nghiên cứu - trao đổi
58 tạp chí luật học số 2/
2008 Ths. Vũ Đặng Hải Yến *
1. Nhng tho thun liờn quan n
hn ch cnh tranh trong quan h nhng
quyn thng mi
Nhng quyn thng mi l hot ng
thng mi mang nhng c im, tớnh cht
tng hp ca mt s loi hot ng thng
mi khỏc, c bit l cỏc quan h chuyn
giao cụng ngh, lixng v cỏc hot ng
phõn phi thng mi. Tuy nhiờn, nhng
quyn thng mi cng cú nhng c im
riờng bit giỳp cụng chỳng cú th phõn
bit c rừ rng hot ng ny v cỏc hot
ng thng mi tng t. Tớnh cht c
lp v t cỏch phỏp lớ cng nh trỏch nhim
i vi nhng ri ro trong kinh doanh gia
bờn nhng quyn v bờn nhn quyn lm
cho quan h nhng quyn thng mi cú
th c phõn bit vi cỏc quan h phõn
phi. Bờn cnh ú, tớnh cht hn ch cnh
tranh trong ni dung ca cỏc iu khon

nm trong h thng nhng quyn tham gia
vo th trng. Trờn thc t, bờn nhng
quyn cú th rng buc bờn nhn quyn vo
tho thun m ti ú, bờn nhn quyn ch
c nhn quyn thng mi t mt bờn
* Ging viờn Khoa phỏp lut kinh t
Trng i hc Lut H Ni nghiªn cøu - trao ®æi
t¹p chÝ luËt häc sè 2/2008 59

nhượng duy nhất. Hơn nữa, để đổi lấy đặc
ân được khai thác “quyền thương mại” của
bên nhượng quyền, bên nhận quyền phải
mua nguyên liệu hoặc hàng hoá đặc trưng
của bên nhượng quyền hoặc một bên thứ ba
do bên nhượng quyền chỉ định. Đến lượt
mình, bên nhận quyền có thể yêu cầu bên
nhượng quyền kí một hợp đồng nhượng độc
quyền để đảm bảo rằng tại một thị trường
nhất định, bên nhận quyền không bị de doạ
bởi những đối thủ cạnh tranh từ chính hệ
thống nhượng quyền thương mại mà mình
tham gia. Có thể nói, từng bên trong quan
hệ có thể viện dẫn lí do nhằm đảm bảo tính
đồng bộ của hệ thống nhượng quyền thương
mại, tính rủi ro cao của phương thức kinh
doanh đặc biệt này mà yêu cầu bên còn lại
thực hiện các thoả thuận mang dáng dấp của

quyền thương mại được pháp luật bảo vệ,
các bên có thể thoả thuận các điều khoản
ràng buộc mang tính chất hạn chế cạnh
tranh. Đặc biệt, khi pháp luật cho phép và
bảo vệ các bên trong việc thực hiện các
cách thức nhằm đảm bảo tính đồng bộ của
hệ thống nhượng quyền thương mại, bên
nhượng quyền có thể đưa ra những yêu cầu
bắt buộc bên nhận quyền phải mua, bán
những hàng hoá, nguyên vật liệu có tình đặc
thù từ chính bên nhượng quyền hoặc từ một
bên thứ ba nhất định do bên nhượng quyền
chỉ định. Đây chính là yếu tố chủ yếu mà
dựa vào đó pháp luật một số nước cho rằng
quan hệ nhượng quyền thương mại phải
được điều chỉnh bằng pháp luật cạnh tranh.
2. Thoả thuận trong hợp đồng nhượng
quyền thương mại - một dạng của thoả
thuận hạn chế cạnh tranh
Theo các nguyên tắc chung của pháp
luật cạnh tranh, để xác định một thoả thuận
thương mại bất kì là thoả thuận hạn chế
cạnh tranh, cần phải xác định rất nhiều yếu
tố liên quan như chủ thể, khách thể cũng nghiên cứu - trao đổi
60 tạp chí luật học số 2/
2008
nh tớnh cht v mc hn ch cnh tranh

cc cng nh tiờu cc ca th trng
khụng cũn cú tỏc dng i vi nhng nh
sn xut v cung cp, trong khi ú, nh sn
xut v cung cp vn thu v li nhun c
quyn. Di gúc phỏp lut, tho thun
hn ch cnh tranh c hiu l mt dng
quan h phỏp lớ c bit cn c iu
chnh. Cỏc tho thun ny c bit ch,
vn mang tớnh cht hn ch s cnh tranh
ca cỏc nhúm hoc cỏc ch th khỏc ngoi
cỏc bờn ca tho thun. Tuy nhiờn, khụng
phi tho thun hn ch cnh tranh no
cng b coi l bt hp phỏp, mt chng
mc nht nh vn cú nhng tho thun
c cụng nhn l hp phỏp.
Tho thun hn ch cnh tranh c
hỡnh thnh mt cỏch rt t nhiờn gia cỏc
ch th kinh doanh trong mt mụi trng
kinh doanh cú cnh tranh. Nn kinh t th
trng l mụi trng vi y nhng iu
kin cỏc tho thun hn ch cnh tranh ra
i v tn ti. V nguyờn tc, khụng th cú
s tỏch bit gia mt lot cỏc nguyờn nhõn
dn n s hỡnh thnh ca cỏc tho thun
hn ch cnh tranh, bi khụng cú mt tho
thun no c hỡnh thnh ch bi mt
nguyờn nhõn duy nht v c lp. Cỏc tỏc
nhõn giỳp to nờn cỏc tho thun kiu nh
vy trong nn kinh t th trng thng an
xen nhau v b sung cho nhau trong quỏ

khi cú s xut hin ca i th cnh tranh
khỏc; bn l, kt qu ca nh hng t
phớa Nh nc nhm nõng cao hiu qu ca
mt s doanh nghip nht nh; tng cng
kh nng cnh tranh ca doanh nghip va
v nh; tng cng sc cnh tranh ca cỏc
doanh nghip Vit Nam trờn trng quc t;
nm l, Nh nc cho phộp mt s tho
thun hn ch cnh tranh bi nhng tho
thun ny c thit lp bo v mt li
ớch quan trng hn cnh tranh.
Tho thun hn ch cnh tranh trong
hot ng nhng quyn thng mi chớnh
l loi tho thun c ra i bi s cho
phộp v bo v ca Nh nc. Nhng tho
thun kiu ny l mt trong nhng yu t
th hin c bn cht ca hot ng
nhng quyn thng mi, bo v c
mc tt nht li ớch ca cỏc bờn - ú chớnh
l bin phỏp cỏc bờn cú th hn ch c
nhng ri ro cú th xy ra trong quỏ trỡnh
kinh doanh di mt tờn thng mi chung.
Phỏp lut v cnh tranh ca mt s nc
v t chc quc t ch ra rừ rng cỏc tho
thun b coi l cỏc tho thun hn ch cnh
tranh. Lut mu v cnh tranh ca t chc
thng mi v phỏt trin Liờn hp quc a
ra nhng tho thun b coi l tho thun hn
ch cnh tranh sau õy: Tho thun nh giỏ
hay cỏc iu kin bỏn hng khỏc, k c

nghiên cứu - trao đổi
62 tạp chí luật học số 2/
2008
gm: Tho thun n nh giỏ hng hoỏ, dch
v mt cỏch trc tip hay giỏn tip; tho
thun phõn chia th trng tiờu th, ngun
cung cp hng hoỏ v dch v; tho thun
hn ch hoc kim soỏt s lng, khi
lng sn xut, mua, bỏn hng hoỏ, cung
ng dch v; tho thun hn ch phỏt trin
k thut, cụng ngh, hn ch u t; tho
thun ỏp t cho doanh nghip khỏc iu
kin kớ kt hp ng mua bỏn hng hoỏ,
dch v hoc buc doanh nghip khỏc chp
nhn cỏc ngha v khụng liờn quan mt
cỏch trc tip n i tng ca hp ng;
tho thun ngn cn, kỡm hóm, khụng cho
doanh nghip khỏc tham gia th trng hoc
phỏt trin kinh doanh; tho thun loi b
khi th trng nhng doanh nghip khụng
phi l cỏc bờn ca tho thun; thụng ng
mt bờn hoc cỏc bờn thng thu trong
vic cung cp hng hoỏ, dch v.
Nh vy, da trờn nhng quy nh c
th v tho thun hn ch cnh tranh, cỏc
tho thun gia bờn nhng quyn v bờn
nhn quyn trong hp ng nhng quyn
thng mi cú th c xp vo cỏc loi
tho thun hn ch cnh tranh sau:
Th nht, tho thun phõn chia th

trong li ớch ca chớnh mỡnh nhng nhng
hnh vi ny cng khụng c chp nhn
trong h thng. Di mt tờn thng mi
duy nht, bờn nhng quyn bt buc phi
m bo li ớch cho cỏc bờn nhn quyn
mt cỏch cụng bng. Vic la chn s dng
hng hoỏ, dch v ca ca hng no trong
s cỏc ca hng nhng quyn s ch cú th
b tỏc ng ch yu bi iu kin a lớ ch
khụng th b tỏc ng bi s khỏc bit v
cht lng sn phm hay cỏch thc phc v
c trng ca ca hng nhng quyn. Bi
vỡ, mt khi khỏch hng tỡm thy s khỏc
bit gia cỏc ca hng, ú chớnh l lỳc h
thng nhng quyn thng mi cú nguy nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học số 2/2008 63

c v. Chớnh vỡ vy, i vi bờn nhn
quyn, cỏch tt nht hn ch cnh tranh
ú l yờu cu giao kt mt hp ng
nhng quyn thng mi c quyn. n
lt mỡnh, bờn nhng quyn cng cú th
yờu cu bờn nhn quyn, trong sut thi
gian cú hiu lc ca hp ng nhng
quyn, khụng c phộp nhn thờm bt c
mt quyn thng mi no khỏc. Thc
cht ca yờu cu ny ch l m bo rng

hng hoỏ thun li m bờn th ba ny cú
th cung cp. Khi thit k nờn nhng tho
thun dng ny, cỏc bờn (c bit l bờn
nhng quyn thng mi) luụn s dng
mt lỏ chn an ton, qua ú, cỏc tho thun
ny dự mang tớnh cht hn ch cnh tranh
nhng vn c coi l tn ti hp phỏp. Lỏ
chn ú chớnh l yờu cu v tớnh ng b
ca h thng nhng quyn thng mi.
S ng b phi t mc khỏch hng
bt lc trong vic phõn bit cỏc c s
nhng quyn vi nhau ngoi tr yu t
v trớ a lớ. cú c s ng b ny,
cht lng ca hng hoỏ, dch v do cỏc
c s nhng quyn cung ng phi khụng
cú s khỏc bit. V lớ thuyt, iu ny ch
cú th thc hin mt cỏch n gin, d
dng nht bng cỏch bờn nhng quyn
chớnh l bờn bỏn nguyờn liu, hng hoỏ
cho tt c cỏc c s nhng quyn ca
mỡnh hoc ch nh mt bờn th ba tin cy
lm ngun cung ng hng hoỏ, nguyờn liu
cho c h thng nhng quyn do mỡnh xõy
dng nờn. Tuy nhiờn, trờn thc t thỡ khụng
phi bao gi cng nh vy. Cú thc t l
trờn th trng cú th tn ti rt nhiu bờn
th ba cú kh nng cung ng nguyờn nhiờn
vt liu vi giỏ r, cht lng t tiờu
chun theo yờu cu ca h thng nhng
quyn nhng vn khụng th tr thnh

rủi ro. Và trong quá trình đi tiêu diệt những
rủi ro đó đồng thời các bên trong quan hệ
nhượng quyền thương mại cũng loại trừ
luôn cả những sự cạnh tranh rất cần thiết
đối với một nền kinh tế xã hội phát triển.
Bên nhượng quyền cũng như bên nhận
quyền cố gắng loại bỏ những đối thủ cạnh
tranh tiềm năng, hạn chế thị trường bằng
cách ấn định giá cả, ràng buộc độc quyền
hoặc phân chia thị trường.
Chính vì vậy, sự chấp nhận đối với các
thoả thuận nhượng quyền thương mại có
tính hạn chế cạnh tranh chỉ dừng lại ở giới
hạn nhất định. Một số nước trên thế giới đã
có thể xác lập được giới hạn này để từ đó có
thể nhận diện được các thoả thuận nhượng
quyền thương mại được coi là hợp pháp
trong vô vàn các thoả thuận hạn chế cạnh
tranh. Cũng như vậy, từ giới hạn của sự
chấp nhận nói trên, pháp luật có thể kết luận
được thoả thuận nhượng quyền thương mại
nào đã thực sự vi phạm pháp luật cạnh tranh
nhằm ngăn cản và loại bỏ chúng khỏi các
quan hệ nhượng quyền thương mại.
Tuy nhiên, ở Việt Nam, sự ghi nhận khá
muộn mằn của pháp luật thương mại đối với
quan hệ nhượng quyền thương mại cũng
như sự mới mẻ của pháp luật cạnh tranh lại
dường như làm cho việc xác định ranh giới
hợp pháp của thoả thuận nhượng quyền