Nghệ thuật ánh sáng trong kiến trúc

Trong thần thoại Hy Lạp có nhiều vị thần liên quan đến ánh sáng:
thần mặt trăng Phoebe, thần mặt trời Helios, thần bình minh (Eos),
thần ánh sáng ban ngày Hemera, và có cả một vị thần ánh sáng nói
chung là Apollo
Apollo cũng là vị thần tiên tri, thi ca, âm nhạc, lý trí và y thuật (có lẽ vì
ánh sáng, nguồn sáng được xem là biểu trưng của trí tuệ, ý tưởng, sáng
tạo).

Vì mãi đến năm 1879 Thomas Edison mới phát minh ra bóng điện, nên
tổ tiên người phương Tây cổ đại đã bí quá mà sáng tạo ra một ông thần
lửa kiêm luôn nghề rèn có tên là Hephaestus. Ông này đại diện cho cái
gọi là sở trường ánh sáng nhân tạo.

Ảnh minh họa

1. Có nghĩa là, ngay từ thời xa xưa, con người đã cảm nhận và phân biệt
có rất nhiều loại ánh sáng trong đời sống tự nhiên. Người ta gửi cảm
nhận sắc thái từng loại ánh sáng thông qua tính khí mỗi vị thần. Lịch sử
triết học phương Tây còn có một giai thoại thú vị liên quan đến ánh
sáng. Dioneges là một triết gia sống tại Hy Lạp khoảng 404 – 323 TCN,
cha đẻ trường phái khuyển nho (Cynieism). Trường phái triết học của
ông này thật quái đản: chủ trương sống phá bỏ hình thức, lề lối mà thiên
hạ gọi là văn minh, cố ý bừa bãi, bẩn thỉu, ăn mặc rách rưới, có khi trần
truồng, hành xử tục lậu nơi công cộng để chống lại các công ước đương
thời (nên khuyển nho trong tiếng Hy Lạp là kynikos, nghĩa là “như
chó”). Một lần, Alexander đại đế đích thân đến thăm Dioneges và thấy
triết gia đang nằm trong một cái vạc đựng tro hoả táng nhem nhuốc. Nhà
vua nói: “Ta là Alexander đại đế. Một người thống lĩnh thiên hạ như ta
liệu có thể giúp được gì cho một triết gia như ông?”. Bình thản thò đầu

hiểu ánh sáng là một công việc bắt buộc trong nghệ thuật kiến trúc.

Ánh sáng, đã trở thành mối quan tâm, ưu tiên trong thiết kế xây dựng
công trình. Với cư dân ở xứ nhiệt đới gió mùa như Việt Nam thì yếu tố
sáng sủa hợp lý phải đi đôi với mát mẻ, thoáng đãng. Quan trắc hướng
nắng, gió kỹ lưỡng, tính toán giải pháp để thiết lập hệ thống vận hành
năng lượng trong ngôi nhà là điều mà các kiến trúc sư và gia chủ luôn
phải tính kỹ. Tận dụng chế độ chiếu sáng tự nhiên hợp lý được xem như
một yếu tố quan trọng tác động đến đời sống tinh thần, tâm lý con người,
gia tăng tính thẩm mỹ cho công trình; là một tiêu chí quan trọng để xác
định giá trị của công trình.

Ngay từ sơ sinh, con người đã nhờ phân biệt chế độ ánh sáng để hình
thành đồng hồ sinh học. Rồi cũng nhờ ánh sáng, con người trưởng thành
và nhận thức thế giới, vạn vật bên ngoài thay đổi, mùa màng tuần hoàn,
hình thành cảm xúc và nhận thức về giới tự nhiên, vũ trụ quan, nhân sinh
quan.

Ánh sáng là nguồn năng lượng kết nối giữa con người và vạn vật. Thậm
chí trong nhiều nền văn minh, người ta còn tin rằng ánh sáng là năng
lượng còn lại của linh hồn, hay là nhịp cầu để đưa con người đi qua thế
giới khác khi đời sống này khép lại. Nên trên đỉnh các mộ vua chúa xưa,
hay nhiều đền đài các tôn giáo, thường có trổ một lỗ thông sáng để ánh
nắng chính ngọ có thể chiếu xuyên xuống mộ phần các vua chúa, nhân
thần hoặc các tượng thần linh được thờ phụng. Bản thân tia sáng huyền
hoặc kia trong không gian âm u đền đài cổ kính đã đem lại một hiệu ứng
cảm xúc linh thiêng.

3. Người ta thường phân định khái quát hai dạng ánh sáng: tự nhiên và
nhân tạo. Trong nhiều trường hợp, dù cố gắng đến mấy, ánh sáng nhân

sự thoải mái hài hoà cho gia chủ. Tuy nhiên, ở đây lại nảy sinh một thực
tế khác; ngày nay nhiều người khá giả đã mắc chứng “sính đèn”, sẵn
sàng bỏ ra hàng trăm triệu, cả tỉ bạc cho những bộ đèn trang trí mà khi
đặt vào tổng thể, thì chúng lại “chửi nhau ỏm tỏi” với kiến trúc căn
phòng và những vật dụng chung quanh. Đôi khi sự phô trương và thiếu
óc thẩm mỹ đã biến nhiều gia chủ trở thành nạn nhân của chính mình
ngay trong chính căn nhà của mình.

Việc quá đà trong sử dụng chiếu sáng nhân tạo trước hết gây ra sự phung
phí nguồn năng lượng, tác động tiêu cực đến môi trường, chi phí tốn
kém, sau đó là ảnh hưởng xấu đến đời sống con người. Gần đây, nhiều
nghiên cứu cho rằng tỷ lệ thị dân người sống trong những thành phố
hiện đại có các công trình chiếu sáng cường độ mạnh mắc các chứng
mất ngủ, rối loạn nhịp sinh học, trầm uất phổ biến hơn con người sống ở
thôn quê. Lý do được đưa ra là: ở đô thị, sự phung phí năng lượng chiếu
sáng, ô nhiễm ánh sáng nhân tạo đang ở mức báo động.

4. Ngày nay, việc nghiên cứu sử dụng ánh sáng nhân tạo hợp lý hướng
đến sự hài hoà, sinh thái đang trở thành mối quan tâm lớn trong thiết kế
một không gian sống văn minh. Tận dụng chế độ chiếu sáng tự nhiên
phù hợp, tìm kiếm giải pháp vật liệu chắn, lọc những nguồn sáng ô
nhiễm để tối đa hoá những nguồn sáng có ích. Cần phải phối kết nhịp
nhàng với chế độ chiếu sáng tự nhiên và nhân tạo một cách hài hoà sẽ
đem lại công năng, hiệu quả sử dụng cao cho công trình, góp phần nâng
cao chất lượng sống. Bên cạnh đó, việc thấu hiểu, nắm bắt, làm chủ
được ngôn ngữ chiếu sáng tinh tế và sáng tạo sẽ đem lại hiểu quả thẩm
mỹ cao cho công trình. Le Corbusier, người Thuỵ Sỹ, một trong những
kiến trúc sư đặt nền móng cho trào lưu kiến trúc hiện đại của thế kỷ 20
đã trả lời cho câu hỏi “Kiến trúc là gì?” xem ra thật đầy đủ và không
kém tinh tế: “Đó là trò chơi thông minh và tuyệt diệu của các hình khối