T t ng H Chí Minh v v n hóa và v n b o t n b n sc vn hóa ư ưở ồ ề ă ấ đề ả ồ ả ắ ă
dân t cộ
Nguyễn Ngọc Quyến
Th.s triết học. Chủ nhiệm khoa Kiến thức cơ bản
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, vấn đề về văn hoá luôn có một vị trí quan trọng. Những
quan điểm của Người về văn hoá là kim chỉ nam để Đảng ta hoạch định chính sách,
sách lược phát triển văn hoá qua các giai đoạn xây dựng đất nước. Những quan điểm
và hoạt động văn hoá của Người đã góp phần vào sự tiến bộ và phát triển nền văn
minh của nhân loại. Công lao to lớn này đã được đánh giá trong Nghị quyết của
UNESCO về kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Người: “Sự đóng góp của Chủ tịch Hồ
Chí Minh trong các lĩnh vực văn hoá, giáo dục, nghệ thuật là kết tinh truyền thống
hàng ngàn năm của nhân dân Việt Nam, và những tư tưởng của Người là hiện thân
của các dân tộc, tiêu biểu cho việc thúc đẩy sự hiểu biết lẫn nhau. Người là vị anh
hùng giải phóng dân tộc của Việt Nam, và là nhà văn hoá kiệt xuất”[1].
Với tầm vóc của một danh nhân văn hoá thế giới, Chủ tịch Hồ Chí Minh để lại cho
chúng ta một di sản tư tưởng vô cùng quý báu về mọi lĩnh vực, trong đó có lĩnh vực
văn hoá. Việc tìm hiểu những quan điểm về văn hoá và vấn đề gìn giữ, bảo tồn bản
sắc văn hoá dân tộc của Chủ tịch Hồ Chí Minh giúp chúng ta có cơ sở lý luận và kinh
nghiệm thực tiễn để thực hiện chủ trương của Đảng về xây dựng nền văn hoá Việt
Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc trong công cuộc đổi mới hôm nay.
Mang trong mình truyền thống văn hoá phương Đông lại được tiếp thu những tinh
hoa của các nền văn minh trên thế giới, Hồ Chí Minh đã đúc kết quan điểm của mình
về văn hoá trong nhận định: “ý nghĩa của văn hoá: vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích
của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức,
pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt
hàng ngày về ăn, mặc, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và
phát minh đó tức là văn hoá. Văn hoá là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt
cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra. Nhằm thích ứng với những
nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn”[2]
Quan điểm trên của Hồ Chủ tịch đã khái quát được nội dung rộng nhất của phạm trù
văn hoá. Nó không chỉ bao hàm hoạt động tinh thần của con người mà còn cả những

nó như: hoạt động nhận thức, đạo đức, pháp luật, nghệ thuật, giáo dục đào tạo, tôn
giáo tín ngưỡng.v.v…Việc phân định hai lĩnh vực văn hoá trên đây chỉ là tương đối vì
mỗi kết quả của những hoạt động này đều hàm chứa trong mình nó cả hai giá trị, giá
trị vật chất và giá trị tinh thần.
Nhìn từ góc độ triết học ta thấy phạm trù văn hoá trong quan điểm của Hồ Chí Minh
bao hàm: ý thức xã hội với các hình thái và cấp độ tâm lý, hệ tư tưởng của nó như
khoa học, chính trị, pháp quyền, đạo đức, nghệ thuật, tôn giáo và Tồn tại xã hội –
một bộ phận của tự nhiên đã in trên mình dấu ấn hoạt động có ý thức của con người
trong quá trình sinh tồn và phục vụ cho nhu cầu sinh tồn đó của con người.
Mỗi một hình thái kinh tế – xã hội được phản ánh bởi một nền văn hoá tinh thần như
một giá trị lịch sử. Cùng với sự thay đổi của hình thái kinh tế – xã hội, cũng diễn ra
sự chuyển hoá nền văn hoá của xã hội đó. Đây không phải là sự đứt đoạn trong quá
trình phát triển của nền văn hoá, khước từ mọi di sản và truyền thống của nền văn
hoá cũ. Mỗi một nền văn hoá mới luôn kế thừa những thành tựu của nền văn hoá
trước đó đồng thời được bổ sung những yếu tố mới phù hợp với những quan hệ và
đặc điểm của hình thái kinh tế – xã hội mới. Trong tiến trình này quan điểm về văn
hoá của chủ nghĩa mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh luôn xuất phát từ tính đa
dạng văn hoá của các dân tộc, chống lại quan điểm độc tôn của bất kỳ nền văn hoá
nào.
Cũng xuất phát từ quan điểm cho rằng sự phát triển của văn hoá gắn liền với sự
phát triển của các hình thái kinh tế – xã hội của chủ nghĩa Mác-Lênin, Chủ tịch Hồ
Chí Minh đã nhìn thấy ngoài tính chất toàn nhân loại, còn có đặc thù của mỗi giai
đoạn phát triển lịch sử là phải phản ánh ý thức hệ tư tưởng của giai cấp cầm quyền
trong xã hội ở giai đoạn ấy.
Vận dụng nguyên lý trên đây của chủ nghĩa Mác-Lênin vào thực tiễn cuộc cách mạng
giải phóng dân tộc và định hướng đưa nước ta tiến lên chủ nghĩa xã hội, để hình
thành những yếu tố mới của văn hoá dân tộc phải phù hợp với giai đoạn phát triển
lịch sử mới của xã hội Việt Nam. Hồ Chí Minh đã chủ trương năm điểm cơ bản: “Xây
dựng tâm lý: tinh thần độc lập tự cường; xây dựng luân lý: biết hy sinh, làm lợi cho
quần chúng; xây dựng xã hội: mọi sự nghiệp có liên quan đến phúc lợi của nhân dân

xem đói nghèo cũng như những tập tục lạc hậu cũng là một loại kẻ thù. Người khẳng
định văn hoá là tinh hoa của dân tộc, văn hoá phải góp phần khẳng định vị thế của
một dân tộc.
Trong Báo cáo chính trị tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ II Đảng Lao động Việt
Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ những mục tiêu cơ bản mà cách mạng Việt Nam
cần phải đạt được trong lĩnh vực văn hoá là: “Phải triệt để tẩy trừ mọi di tích thuộc
địa và ảnh hưởng nô dịch của văn hoá đế quốc, đồng thời phát triển những truyền
thống tốt đẹp của văn hoá dân tộc và hấp thụ những cái mới của văn hoá tiến bộ thế
giới để xây dựng một nền văn hoá Việt Nam có tính dân tộc, khoa học và đại
chúng”[6].
Chủ trương trên đây thể hiện rõ ràng quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về giá trị
văn hoá dân tộc. Người cho rằng: “Càng thấm nhuần chủ nghĩa Mác-Lênin bao nhiêu
thì càng phải coi trọng những truyền thống văn hoá tốt đẹp của cha ông bấy
nhiêu”[7]. Người đòi hỏi phải biết giữu gìn vốn văn hoá quý báu của dân tộc, khôi
phục những yếu tố tích cực trong kho tàng văn hoá dân tộc, loại bỏ những yếu tố
tiêu cực trong đời sống văn hoá tinh thần của nhân dân. Đây là quan điểm bảo tồn
bản sắc văn hoá dân tộc có chọn lọc của Hồ Chí Minh.
Tư tưởng bảo tồn vốn quý văn hoá dân tộc được thể hiện trong sắc lệnh về bảo tồn
tất cả cổ tích trong toàn cõi Việt Nam ký ngày 23/11/1945, tức là ngay sau khi Nhà
nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà mới ra đời. Trong đó quy định rõ nhiệm vụ và
quyền hạn của Đông phương Bắc cổ học viện. Hồ Chí Minh rất quan tâm đến những
di sản văn hoá dân tộc. Đối với người những làn điệu dân ca, những áng thơ cổ là
một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần. Tư tưởng về bảo tồn văn hoá
dân tộc của Chủ tịch Hồ Chí Minh không phủ nhận sự tác động, ảnh hưởng lẫn nhau
của văn hoá các dân tộc mà ngược lại, khẳng định sự giao hoà giữa các nền văn hoá
của các dân tộc khác nhau lại thúc đẩy sự phát triển văn hoá của mỗi dân tộc, làm
cho nó hoàn thiện hơn, phong phú hơn. Người cho rằng: “Văn hoá Việt Nam ảnh
hưởng lẫn nhau của văn hoá Đông phương và Tây phương chung đúc lại…Tây phương
hay Đông phương có cái gì tốt ta phải học lấy để phải tạo ra một nền văn hoá Việt
Nam. Nghĩa là lấy kinh nghiệm tốt của văn hoá xưa và văn hoá nay trau dồi cho văn