Nghệ thuật ánh sáng trong kiến trúc
Trong thần thoại Hy Lạp có nhiều vị thần liên quan đến ánh sáng: thần mặt trăng
Phoebe, thần mặt trời Helios, thần bình minh (Eos), thần ánh sáng ban ngày
Hemera, và có cả một vị thần ánh sáng nói chung là Apollo
Apollo cũng là vị thần tiên tri, thi ca, âm nhạc, lý trí và y thuật (có lẽ vì ánh sáng, nguồn
sáng được xem là biểu trưng của trí tuệ, ý tưởng, sáng tạo).

Vì mãi đến năm 1879 Thomas Edison mới phát minh ra bóng điện, nên tổ tiên người
phương Tây cổ đại đã bí quá mà sáng tạo ra một ông thần lửa kiêm luôn nghề rèn có tên
là Hephaestus. Ông này đại diện cho cái gọi là sở trường ánh sáng nhân tạo.

Ảnh minh họa

1. Có nghĩa là, ngay từ thời xa xưa, con người đã cảm nhận và phân biệt có rất nhiều loại
ánh sáng trong đời sống tự nhiên. Người ta gửi cảm nhận sắc thái từng loại ánh sáng
thông qua tính khí mỗi vị thần. Lịch sử triết học phương Tây còn có một giai thoại thú vị
liên quan đến ánh sáng. Dioneges là một triết gia sống tại Hy Lạp khoảng 404 – 323
TCN, cha đẻ trường phái khuyển nho (Cynieism). Trường phái triết học của ông này thật
quái đản: chủ trương sống phá bỏ hình thức, lề lối mà thiên hạ gọi là văn minh, cố ý bừa
bãi, bẩn thỉu, ăn mặc rách rưới, có khi trần truồng, hành xử tục lậu nơi công cộng để
chống lại các công ước đương thời (nên khuyển nho trong tiếng Hy Lạp là kynikos, nghĩa
là “như chó”). Một lần, Alexander đại đế đích thân đến thăm Dioneges và thấy triết gia
đang nằm trong một cái vạc đựng tro hoả táng nhem nhuốc. Nhà vua nói: “Ta là
Alexander đại đế. Một người thống lĩnh thiên hạ như ta liệu có thể giúp được gì cho một
triết gia như ông?”. Bình thản thò đầu ra khỏi “ngôi nhà” nhem nhuốc của mình, triết gia
điềm đạm: “Vâng, điều mà ngài có thể làm được đó là hãy né người sang một bên, đừng
che ánh mặt trời của tôi!”.

Hẳn, sau câu nói đó, bậc quân vương hơi bị sốc. Nhưng, có lẽ lấy lại bình tĩnh, Alexander
ngạc nhiên và kính phục tay quái kiệt này ở tư cách hiền triết, một khí chất ngạo nghễ và
hùng hồn bày tỏ sự khinh miệt trước thứ uy quyền trần tục mà nhiều triết gia trước đó đã

Ngay từ sơ sinh, con người đã nhờ phân biệt chế độ ánh sáng để hình thành đồng hồ sinh
học. Rồi cũng nhờ ánh sáng, con người trưởng thành và nhận thức thế giới, vạn vật bên
ngoài thay đổi, mùa màng tuần hoàn, hình thành cảm xúc và nhận thức về giới tự nhiên,
vũ trụ quan, nhân sinh quan.

Ánh sáng là nguồn năng lượng kết nối giữa con người và vạn vật. Thậm chí trong nhiều
nền văn minh, người ta còn tin rằng ánh sáng là năng lượng còn lại của linh hồn, hay là
nhịp cầu để đưa con người đi qua thế giới khác khi đời sống này khép lại. Nên trên đỉnh
các mộ vua chúa xưa, hay nhiều đền đài các tôn giáo, thường có trổ một lỗ thông sáng để
ánh nắng chính ngọ có thể chiếu xuyên xuống mộ phần các vua chúa, nhân thần hoặc các
tượng thần linh được thờ phụng. Bản thân tia sáng huyền hoặc kia trong không gian âm u
đền đài cổ kính đã đem lại một hiệu ứng cảm xúc linh thiêng.

3. Người ta thường phân định khái quát hai dạng ánh sáng: tự nhiên và nhân tạo. Trong
nhiều trường hợp, dù cố gắng đến mấy, ánh sáng nhân tạo cũng khó có thể thay thế chức
năng của nguồn sáng tự nhiên. Nhưng, với nền văn minh đã chọn, những cuộc chơi mô
phỏng luôn có sức hấp dẫn riêng đối với con người. Và ngược lại, cũng trong nhiều điều
kiện khác, ánh sáng nhân tạo không thể thiếu.Việc chiếu sáng nơi đô thị phân luồng giao
thông, chiếu sáng nhà cửa, công xưởng, xí nhiệp, cửa hàng về đêm, tất cả đang nhờ đến
năng lượng điện.

Càng ngày con người càng nhận ra, chiếu sáng không chỉ dừng lại ở công năng là để soi
sáng mà còn là một thứ nghệ thuật công phu, thú vị. Một căn nhà khiêm tốn diện tích, nếu
biết chiếu sáng hợp lý sẽ cho cảm giác không gian rộng hơn, hạn chế cảm giác chật chội
bí bức khó chịu. Ngược lại, ánh sáng cũng có thể co hẹp, ấm áp hơn với những không
gian quá rộng. Ánh sáng đẹp, phù hợp trong một góc quán có thể làm mát dịu hay ấm
cúng, lãng mạn hay bay bổng hơn cho một cuộc hẹn hò. Ánh sáng cũng là tín hiệu tâm lý,
tình cảm, là một công cụ giao tiếp phi ngôn ngữ mà con người dành cho nhau trong
những tình huống đặc biệt tế nhị. Vậy mới có chuyện mấy ông nhậu xỉn hay lén vợ rủ
nhau đi càphê đèn mờ hay sang Singapore đi phố Đèn Đỏ.

năng, hiệu quả sử dụng cao cho công trình, góp phần nâng cao chất lượng sống. Bên cạnh
đó, việc thấu hiểu, nắm bắt, làm chủ được ngôn ngữ chiếu sáng tinh tế và sáng tạo sẽ đem
lại hiểu quả thẩm mỹ cao cho công trình. Le Corbusier, người Thuỵ Sỹ, một trong những
kiến trúc sư đặt nền móng cho trào lưu kiến trúc hiện đại của thế kỷ 20 đã trả lời cho câu
hỏi “Kiến trúc là gì?” xem ra thật đầy đủ và không kém tinh tế: “Đó là trò chơi thông
minh và tuyệt diệu của các hình khối trong ánh sáng”.

Trong khi đó, chủ nhân giải Pritzker 2008, kiến trúc sư người Pháp Jean Nouvel, tác giả
của hơn 200 công trình lớn, được giới chuyên môn đánh giá là tay phù thuỷ trong sử dụng
ánh sáng đã nói rất đơn giản mà rất trực tiếp, rằng, với ông, ánh sáng là một thứ vật liệu.

5. Con người tiếp tục sự bất tận kỳ thú của mình trong trò chơi có tên kiến trúc ánh sáng.
Trong trò chơi đó, ta bất ngờ thấy ông Dioneges ngái ngủ thò đầu ra khỏi cái vạc tro của
lò thiêu xác và nói với bậc quân vương khệnh khạng rằng, vì ánh sáng, xin ngài hãy né ra.

Thử hỏi, người có cung điện nguy nga, quyền uy lẫy lừng chắc gì đã có được những phút
tận hưởng thứ ánh sáng vũ trụ chiếu qua cái cửa vạc tro như gã triết gia quái kiệt lẫm liệt
kia đang có!

Thần Apollo đang bắn cung và chơi đờn trên núi Olympus, nghe tin này, hẳn hả hê lắm vì
có một người phàm lì đòn vì mê ánh sáng (về nghĩa đen lẫn nghĩa bóng) như vậy.