QUAN HE VIET NAM - CHAU AU
Vni
TRO
cun
THUONG
NHRN
HA
LAN
TRONG
MOI
QURN
Hi
KINH TC
GltTA
I^nOAT
BA]w6l
VIET
I^AM
1635 - 1786
Nguyen Tuan Anh
Din
cudi
thi
ky XVI, diu
thi
ky
XVII,
tren co sd nhirng kinh nghiem va he thdng
thuong mai
ciia
thuong nhan Trung Hoa

thuang nhan Nhat Ban
chi cd the budn
ban
vdi ben ngoai thdng qua
cac thuong nhan trung gian nhu Ha Lan,
Trung Qudc, Trieu Tien v.v. He qua tat yeu
la mdi quan he kinh te Nhat Ban - Viet Nam
giai doan
nay
bi giam
siit
nhung nhd vai trd
cua cac
thiro-ng nhan
trung gian. trong dd
tieu bieu nhat la vai trd cua thuang nhan
Ha
Lan, mdt sd giao luu kinh te, van hda van
tiep tuc dugc duy tri.
1. Giai doan 1635-1700
a. Ddi vdi Ddng Ngodi
Sau khi Mac
Phii
thuc hien chinh sach
tda qudc 1639. do thuyen Chau An khdng
the tiep tuc den cac thuang
cang
qudc te nen
Khoa Lich
sit

uu the tai thi trudng Nhat Ban
va
ngudn
eung
cap
to sdng tir
Dang
Ngoai trd nen rat
can
thiet cho viec khang dinh vi tri cua hp d
Nhat
Ban.
Hon the nira, sd to lua cua Ha Lan
nhap vao Nhat
Ban
lai khdng phai chiu
sir
kiem soat
va
dinh gia
ciia
che dp Pankada
(che dp bao mua to
liia
do phia Nhat Ban
don phuang dat ra)
ma
chinh quyen Edo van
ap
dung vdi hang hda

voi
0,596
kg.
(Dai
tri)
eiia thii'o'ttq
nhdn
'Jt)d
JUan.
47
141.000
kin"^,
do vay
ma
lugng to nhap da
vugt qua nhu can tieu dimg
ciia
Nhat
Ban
va
lam cho gia to giam dot ngpt. Sau nam 1639,
do tau budn cua Bd Dao Nha
bi
cam khdng
dupc den Nhat
Ban
nen
Ha
Lan gan nhu dde
chiem ihi trirdng

dieu chdc chdn
Id
sau khi Anh rdi bd thuang
qudn
a
Ddng Ngodi, Hd Lan dd chiem hdu
hel
thi phdn ve ta lua, mat hdng cd y nghia
chien luac
„4
Trong quan he cua
Ha
Lan vdi Dang
Ngoai, to sdng dugc coi
la
mdt trong nhirng
thuong pham quan trpng nhat. Ngoai to
sdng, sd hang xuat khau cdn cd lua, satin
va
nhieu loai vai vdc khac. Cac bang thdng ke
cdn lai ngay nay
chi
the hien ty le to- sdng,
"neu tinh
ea liia
va satin thi hang nam sd to
sdng xuat di chiem
85%)""\
To cua
Dang

ciia
thuang
nhan
ty
do. Gia ca
ciia
hai loai to nay dugc
the hien rd trong ty gia quy ddi. To sdng mua
ciia
chiia Trinh thudng dupe tinh bang bac
tdt vdi ty le quy ddi cao ban so vdi thuang
nhan tu do, qua dd cho thay chinh
sach
ap
dat gia
ca,
tinh chuyen quyen, dde
doan ciia
chinh quyen Le - Trinh trong quan he ngoai
thuang thdi
bay
gid.
vao dau
nhiing nam 1640, tinh hinh
chinh trj
ciia Dang
Ngoai ludn cd nhiing bien
ddng
Idn.
Dieu kien ehinh tri dd da anh

chuyen len thanh phd. Them
vao
dd, d Trung
Qudc, trong thdi ky ehuyen giao quyen
lire
giiia nha Minh vdi nha
Thanh,
tinh hinh
chinh tri, xa hdi rdi loan nen nhieu nganh san
xuat
ciing bi dinh ddn. Trong thdi gian nay,
thuyen budn ngoai qude den Trung Qudc
giam di, ngudn hang nhap
ciia
Nhat Ban
tii'
Dai
Loan ciing khdng dugc
dap
img, vi vay
to sdng cua Dang Ngoai trd thanh mat hang
cd gia tri
va
dem lai ngudn lgi nhuan
Idn
cho
cac
thuang nhan ngoai qudc.
48
NGHIEN

Nam 1638. khi dai dien thuo-ng mai Ha Lan
la
Karl-hrtinck
xin phep chiia
li-inh
de thanh
lap thuo-ng quan nham bao mua to lua
\a
hang hda cua Dang Ngoai, phu Chua da giao
cho dng thuc hien ke hoaeh nay. Theo nhiing
ngudn lu lieu cua Ha Lan, Wadaryaemon da
cd nhieu lien he \d-i thuong nhan Bd Dao
Nha va chinh dng da ddng vai trd tich cue
trong viec \'an chuyen to lua
tii-
Dang
Ngoai
sang Nhat Ban.
Til nam
1644.
dai dien thuang quan
ciia
Ha Lan a Dang Ngoai va Brook-horst da
thiet lap dugc mdi quan he tdt dep
\-di
Wadaryaemon trong viec xay dung thuong
quan
cimg nhu trao ddi
hang
hda \'a cho Ha

lim
sdng Hdng. Tai
day, dng da mua gao giri sang
Dai
Loan eiing
100.000 kin ddng da mua dugc d Ke Chg.
Ngoai ra, dng cdn dimg
thu}-en
di vao Thuan
Hda nhap mdt khdi lugng
Idn
to
liia
va xuat
cho tau budn
Ha
Lan. "Trong khi dnh hinh
trong medc cd nhieu bien dpng. ngodi
dicdng
phd bon
eicdp
bde hodnh hdnh nen Idt ca moi
ngudi deu gidn die vd
Inr
ve que. cd
ihe ihdy
dicgc Wadaryaemon qua
Id
mpt con
iiguvi

Dang Ngoai. mac
dii
bi chinh
quyen kiem soat chat che nhung cac thuong
nhan Nhat Ban
van
tim each xuat tien sang
Dai Viet. Nam
1638.
120.000
tiln ddng Nhat
Ban da dugc xuat sang Viet Nam (chu
\-eu
o
Dang
Ngoai) de mua lua. Nam 1650. ba
chiec thuyen
manh eiia
Riyaemon (thuang
gia Nhat
Ban
cd
anh
budng
Idn
d Viet Nam
luc
bay
gid)
va

sau
\-ao
ddi sdng
''
Nguyin Van Kim,
Nhcii
Ban voi chdu .4 nhting
mHi
lien he lieh sic vd chuyen bien kinh te xa hoi. NXB
Dai hoc qu6c gia Ha Noi. Ha Noi.
2003.
tr.
130.
'Dili
tri)
eiia tlin'o'nq
nhdn
76d
Man.
49
kinh te, ban nira ti gia giiia tiln te Nhat
Ban
va
hang hda ludn bien ddng.
Din
nam
1665,
vi bi thua
Id
trong kinh doanh tien te nen

Yamada (thuong nhan Nhat
Ban)
d Xiem,
Riyaemon cung nhu nhieu thuong nhan Nhat
Ban khdng tham gia vao cac muu toan ehinh
tri,
gianh doat
virong
quyen ma chi chuyen
tam
vao
boat ddng thuang mai. Vai trd
ciia
dng trong viec duy tri
va
phat trien quan he
thuong mai giii'a
Dang
Ngoai vdi Nhat
Ban
ciing nhu giira Viet Nam vdi eae nudc
phuang Tay khac
la
mdt ddng gdp quan
trpng.
• '•''• ••'"•
•
•
b. Ddi vdi Ddng Trong
Chinh

thuyen budn
Nhat
Ban
khdng dugc phep di ra nudc ngoai
nhung ngugc lai thuyen budn Ha Lan. i'rung
Qudc va mdt sd nude Ddng Nam A van cd
the tiep tuc den Nhat Ban trao ddi hang hda.
budn
ban.
Thdng qua boat ddng cua cac doan
thuyen budn giii vai trd trung gian dd ma
quan he giii'a Viet Nam
va
Nhat Ban khdng
bi gian doan.
Sau 45 nam chien tranh lien mien
(1627-1672), qua 7 lan giao tranh, de huy
ddng sire ngudi, sire
ciia
cho chien tranh,
tiem luc kinh te
ciia
ca Dang Ngoai ciing nhu
Dang
Trong da ed phan suy kiet. 0 Dang
Trong, chua Nguyen mudn cung cd lai quan
he thuong mai vdi
cae
nudc de khdi phuc
kinb te

Campuehia va Java (vimg Batavia va
Peklogan). Nhung ciing chinh tir Ddng Nam
A, dudng da dugc xuat khau vdi khdi lugng
Idn
sang Trung Qudc va dac biet la Nhat
Ban. Nam 1685, Nhat Ban da nhap vl 2.199
tan dudng. Theo
R.L.innes",
trong nhiing
^
Gulden: don vi tien te Ha Lan trong thai gian
1597-
1641.
Xin xem them: Robert Leroy
Innes,
The door
ajur-
japan is foreign trade in the seventeenth century. The
University of Michigam, 1980.
50
NGHIEN
COU
CHAU AU - EUROPEAN STUDIES REVIEW
N°03 (126).2011
nam 1640-1700, hang nam Nhat Ban deu
phai nhap ve mdt sd lugng dudng tuong tu
nliu
vay.
"Ndm 1636
thicang nhdn Hd Lan

sa nhdn, sdp. son, xd
cic.
gd do,
nhica
thdng,
da
irdu.
da vd gdn
huait,
ngd voi. sung te
v.v. Cdn Ddng Trong bdn ra: vdng, sdt. ta vd
hdng del nhu linh. lua , ky nam. trdm
huang. dudng. dudng phen , yen sdo, hgt
lieu,
bdng "^
. Trong sd
san
vat
eiia
Dang
Trong, ky nam dugc thuang nhan nhieu
nudc rat ua chudng vi nhirng dugc tinh dac
biet cua nd. Trong
tac
pham
"Phii
bien tap
liic"
Le Quy Ddn viet:
"Mudn

thi ngdm
la khdi ngay. Lgi cdn trie dugc
id
khi. ui khi
nen trong chd hdnh dich. hdnh qudn khdng
the khdng diing "". Ciing vi
\'ay ma
ky nam
ludn dugc gia cao tren thi trudng Nhat
Ban.
Dudi
tac
ddng cua nhirng ehinh sach
kinh te tich cue ddng thdi ciing chiu anh
hudng manh me
ciia
nen kinh te thuang mai
qude tl, den the ky
XVII-XVIIl,
mac
dii
hau
nhu khdng cdn quan he true tiep vdi Nhat
Ban
va
thuang nhan mdt sd nudc niia nhung
kinh te xir Dang Trong van cd nhieu budc
phat trien. La mdt viing dat tuong ddi rdng
Idn,
ed rirng va bien lai cd ddng bang dupe

kha nang thuong thuyet.
va
tinh trung
Robert Leroy Innes. sdd, tr. 504-508.
'"
Thanh The Vy.
Ngogi
thuong Viet Nam hoi the ky
XVII.
XVIII
ddu thi
k)>
XIX,
NXB Su hoc, Ha Npi,
1961,
tr. 227.
" Le Quy Don, Phu bien tgp luc II Le Quy Don Todn
tap,
NXB Khoa hoc xa hoi. Ha Noi,
1977,
tr. 33
1.
'"Le Quy Don, sdd, tr. 337.
'Vai
trd
eiia thiionq
nhdn
16ii
Man.
thuc,

mac
dii
da
trai qua nhieu lan triing tu, tdn tao nhung
nhiing dau tich van hda Nhat Ban
van
cdn
the hien tren kien
true ciia
cay
cau.
Gan day,
trong cdng trinh giao luu Nhat
Ban
- Viet
Nam, cac hpc gia Viet Nam
va
Nhat
Ban
ciing da edng bd mdt sd tu lieu cd gia tri ve
quan he giua hai nude thdi can the. Chiu tac
ddng
ciia
chinh
sach
tda qudc, vi nhieu
nguyen nhan,tinh hiru nghi giii'a cu
dan
hai
dan tde

kien 18 ngudi Dang
Trong hi nan nam
1693
rdi dugc thuyen Siam
ciru dua den Nhat
Ban
sau dd hdi huong da
dugc ghi chep tuo'ng ddi
cii
the trong
"Nagasaki shi" (Lich sic Nagasaki). Khi biet
su viec dd, nam 1695 chiia Nguyen da
giii
hai hue thu sang Nhat Ban de tri
an.
Dieu
dang
quy
la,
mac
dii
quan he chinh
thirc giira hai nudc khdng cdn dupc duy tri
nhu trudc
nOa,
nhung dau an tdt dep ve mdt
thdi hung thinh trong quan he bang giao van
dugc duy tri trong tam tri nhieu ngudi. 0
Nhat Ban, mdt sd ngudi da viet hoac ke lai
nhirng dieu

khdi
nhiing budc thang tram nhung truyen thdng
hiiu nghi giiia hai nudc da tao nen co sd thiet
yeu cho su phat trien quan he hgp
tac va sir
hieu biet giiia hai
dan
tdc trong thdi ky can,
hien dai.
' Nguyen Van Kim, Nhdt Ban vai chdu A
nhiing
moi
lien he lich sir vd
chiiven
bien kinh te xd hoi, sdd, tr.
137.
Tai lieu tren trang web:
www.ncnb.org.vn
52
NGHIEN
COU
CHAU AU - EUROPEAN STUDIES REVIEW N°03
(126).2011
2.
Vai trd
eiia
ngudi Ha Lan trong
mdi quan he Nhat Ban - Viet Nam (ca
Dang Trong va Dang Ngoai) giai doan
1700-1786

siit
mdt each nhanh chdng.
Cimg luc dd tai Nhat
Ban,
nganh
san
xuat to
Ilia
ciing bat dau gia tang, nen nam
1672
la
nam cd sd lugng
san
xuat to lua nhieu nhat
thi sd lugng xuat khau lai giam dan. Vdi tinh
hinh nay, nam 1699, cdng ty Ddng An
Ha
Lan da quyet dinh
riit
khdi mien Bae Viet
Nam dudi quyen cua chiia Trinh
va
nam
1700,
sau khi can nhae, ngudi dirng
dau
thuong diem Ha Lan d
Dang
Ngoai
la

diic
tien
kem cho Nguyen Phiic Khoat. Nguyen Phiic
Khoat khdng tra tien vi tien kem dat lai Ha
Lan due.
lai Ha
Lan lai dem ban
ca
cho dan.
nhu vay
la
trai phep. Chinh vi nhirng ly do
dd ma "Hd Lan sau khi thdy budn bdn
a
Ddng Trong khdng cdn ldi nhieu. lgi khd
khdn,
vd sau khi da yeu cdu Ddng Trong true
xudt bon ldi Bd Ddo Nha vd tra cdc khoan
ng khdng ed kit qud, Hd Lan quyit dinh bo
Ddng Trong vdo ndm
1758"
'.
Cho den nua
sau the ky XVIII, tren dat nude Viet Nam da
khdng eon ngudi
Ha
Lan, duy chi cd ngudi
Bd Dao Nha
van
tiep

hau
bet la hang xa xi
pham, chi
ban
cho vua, quan cdn
dan
chiing
thi khdng du tien de mua nhirng thir do. Viec
mua cac san vat dia phuang bi nha cam
quyen kiem soat, ngudi Au chau khdng dugc
true tiep budn
ban
vdi ngudi san xuat.
Ngugc lai, ngudi Trung Hoa gap gd ngudi
dan
que
san
xuat rat de de mua hang. Chiia,
quan
ca
hai
Dang
thi yeu sach
qua
dang, cac
tang pham,
qua
bieu, ban chiu lam giam rat
nhieu sd tien ldi kiem dugc.
Sir

Au chau chu}en han sang dd (tir dau the ky
XVlll).
3.
Mot sd ket luan
Nlia sau the ky XVII
(1635-1700),
cdc
thuong nhdn Hd Lan cd vai trd quan
trpng
nhat trong viic ndi kit
thitffng intii
giua
Nhat Bdn vdi Viit Nam.
Thuo'ng nhan phuo'ng Tay quan trpng
nhat budn ban vdi Dang Trong la ngudi Ha
Lan. Vdi nhirng uu the cua minh. ngudi Ha
Lan da cd nhiing nd luc thiet lap mdi quan he
budn ban
\'di
Dang Trong tir dau the ky
XVII
va den nam 1633. ngudi Ha Lan da
thiet lap dugc mdt tram budn
ban
d
Hdi
An.
"Nam
1634.
ngudi

da dem lai
kit
qua va sd lugng to Dang
"' Nhilu tac gia. Lich su kinh te xd hoi Viet Nam thi
kyXl'll
rd.\rill.
NXB Tre. TP.
H6
Chi Minh. 1999.
tr. 109.
Ngoai gia tang trong tdng sd lugng to- cho- tdi
Nhat, nhu vay thuong nhan Ha Lan
dii
tro-
thanh cau ndi lam cho mdi giao llnvong giua
Viet Nam va Nhat Ban khdng hi dirt rdi sau
1635.
Bir&c
sang the ky
XVIII,
6' Ddng
Ngodi vai trd cua thuong
nil
tin Hd Lan
khdng cdn
nuci.
Din giira thi ky
XVIII,
d
Ddng Trong ngudi Hd Lan cung rut khdi

luat le cua Dang Ngoai. Theo dd. cac tau
budn Ha Lan thirdng khai man de trdn lau
thue.
thudng chi khai mdt nua sd hang la cd
thuc,
gay thiet hai cho
1
rieu dinh. Sau khi
can nhae, nam 1700, Giam dde thuong
diem,
giam diem J.
Vanld
da quyet dinh ddng vTnh
vien thuang diem Dang Ngoai. nit nhan
vien, thiet bi ve Batavia. Cdn a Dang Trong.
thuang
nhan
Ha Lan sau khi
tha}-
budn ban
khdng cdn lai nhieu. lai khd khan xa sau khi
da yeu can Dang Trong
true
xuat bon lai Bd
Dao Nha va tra cac khoan ng khdng cd ket
qua.
Ha
Lan quyet dinh bo Dang Trong
\iio
nam 1758, ket thiic vai trd cua minh o'