con
muốn đền đáp ân sâu thì lúc đó như trời cao vói không tới. Từ khi cưu mang đến mở mắt
chào đời, trưởng thành và lớn khôn, cha mẹ phải chịu biết bao là khổ sở, nhọc nhằn. Thế
mà khi sức sống đã truyền hết cho con thì cha mẹ hơi tàn sức tận, rồi trở thành "người
thiên cổ". Ai có lớn lên từng nếm mùi cay đắng, thấm gót phong trần thì mới thấm thía
cái ơn của cha mẹ mình. Một người biết đến điều ân nghĩa, chắc chắn không dám vội
quên cái ơn của cha mẹ.

bảo, cúng dường đức Phật và chúng Tăng, cầu cho cha mẹ còn sống được thân tâm an
lạc, sau khi mạng chung được sanh về cõi lành.
Về phương diện giáo dục đạo đức của đạo Phật, một điểm đáng ghi nhận là giáo dục
về hiếu đạo. Hiếu đạo là nền tảng đạo đức của đạo làm người cho ra người. Chúng ta có
thể trang trải tình thương đến tất cả mọi loài mọi vật, nhưng điểm xuất phát làm nền tảng
phải từ sự hiếu kính cha mẹ. Một người có thể thương đủ thứ người, tình thương đó trùm
hết muôn loài vạn vật, nhưng nếu không thương kính cha mẹ thì tình thương đó e thành
giả dối, vì không có gốc rễ, không được lập
cước từ căn bản. Cho nên hiếu đạo xưa nay
vẫn thường được đề cao trong phạm vi luân lý
đạo đức. Nếu chưa thực hiện hiếu đạo ngay
trong đời sống gia đình đối với cha và mẹ thì
chưa thể xứng đáng là một con người. Người
xưa có câu: "Thiên kinh vạn quyển, hiếu nghĩa
vi tiên". Ngày rằm tháng bảy là ngày Vu Lan
báo hiếu. Ngày rằm tháng bảy còn là ngày Phật
Hoan Hỷ. Tại sao Phật vui trong ngày đó? Bởi
vì đó là ngày tăng chúng tự tứ. Sau ba tháng an
cư, Phật họp chúng tăng lại để “tự tứ”, nghĩa là
để sửa lỗi cho nhau và cùng sám hối lỗi. Sám
hối như vậy thì tâm thanh tịnh; thấy chúng
tăng thanh tịnh, làm sao phật không vui?
Tinh thần hiếu hạnh Phật giáo thấm nhuần
trong văn hóa của dân tộc Việt nam , ca dao có
câu: “dù ai buôn bán đâu đâu, cứ rằm tháng
Bảy mưa Ngâu thì về”. Rằm tháng bảy trong
kí ức mọi người là ngày xá tội vong nhân, phát tâm làm lành lánh dữ, cúng dường Tam
Bảo cầu cho gia quyến bình an và cầu nguyện cho hương linh cha mẹ và tổ tiên quá vãng
được sanh về cỏi an lành .Như vậy ,Phật Giáo thực hiên rất sâu sắc hơn về ý nghĩa đạo
hiếu. Người Phật Tử làm tất cả các thiện pháp để hồi hướng cho tổ tiên ông bà quá vãng

dững dưng với nổi khổ của các bậc cha mẹ về những đứa con vô tâm như thế. Phàm làm
người, chúng ta không thể sống một cách buông thả để ngày tháng trôi qua mà không
nuối tiếc. Vì rằng, chúng ta còn hiện hữu trên cuộc đời này là chúng ta còn mang ơn và
báo ơn.
Bạn cùng tôi hãy sống thực với chính mình, bằng chính trái tim và hơi thở để cảm
nhận ở mỗi chúng ta là một thế giới có đủ năng lực diệu dụng của từ bi và trí huệ. Lòng
từ bi không thể thiếu được yêu và thương. Bỡi lẽ, lòng từ bi bắt nguồn từ tình yêu thương
cha mẹ. Nếu không có chất liệu ấy, thì con người khó có thể hòa nhập với đời. Ngày xưa
vua Trần Nhân Tông đã cảm hóa cha mình chính chất liệu hiếu và thương.
“Ân cha lành cao như núi Thái
Nghĩa mẹ hiền sâu tựa biển khơi
Dù cho dâng cả cuộc đời
Cũng không trả được ơn người sinh ta.”
Hay:
“Tiếng hát đâu mà nghe nhớ thương
Mái nhì man mác nhớ sông Hương
Hà ơi, tiếng mẹ ru nhè nhẹ
Cày đắng bao nhiêu nổi đoạn trường”.
(Quê mẹ- Tố Hữu)
Tập tục của người Việt Nam thể hiện tinh thần hiếu đạo qua việc thờ cúng tổ tiên
trong mọi gia đình, mà chúng ta thường gọi là đạo ông bà. Vả chăng, dù bạn đang đứng
trên quan điểm của ngành Triết học nào đi nữa, thì bạn cũng không thể đánh mất chất liệu
hiếu và thương. Bỡi vì: “Hiếu là tâm địa pháp môn”.Chúng ta phải làm gì để đúng với
tinh thần đạo hiếu?
Từ bao đời “trẻ cậy cha, già cậy con” luôn được coi là điều tất yếu. Nhất là khi
chúng ta chưa có quỹ phúc lợi và các trung tâm chăm sóc người già một cách tốt nhất như
ở các nước phát triển. Ở đây nếu hiểu một cách sâu sắc và đúng đắn thì “cậy’ không chỉ
là sự nhờ vả, mà cao hơn chính là sự tin yêu vào thái độ chăm sóc của con cháu. Điều này
thể hiện đạo lý: “Uống nước nhớ nguồn” của người Việt Nam ta. Đồng thời còn là động
cơ thôi thúc mỗi con người phấn đấu vươn lên trong cuộc sống, gieo trồng quả phúc cho

cao cả thiêng liêng như một tôn giáo chân chính, bởi đó là “đạo” - đạo làm người. Qua
bài viết này tôi muốn khẳng định rằng dù thế nào đi chăng nữa thì “Đạo Hiếu” sẽ mãi là
chân lý để 1 con người có thể thành người. Đạo làm người được tóm gọn trong 1 chữ
“Hiếu”
Các tài liệu tham khảo:
1.
2. (chuyên đề phật đản - Vu Lan)
3. ( nội san - suối nguồn 5)
4. (Quan niệm đạo hiếu của Phật giáo )
5. ( Giáo dục Vu Lan )
6.
7. (Đạo Hiếu trong văn hóa Việt Nam)