nghiên cứu - trao đổi
30 - tạp chí luật học

Hoàn thiện cơ sở pháp lí
của cơ chế kinh tế thị trờng
ở nớc ta

Đỗ Ngọc Thịnh *
ông cuộc đổi mới kinh tế ở nớc ta
đ đa lại những thành tựu đáng kể,
đa đất nớc ra khỏi cuộc khủng
hoảng kinh tế x hội ở thập kỉ 80 và đang
tạo ra những khả năng to lớn để bớc vào
thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất
nớc. Trong những bớc phát triển quan
trọng của nền kinh tế nớc nhà, pháp luật
đ trở nên nhân tố quan trọng góp phần
tạo nên những biến đổi lớn lao trong các
quan hệ kinh tế và ngày càng khẳng định
vị trí, vai trò to lớn, không thể thay thế
của mình đối với sự phát triển có tính bền
vững của đời sống kinh tế.
Hơn mời năm qua cùng với sự đổi
mới kinh tế, pháp luật nớc ta cũng đ
đợc đổi mới căn bản. Sự đổi mới pháp
luật diễn ra trên tất cả các phơng diện, từ
t duy lí luận pháp luật, tự giải phóng
khỏi các quan niệm giáo điều, bảo thủ về
pháp luật, về vai trò của pháp luật, các giá

kinh tế mới. Kinh tế thị trờng và pháp
luật gắn bó với nhau. Mỗi bớc phát triển
của kinh tế thị trờng đều kéo theo một
bớc phát triển của pháp luật và mỗi bớc
phát triển của pháp luật là một đảm bảo
cho sự phát triển, ổn định của các quan hệ
kinh tế mới.
Chúng ta bớc vào kinh tế thị trờng
từ một hành trang kinh tế đặc thù và cha
có tiền lệ. Nền kinh tế tập trung bao cấp
không đa lại cho công cuộc xây dựng
kinh tế thị trờng những tiềm năng kinh
tế có thể kế thừa, ngoài những bài học
C

* Khoa sau đại học
Trờng Đại học luật Hà Nội nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học - 31

kinh nghiệm đợc rút ra từ thực tiễn
khủng hoảng kinh tế x hội trong thập kỉ
80 của thế kỉ này. Do vậy, với chúng ta
mọi thứ đều phải bắt đầu xây dựng, tự
vợt lên khó khăn, khắc phục những hậu
quả nặng nề của di sản kinh tế cũ, tạo lập
các cơ sở cho một cơ chế kinh tế mới, từ
việc hình thành các loại thị trờng đến

toàn bộ hệ thống pháp luật. Có nh vậy
mới tạo ra đợc sự đồng bộ của sự điều
chỉnh pháp luật, khắc phục đợc tính
thiếu thống nhất và mâu thuẫn trong bản
thân luật pháp. Tuy nhiên, sự xác lập thứ
tự u tiên trong cải cách luật pháp là hết
sức cần thiết. Đổi mới pháp luật trớc nhu
cầu xây dựng và tăng cờng cơ chế kinh
tế thị trờng trong quá trình công nghiệp
hóa, hiện đại hóa đất nớc và hội nhập
khu vực và quốc tế đòi hỏi Nhà nớc phải
u tiên cho việc xây dựng, ban hành các
đạo luật gắn liền trực tiếp với sự ra đời và
phát triển kinh tế thị trờng ở nớc ta.
Chính vì vậy, mấy năm qua nhiều đạo
luật trong lĩnh vực sản xuất, kinh doanh
đ đợc Nhà nớc u tiên soạn thảo và
thông qua, đáp ứng nhanh chóng, kịp thời
những đòi hỏi của quá trình xây dựng và
vận động cơ chế kinh tế mới
(2)
. Phân tích
các đạo luật đ đợc thông qua ta thấy
rằng, các đạo luật ấy đ đóng vai trò quan
trọng trong việc khắc phục các hậu quả
pháp lí của hệ thống pháp luật cũ, giải
phóng các năng lực phát triển kinh tế - x
hội của đất nớc và bớc đầu tạo ra cơ sở
cho sự hình thành cơ chế kinh tế mới.
Nhng do sự phát triển mau lẹ của nền

lí có tính căn bản lâu dài để ổn định các
hoạt động kinh tế, tạo lập niềm tin của
các nhà đầu t, các nhà sản xuất, kinh
doanh trong nớc và ngoài nớc.
Nền kinh tế thị trờng hiện đại đòi hỏi
sự ổn định lâu dài của chế độ pháp lí. Vì
vậy sự đổi mới pháp luật ở nớc ta cần
nhằm tới tính ổn định lâu dài của chế độ
pháp lí đảm bảo cho thị trờng một môi
trờng pháp lí không chỉ "trong lành" mà
còn phải "bền vững". Vì vậy, mọi sự đổi
mới pháp luật đều cần đợc thực hiện
trong chiến lợc pháp lí tổng thể tức là
trong một khung pháp luật đợc xác định
có tính ổn định. Không phải ngẫu nhiên
khi nói đến sự hoàn thiện cơ sở pháp lí
của cơ chế kinh tế thị trờng ở nớc ta,
chúng ta đều bắt đầu từ nhu cầu xây dựng
một khung pháp luật cho nền kinh tế thị
trờng. Việc xây dựng khung pháp luật
cho kinh tế thị trờng ở nớc ta nhằm
mục tiêu hình thành hệ thống quan điểm
pháp lí, xác lập các nguyên tắc pháp lí cơ
bản cho sự điều chỉnh pháp luật đối với
các hoạt động kinh tế trên cơ sở xây dựng
hệ thống luật lệ cho sự xuất hiện, phát
triển, thay đổi và chuyển hóa các quan hệ
pháp luật giữa các chủ thể kinh tế trong
các quá trình hoạt động sản xuất, kinh
doanh ở nớc ta. Vai trò, ý nghĩa và nội

xem xét sửa đổi, bổ sung hàng loạt các
đạo luật, pháp lệnh đ đợc thông qua từ
năm 1986 đến nay làm cho các văn bản
này không còn là các quy định pháp luật
hớng tới thị trờng mà thật sự thích hợp
với các quan hệ kinh tế thị trờng, đảm
bảo môi trờng pháp lí ổn định cho sự
phát triển.
Việc sửa đổi các văn bản pháp luật
hiện hành cần đợc tiến hành một cách
căn bản theo một định hớng lâu dài trên
cơ sở dự báo khoa học về các nhu cầu
điều chỉnh pháp luật trong từng chặng
đờng phát triển của tơng lai. Tình trạng
một đạo luật vừa ban hành đ phải sửa
đổi và không phải sửa đổi một lần mà
hàng năm phải sửa đổi dù theo hớng
ngày càng tạo điều kiện thuận lợi hơn cho
các hoạt động sản xuất kinh doanh vẫn là nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học - 33

điều bất đắc dĩ không nên lặp lại trong
tơng lai. Bởi lẽ, mọi sự sửa đổi có tính
chất cục bộ, đối phó với tình hình thì vẫn
không thể tránh đợc tình trạng chắp vá,
tạo nên bức tranh pháp lí loang màu
không những không giải quyết đợc căn

thế hoàn toàn các văn bản pháp luật hiện
hành đ qua nhiều lần sửa đổi mà vẫn
không phát huy đợc hiệu lực. Cách làm
này đợc thực hiện trên cơ sở hệ thống
hóa lại hệ thống pháp luật để phát hiện ra
các văn bản pháp luật đ tỏ ra lạc hậu so
với tình hình mặc dù đ đợc sửa đổi
không ít lần. Cũng trên cơ sở hệ thống
hóa lại các văn bản luật mà có thể quy
các quan hệ kinh tế vốn cùng nhóm, gần
nhau về tính chất lâu nay vẫn thuộc đối
tợng điều chỉnh của các văn bản pháp
luật khác nhau vào nhóm các đối tợng
đợc điều chỉnh bởi một đạo luật duy
nhất. Chẳng hạn nh các quan hệ có liên
quan đến các chủ thể kinh tế lâu nay đang
đợc điều chỉnh bởi các luật khác nhau
nh luật doanh nghiệp t nhân, luật công
ti trách nhiệm hữu hạn, luật công ti cổ
phần, thậm chí luật doanh nghiệp nhà
nớc có thể đợc quy vào sự điều chỉnh
của một đạo luật duy nhất về công ti.
b) Xây dựng các đạo luật hoàn toàn
mới, để điều chỉnh những quan hệ x hội
lâu nay không có luật điều chỉnh hoặc
những quan hệ mới xuất hiện trong quá
trình vận hành của cơ chế kinh tế thị
trờng ở nớc ta, chẳng hạn luật chống
độc quyền, luật về kiểm toán, luật bảo
hiểm

pháp của từng loại thị trờng và tạo ra các
đảm bảo cho sự tồn tại hợp pháp ấy
không ngừng phát triển, ổn định và an
toàn. Chúng ta xây dựng nền kinh tế thị
trờng theo định hớng x hội chủ nghĩa,
do vậy chúng ta không thể chấp nhận sự
tồn tại một loại thị trờng hoang d,
không có tổ chức. Thị trờng ở nớc ta là
thị trờng có tổ chức, có sự điều tiết của
Nhà nớc. Việc điều tiết (quản lí) của
Nhà nớc với thị trờng không bằng các
biện pháp hành chính mà bằng pháp luật.
Do vậy, pháp luật phải quy định các loại
hình thị trờng và tạo ra cho chúng một
quy chế pháp lí nhất định.
Bên cạnh các loại thị trờng quen
thuộc trong giai đoạn chuyển đổi cơ chế
kinh tế ở nớc ta nh thị trờng hàng hóa,
thị trờng lao động, trong giai đoạn hiện
nay hàng loạt thị trờng đang trong quá
trình hình thành nh thị trờng bất động
sản, thị trờng vốn. Các loại thị trờng dù
đ hình thành hay đang trong quá trình
hình thành đều cần thiết phải đợc xác
lập về mặt pháp lí, đảm bảo các cơ sở
pháp lí cho quyền tự do kinh doanh trên
từng loại thị trờng đồng thời đảm bảo sự
kiểm soát của Nhà nớc đối với các loại
thị trờng thông qua luật pháp. Bộ luật
dân sự, Luật thơng mại đ tạo ra các cơ

mới tạo lập đợc các cơ sở pháp lí ban
đầu cho thị trờng vốn. Vì vậy, để thị
trờng vốn hoạt động có hiệu quả cần
thiết phải tiếp tục hoàn thiện hàng loạt
các quy định pháp luật về công ti cổ
phần, về chế độ báo cáo, thống kê về
kiểm toán. Trong tơng lai gần, phải gấp
rút ban hành luật về chứng khoán và thị
trờng chứng khoán.
Hoàn thiện pháp luật về thị trờng còn
cần hớng tới việc xác định chủ thể của
các loại thị trờng. Mỗi loại thị trờng
chỉ chấp nhận những ngời đủ khả năng
và điều kiện tham gia cuộc chơi. Do vậy,
luật pháp cần hoàn thiện các quy định về
từng loại chủ thể của thị trờng. Đặc biệt nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học - 35

cần hoàn thiện pháp luật về các loại
doanh nghiệp theo hớng tạo thế bình
đẳng cho các loại hình doanh nghiệp.
Muốn vậy cần đổi mới thủ tục thành lập
doanh nghiệp theo hớng vừa đảm bảo
tôn trọng quyền tự do kinh doanh của
công dân vừa đảm bảo quyền kiểm soát
của Nhà nớc. Trong tơng lai gần cần
xúc tiến việc nghiên cứu ban hành đạo

khu vực trong khuôn khổ ASEAN,
AFTA, WTO
3. Yếu tố thứ ba trong khung pháp
luật kinh tế cần đợc hoàn thiện là các
quy định về xử lí tranh chấp kinh tế trong
các hoạt động sản xuất kinh doanh. Xung
đột kinh tế là tất yếu trong các hoạt động
sản xuất kinh doanh. Do vậy pháp luật về
giải quyết các tranh chấp kinh tế là bộ
phận quan trọng trong khung pháp luật
kinh tế là yếu tố đảm bảo cho sự ổn định
cho các hoạt động kinh tế tạo ra sự công
bằng trong các hoạt động sản xuất kinh
doanh giữa các chủ thể kinh tế. Hoàn
thiện các cơ sở pháp luật trong lĩnh vực
giải quyết tranh chấp là hớng tới việc
xây dựng hệ thống các công cụ giải quyết
tranh chấp và thủ tục giải quyết nhanh
gọn hiệu quả. Trong điều kiện ở nớc ta
việc củng cố các tòa án kinh tế, hệ thống
các cơ quan trọng tài đang là đòi hỏi bức
xúc. Vấn đề là làm sao cho các toà án
kinh tế, các cơ quan trọng tài đủ khả năng
giải quyết đúng đắn, công bằng các tranh
chấp kinh tế, đặc biệt là các tranh chấp
kinh tế có yếu tố nớc ngoài. Điều cơ bản
để tăng cờng khả năng giải quyết các
tranh chấp kinh tế là ngoài việc tăng
cờng năng lực cán bộ, xác định rõ thẩm
quyền, chức năng của các cơ quan giải

thế độc quyền trong sản xuất kinh doanh,
cung cấp dịch vụ là một trong những
nhiệm vụ cấp bách, do vậy mọi sự sáp
nhập doanh nghiệp, chuyển nhợng
doanh nghiệp với mục tiêu chiếm thế độc
quyền trên thị trờng, ảnh hởng đến tự
do cạnh tranh cần phải đợc luật pháp
quy định chặt chẽ và nằm trong tầm kiểm
soát của Nhà nớc. Nhà nớc cần sớm
ban hành văn bản pháp luật quy định cụ
thể quá trình này để tạo thế ổn định trên
thị trờng. Việc giải thể doanh nghiệp,
phá sản doanh nghiệp đ đợc luật định ở
nớc ta. Tuy nhiên, các quy định này
cũng cần đợc hoàn chỉnh nhằm đơn giản
hóa hơn thủ tục phá sản nhng đảm bảo
đợc lợi ích của các chủ nợ. Giải thể
doanh nghiệp, phá sản doanh nghiệp cần
đợc nhận thức nh một hiện tợng bình
thờng trong cơ chế kinh tế thị trờng.
Luật pháp tạo điều kiện thuận lợi cho các
quá trình này để có thể nhanh chóng loại
bỏ các doanh nghiệp không còn khả năng
tồn tại trên thị trờng, làm cho thị trờng
luôn luôn sạch sẽ và thông thoáng lành
mạnh cho các doanh nghiệp trong các
hoạt động sản xuất kinh doanh của mình.
Nhìn lại quá trình hình thành và phát
triển của cơ chế kinh tế thị trờng ở Việt
Nam, ai cũng thấy rõ tầm quan trọng và

thờng vụ Quốc hội thông qua.
(3).Xem: Báo cáo kiến nghị về xây dựng và hoàn
thiện khung pháp luật kinh tế tại Việt Nam, H. tháng
3/1998 (kỉ yếu của dự án VIE/94/003).