Xây dựng văn hóa giao tiếp doanh nghiệp theo mô hình Nhật hay Mỹ
Từ xưa đến nay, phong cách làm việc và quản lý của các doanh nhân luôn chịu ảnh
hưởng mạnh mẽ từ môi trường văn hoá nơi họ được sinh ra, lớn lên và được giáo
dục. Mỗi một quốc gia, dân tộc có những đặc điểm văn hoá riêng biệt thể hiện qua
hệ thống các giá trị, chuẩn mực, niềm tin, thái độ và hành vi. Những yếu tố này sẽ
quyết định giá trị và niềm tin của doanh nhân đối với công việc, nhân viên hay đối
tác và giúp hình thành nên những mô hình hành vi cụ thể trong các công ty của họ.
Chính vì vậy, những người thuộc các nền văn hoá khác nhau thường có phong cách
làm việc và quản lý khác nhau.

Bài viết này sẽ phân tích ảnh hưởng của văn hoá đối với hai phong cách làm việc
và quản lý gần như trái ngược: phong cách Nhật Bản và phong cách Hoa Kỳ. Tuy
nhiên, bài viết không có tham vọng đưa ra một phân tích toàn diện mà chỉ tập trung
vào hai khía cạnh: giao tiếp tại nơi làm việc và phong cách lãnh đạo.
Sơ lược về văn hoá Nhật Bản

Nhật Bản là một quốc gia đảo với một nền văn hoá đậm đà bản sắc dân tộc. Điều
này có thể được giải thích là do đa phần dân chúng Nhật Bản là người bản địa và
tương đối đồng nhất về văn hoá. Người Nhật nổi tiếng với triết lý wa nhấn mạnh
sự hoà hợp trong các mối quan hệ giữa người với người, giữa con người với thiên
nhiên và con người với tổ chức. Đây là triết lý chi phối niềm tin, thái độ và hành vi
của người Nhật. Với người Nhật, lợi ích tập thể luôn được đặt cao hơn lợi ích cá
nhân và duy trì các mối quan hệ hoà hợp luôn được đặt thành ưu tiên hàng đầu. Xã
hội Nhật Bản đề cao sự đồng thuận, hợp tác, tính kiên nhẫn, niềm tin và trách
nhiệm giữa người với người. Đối đầu, phê phán, tranh cãi… đều được tránh né để
duy trì sự hoà hợp cũng như để giữ thể diện. Nhật Bản được xem là nền văn hoá có
khoảng cách quyền lực tương đối cao (high power distance) và hệ thống tôn ti thứ
bậc tương đối chặt chẽ (highly hierarchical system) . Sự phân phối quyền lực

được những phát ngôn của các đồng nghiệp hay đối tác Nhật Bản, người đối thoại
cần nắm được bối cảnh cụ thể của cuộc nói chuyện, nền tảng văn hoá cũng như vị
trí xã hội của người phát ngôn. Bên cạnh đó, những yếu tố khác cũng không kém
phần quan trọng trong việc truyền tải ý nghĩa của thông điệp là cử chỉ, thái độ hay
những biểu hiện cảm xúc trên gương mặt. Có thể nói, ngôn từ chỉ là một phần rất
nhỏ trong giao tiếp của người Nhật. Với những người nước ngoài chưa quen với
văn hoá Nhật, điều này có thể gây nhiều khó khăn. Họ phải đối mặt với những
thông điệp mà theo họ là không rõ ràng, phải đoán ý nghĩa sâu xa của các thông
điệp ẩn sau cái vỏ ngôn ngữ cũng như phải khẳng định lại một cách cẩn thận và chi
tiết để giải mã các ngụ ý và chắc chắn rằng họ nắm bắt đúng tinh thần của các phát
ngôn.

Một yếu tố văn hoá khác cũng ảnh hưởng mạnh đến cách giao tiếp của người Nhật.
Nhật Bản là nước có nền văn hoá tập thể nhấn mạnh sự hoà hợp của các mối quan
hệ. Vì vậy cách nói gián tiếp được sử dụng nhằm duy trì sự hoà hợp này. Khi làm
việc, người Nhật có thể có những quan điểm mạnh mẽ về một vấn đề nào đó nhưng
họ không trực tiếp phát biểu mà thường dùng cách nói theo đường vòng và với
những ngôn từ hết sức nhẹ nhàng. Ví dụ, khi bị quản lý hoặc đồng nghiệp đối xử
không công bằng, người Nhật hiếm khi yêu cầu một cuộc họp trực tiếp để làm rõ
vấn đề mà thường gặp và nói chuyện một cách không chính thức đồng thời đề cập
vấn đề một cách hết sức tế nhị. Do không đi thẳng vào vấn đề nên người nước
ngoài, nhất là những người thuộc các nền văn hoá phương Tây, thường cho rằng
người Nhật hèn nhát và không trung thực. Tuy nhiên, với người Nhật, việc duy trì
không khí hoà hợp tại nơi làm việc quan trọng hơn việc tìm mọi cách để thể hiện
và bảo vệ cái tôi. Họ tránh đối đầu bằng cáchh nhường chỗ để người khác phát
biểu và cân nhắc những phát biểu đó để đưa ra quyết định riêng của mình. Người
Mỹ đến làm việc tại Nhật ban đầu có thể thấy thất vọng và mệt mỏi khi mất rất
nhiều thời gian để diễn đạt, hiểu và giải quyết một vấn đề, vì vậy họ dễ trở nên
thiếu kiên nhẫn và bực bội. Tuy nhiên, do người Nhật rất dễ bị cảm thấy đe doạ
trước thái độ hung hăng hay công kích, tức giận sẽ chỉ làm tình huống trở nên tồi tệ

đối lập cùng làm việc với nhau, những khác biệt trong giao tiếp có thể tạo ra cảm
giác rằng đôi bên không có lợi ích chung và vì vậy có thể ảnh hưởng lớn đến sự
hợp tác giữa các bên. Hơn nữa, trong khi người Nhật sẵn sàng gạt lợi ích cá nhân
sang một bên nhằm duy trì mối quan hệ hoà hợp, người Mỹ lại không như vậy. Họ
luôn có xu hướng tranh đấu để đạt được những điều họ muốn bởi theo quan niệm
của họ, cạnh tranh và đối đầu là những việc đương nhiên và cần thiết để đạt được
thành tựu cá nhân.

Nhật Bản

Với một nền tảng văn hoá nhấn mạnh sự hoà hợp xã hội, người Nhật thường áp
dụng cách lãnh đạo đặt trọng tâm vào con người chứ không phải vào công việc.
Những người theo chủ nghĩa tập thể như người Nhật tin rằng nếu mọi người ít chú
ý đến lợi ích cá nhân và quan tâm tới mối quan hệ giữa người với người hơn thì
chắc chắn sẽ đạt được lợi ích tập thể. Vì vậy, ưu tiên hàng đầu của người Nhật là là
duy trì bầu không khí hoà thuận tại nơi làm việc. Không dựa nhiều vào các quy
định hay luật lệ, các nhà lãnh đạo Nhật Bản thường sử dụng chuẩn mực văn hoá để
quản lý nhân viên và điều hành doanh nghiệp. Trong đời sống xã hội, sự tử tế,
trách nhiệm và áp lực đạo đức là những giá trị cơ bản quan trọng nhất nhằm duy trì
sự hoà hợp xã hội. Những yếu tố này cũng được áp dụng đầy đủ trong môi trường
kinh doanh. Chúng còn được sử dụng làm thước đo để đánh giá mối quan hệ giữa
lãnh đạo và nhân viên trong công ty. Trong các công ty Nhật Bản, lãnh đạo thường
đóng vai trò là người bảo vệ nhân viên. Họ rất quan tâm đến lợi ích của nhân viên
(cả lợi ích vật chất và tinh thần), luôn thông cảm và tìm cách hỗ trợ nhân viên
trong công việc. Người Mỹ có thể thấy ngạc nhiên khi các nhà quản lý Nhật Bản
thường thiếp lập mối quan hệ gần gũi với đồng nghiệp và nhân viên và thể hiện
nhiều cảm thông hơn là giám sát. Trong văn hoá Nhật Bản, một mối quan hệ tốt
đẹp với mọi người là nền tảng cho sự cam kết của các bên và lãnh đạo Nhật sử
dụng cách đó để giành được lòng trung thành của nhân viên.


rằng mối quan hệ giữa lãnh đạo và nhân viên trong các công ty Mỹ hoàn toàn đơn
thuần là quan hệ công việc.

Điều đáng chú ý là do Mỹ là một xã hội có xu hướng ngắn hạn (short-term
orientation) theo đó mọi người chú ý đến lợi ích trước mắt hơn là lâu dài, lãnh đạo
Mỹ thường khuyến khích những hành vi lao động mang lại lợi ích tức khắc cho
công ty. Điều này hoàn toàn trái ngược với Nhật Bản, nơi các lãnh đạo luôn đặt lợi
ích dài hạn của công ty lên hàng đầu. Vì lý do này, trong các công ty của Mỹ,
những nhân viên có kết quả lao động tốt và đóng góp ngay cho công ty thường
được thưởng và cất nhắc nhanh chóng. Những người có kết quả lao động kém có
thể dễ dàng bị sa thải bất cứ lúc nào.

Kết luận

Khác biệt văn hoá là điều không thể tránh khỏi. Điều nên làm là chấp nhận những
khác biệt đó và tránh thiên vị và định kiến. Với những người đang hoặc có ý định
làm việc tại một môi trường văn hoá mới, điều họ cần làm là tìm hiểu về nền văn
hoá đó để tránh sốc văn hoá cũng như để thích nghi với môi trường mới. Tuy
nhiên, cần lưu ý là không phải tất cả mọi người đều mang trong mình những đặc
tính văn hoá của dân tộc họ, vì vậy cần hết sức tránh điển hình hoá. Ví dụ, một
người Nhật Bản hoàn toàn có thể hấp thu những giá trị văn hoá Mỹ và hành xử như
một người Mỹ. Hơn nữa, do con người có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác
ngoài văn hoá như giáo dục hay ảnh hưởng từ các nhóm khác trong quá trình lao
động, họ có thể có những giá trị và chuẩn mực vượt ra ngoài các giá trị truyền
thống. Chính vì vậy, những người đến làm việc tại một môi trường văn hoá mới
cần hết sức linh hoạt để có thể thích nghi và thành công.