1 / 120
Đô thị hóa, hiện đại hóa - Thách thức và cơ hội
với việc bảo tồn di sản văn hóa ở Việt Nam
Hiện đại hóa gắn liền với công cuộc công nghiệp hóa - yếu tố
căn bản biến xã hội tiểu nông thành xã hội hiện đại là một
quá trình mở, liên tục và không giới hạn, không mang tính
chất tĩnh, không là thành tựu "làm một lần xong ngay".
Hiện đại hóa, đô thị hóa là việc làm liên tiếp nhiều thế hệ,
mang nhiều diện mạo khác nhau, và cũng tạo ra những kết
quả khác nhau. Ðây là những thách thức lớn đối với công
cuộc bảo tồn văn hóa truyền thống.
Thách thức và cơ hội
Trong những thay đổi tiện nghi hơn về điều kiện sống, con
người trong xã hội hiện đại dễ chấp nhận sự thay thế các yếu tố
truyền thống bằng các nhân tố mới. Trước luồng gió hiện đại
hóa, đô thị hóa tốc độ cao với những sự hấp dẫn nhiều lúc không
cưỡng nổi, sự chống cự của các giá trị truyền thống dường như
trở nên yếu ớt, thậm chí bị lãng quên. Diện mạo xã hội thay đổi
nhanh thậm chí từng ngày, từng giờ. Những sản phẩm vật chất
của cộng đồng như các công trình xây dựng, các di tích lịch sử
văn hóa, khung cảnh làng xã, đô thị được hình thành qua cả một
thời gian dài của lịch sử có vẻ như có thể bị xóa bỏ rất nhanh
trong một thời gian ngắn, có thể coi là khoảnh khắc đối với lịch
sử.
2 / 120
Như vậy thách thức của hiện đại hóa, đô thị hóa đối với bảo tồn
di sản văn hóa là rất lớn. Tuy nhiên, cần bình tĩnh nhìn nhận,
phân tích một cách đầy đủ hơn về tác động của hiện đại hóa, đô
thị hóa. Trước hết, đô thị hóa có thể coi là nhu cầu tự nhiên, tất
yếu của sự phát triển kinh tế xã hội. Vấn đề là làm sao để quá
trình đô thị hóa diễn ra một cách hữu cơ với những cái đã có và

năm 80 của thế kỷ trước nó được đánh thức bởi Tiểu ban hợp tác
Việt Nam - Ba Lan làm công tác bảo tồn trùng tu di tích. Từ đó
Hội An được quan tâm đặc biệt, đến năm 1999 được công nhận
là Di sản thế giới, nay trở thành điểm đến hấp dẫn đối với mọi
người từ khắp nơi trong và ngoài nước. Ðể được như ngày nay,
ngoài nỗ lực của chính quyền địa phương và hoạt động của các
nhà chuyên môn về bảo tồn di sản, vai trò của người dân sở tại
là hết sức quan trọng. Từng người Hội An hiểu rằng mảnh đất
của họ, ngôi nhà của họ được mọi người "đến với", cuộc sống
của họ được giàu lên là nhờ Hội An được biết đến là một di sản
thế giới, được quản lý và tổ chức các hoạt động theo hướng bảo
tồn và phát huy giá trị lịch sử văn hóa. Người Hội An đồng
thuận, ủng hộ, hồ hởi chấp hành các quy định của chính quyền
4 / 120
và chung sức cùng Nhà nước trong các chương trình bảo tồn và
phát triển.
Cố đô Huế là một trong những di sản đặc biệt ở miền trung Việt
Nam - di sản đầu tiên của Việt Nam được UNESCO đưa vào
danh sách di sản thế giới. Cái làm nên sự hấp dẫn riêng có của
thành phố này là hệ thống phong phú các di tích lịch sử, văn hóa
đậm đặc các giá trị truyền thống trong một khung cảnh môi
trường thiên nhiên hiền hòa bên bờ sông Hương thơ mộng. Trào
lưu hiện đại hóa, đô thị hóa cũng đã từng là những thách thức
đối với việc bảo tồn di sản ở Huế. Trong bối cảnh đó, việc lập và
phê duyệt quy hoạch tổng thể bảo tồn, phát huy giá trị di tích cố
đô Huế đã được thực hiện. Trong đó, chiến lược tổng thể và
những bước đi ngắn hạn và lâu dài đối với việc bảo tồn di tích
và giữ gìn khung cảnh thiên nhiên vốn có của Huế đã được xác
định. Thêm vào đó, cùng với sự phát triển của giao lưu quốc tế
5 / 120

chắc, tạo ra sự phát triển bền vững. Hiểu rõ con đường đang đi
luôn tạo cho ta niềm tin và bản lĩnh đối mặt với những thách
thức, nắm lấy cơ hội để hướng tới tương lai. Lịch sử tiếp tục
được viết nên với những trang giàu thông điệp của thời gian và
văn hóa truyền thống, giá trị truyền thống tiếp tục được lưu
truyền, tỏa sáng và trường tồn.
Lê Thanh Vinh
(Viện trưởng Viện Bảo tồn di tích Việt Nam)
Theo báo Nhân dân
Tổng Giám đốc UNESCO thế giới: Thận trọng khi bảo tồn
di sản
Trong thời gian ngắn ngủi lưu lại Việt Nam sau khi trao
bằng công nhận Di sản văn hóa thế giới cho khu di tích
Hoàng thành Thăng Long, nữ tổng giám đốc đầu tiên của
UNESCO thế giới - bà Irina Bokova - đã có cuộc trò chuyện
cùng PV.
* Bà vừa trở về từ chuyến thăm vịnh Hạ Long - di sản thiên
nhiên thế giới. Qua chuyến đi này, bà đánh giá thế nào về
công tác bảo tồn và phát huy các giá trị di sản ở Việt Nam?
Vịnh Hạ Long là một cảnh quan độc đáo và phi thường. Tôi tin
chính quyền địa phương làm việc chặt chẽ với Ban quản lý di
sản thế giới. Nhưng chúng tôi cũng thảo luận về các thách thức
phải đối mặt. Lượng du khách khổng lồ thể hiện sự thành công
7 / 120
của di sản ở phương diện tạo công ăn việc làm, thúc đẩy kinh tế
địa phương và nâng cao sự hiểu biết của người dân về di sản,
nhưng mặt khác cũng tạo ra nhiều vấn đề về môi trường.
Tôi nghĩ các bạn cũng nhận ra những thách thức đó. Về phía
UNESCO, chúng tôi sẽ tiếp tục hỗ trợ các bạn. Nói tóm lại, tôi
cho rằng thách thức lớn nhất là làm sao hòa hợp giữa mục tiêu

kiến thức và văn hóa làm nền tảng để hội nhập. Các bạn sẽ có
thêm cảm hứng và động lực để bước tới tương lai, khi biết mình
có trong tay những di sản văn hóa đáng tự hào.
Vì thế tôi tin bảo tồn văn hóa, kể cả văn hóa vật thể và phi vật
thể, là vô cùng quan trọng cho sự phát triển của mỗi đất nước.
Đa dạng văn hóa là yếu tố thiết yếu trong toàn cầu hóa, bởi nếu
không tất cả chúng ta sẽ trở nên đơn điệu. Bởi vậy trong kỳ họp
Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc vừa qua ở New York (Mỹ), chúng
tôi đã tổ chức buổi thảo luận quan trọng về mối liên hệ giữa văn
9 / 120
hóa và phát triển. Rất đáng mừng là lần đầu tiên, sau hàng tháng
trời thuyết phục và trình bày với các quốc gia khác nhau rằng
giữa văn hóa và phát triển có sự liên hệ mạnh mẽ, một đoạn
trong văn kiện của đại hội đồng đã được dành cho chủ đề này.
* Hiện nay khi VN vừa trở thành nước có thu nhập trung
bình, UNESCO có thay đổi cách tiếp cận và hỗ trợ với VN
không?
Đó cũng là một thách thức lớn đối với chúng tôi. Mục tiêu của
Liên Hiệp Quốc nói chung và UNESCO nói riêng là tăng
trưởng. Tuy nhiên, theo tôi, mục tiêu đó có tính hai mặt: tăng
trưởng kinh tế nhanh luôn tạo ra sự bất bình đẳng trong xã hội.
Điều thiết thực nhất mà chúng tôi có thể làm là hỗ trợ các nhóm
thiệt thòi tăng tính cạnh tranh trong thời đại hội nhập hiện nay.
Trong đó, giáo dục là một công cụ tuyệt vời để hỗ trợ những
người bị tụt lại phía sau, giúp họ hội nhập thành công, từ đó tạo
ra sự công bằng trong xã hội.
Chúng tôi đang làm điều đó ở nhiều nơi trên thế giới, những
nước có thu nhập thấp hoặc trung bình như Việt Nam, Brazil, Ấn
Độ Nếu với các nước lạc hậu chúng tôi hướng tới mục tiêu
“giáo dục cho tất cả” thì ở Việt Nam mục tiêu hướng đến là chất

khách thể hoá (nói theo từ chuyên môn, nghĩa là nó vẫn tiềm ẩn
ngay trong chính bản thân con người). Mà con người thì hữu hạn
và mong manh lắm. Trong nghiên cứu, chúng tôi hay nói điều
này: Có khi một con người nằm xuống, họ đã mang theo cả một
11 / 120
gia tài của dân tộc, quốc gia. Một điểm cần được lưu ý nữa khi
nhìn nhận về văn hóa Việt Nam, là chúng ta đang chịu tác động
của văn hóa phương Tây. Khác với phương Tây, khi họ chuyển
từ xã hội truyền thống sang xã hội hiện đại, thì vẫn là bước
chuyển từ "cái của tôi" sang "cái của tôi". Xã hội Việt Nam, với
bước chuyển từ xã hội nông nghiệp sang xã hội công nghiệp, là
bước chuyển từ cái đã có - của mình, sang một cái mới hoàn
toàn khác biệt - không phải của mình. Tất nhiên, khi tiếp nhận
vào Việt Nam thì các giá trị mới đó ít nhiều đã được "Việt Nam
hoá", nhưng dù sao thì đó vẫn là mô hình văn hóa có nguồn gốc
phương Tây. Sự nhiễu loạn về văn hóa, như nhiều người than
phiền, hiện có một phần nguyên nhân từ cách làm của chúng ta,
một phần, từ sự tất yếu của một giai đoạn xã hội chuyển đổi. Với
văn hóa phi vật thể, không thể tránh khỏi việc phai nhạt, mất đi
nhiều giá trị.
PV: Làm thế nào bảo tồn được các di sản của truyền thống,
khi mà, theo như giáo sư vừa nói: văn hóa phi vật thể tồn tại
trong chính con người, còn con người, lại rất mong manh ?
GS.TS Ngô Ðức Thịnh: Có một mệnh đề rất quan trọng là bảo
tồn văn hóa phi vật thể chính là bảo vệ những con người đang
lưu giữ các giá trị đó. Cần nhận thức rằng, việc mất đi của một
số giá trị văn hóa phi vật thể là quy luật tất yếu. Chúng ta, khi
nhận thức được, chỉ có thể bằng các hoạt động chủ quan, với
nhiều hình thức để cố gắng lưu giữ lại. Như kinh nghiệm một số
đồng nghiệp ở Trung Quốc trao đổi với tôi, họ nói rằng: Trong

điểm rất sai lầm, đó là: các bạn muốn để người nước ngoài
chúng tôi đến, nên các bạn cố gắng nghĩ xem chúng tôi cần cái
13 / 120
gì, và các bạn làm theo. Trong khi, để cho chúng tôi thích, thì
các bạn phải làm cái mà các bạn có, các bạn thích và với tất cả
tâm hồn, tình cảm của các bạn. Bởi, cái mà chúng tôi đi tìm
chính là bản sắc văn hóa, là nét độc đáo trong tâm hồn của người
Việt Nam. Tôi cho rằng, đó là một nhận xét hoàn toàn đúng. Vì
bản chất của văn hóa là nơi con người thể hiện bản sắc, tâm hồn,
tình cảm, khát vọng của mình. Chúng ta đang bỏ ra rất nhiều
tiền để phục dựng lại nhiều di sản diễn xướng, lễ hội, nhưng lại
trở thành một thứ sản phẩm sân khấu hóa. Ðiều đó rất nguy
hiểm, bởi các sản phẩm văn hóa đó, thực chất, rất trống rỗng.
Việc phục dựng và trả tiền cho nghệ nhân biểu diễn là bất khả
kháng, nhưng phải làm sao để những người biểu diễn đó hiểu
đây không phải chỉ thuần túy là một việc làm nhằm mục đích
tăng thêm thu nhập, mà còn là một sinh hoạt văn hóa, để họ có
thể thể hiện phần nào "cái hồn" của di sản đó. Ðể có thể gắn kết
hiệu quả việc bảo tồn văn hóa với hoạt động du lịch, theo tôi,
điều quan trọng nhất là phải xác định rõ: lợi ích (vật chất và tinh
thần) thuộc về ai? Khi người dân ý thức được giá trị, lợi ích của
việc mình làm, thì họ sẽ tự biết bảo vệ, và khi đó, di sản sẽ được
bảo tồn theo cách bền vững nhất.
PV: Liên quan đến một "câu chuyện" đang được xem là thời
sự của đời sống văn hóa: các di sản Việt Nam được UNESCO
công nhận, theo giáo sư, trong niềm vinh dự, và cơ hội lớn đó,
có tiềm ẩn những nguy cơ?
GS.TS Ngô Ðức Thịnh: Việc UNESCO công nhận các di sản
văn hóa Việt Nam (cả vật thể và phi vật thể) vào danh sách các
di sản văn hóa thế giới là niềm vinh dự lớn. Ðiều này đã tạo nên

"Phát triển du lịch bền vững ở Di sản Thế giới Mỹ Sơn”. Trong
suốt tuần qua, các chuyên gia trong và ngoài nước đã có dịp
cùng ngồi lại bàn thảo về thực trạng bảo tồn di sản ở Việt Nam
hiện nay. Một trong những vấn đề được nhiều chuyên gia đề cập
chính là bài toán hóc búa giữa phát triển và bảo tồn di sản.
Di sản Thế giới Mỹ Sơn
Hiện đại hóa, đô thị hóa đã góp phần mang lại nhiều diện mạo
mới cho xã hội. Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực, quá
16 / 120
trình hiện đại hóa lại là những thách thức lớn đối với công cuộc
bảo tồn di sản văn hóa truyền thống. Trong khuôn khổ "Tuần
Văn hóa và Phát triển”, các nhà khoa học, các nhà quản lý đã
đưa ra những giải pháp, khuyến nghị cho việc bảo tồn và phát
huy di sản văn hóa tại Việt Nam một cách có hiệu quả nhất trong
quá trình hiện đại hóa, đóng góp vào quá trình xây dựng chiến
lược gắn văn hóa với sự phát triển bền vững.
Theo nhận định của nhóm nghiên cứu của UNESCO, ở Việt
Nam hiện nay "chưa có một hiểu biết chung về mối quan hệ
giữa bảo tồn, phát triển và hiện đại hóa. Thậm chí, một vài cơ
quan hữu quan xem việc bảo tồn di sản văn hóa như một sự đối
lập với quá trình hiện đại hóa”. Tuy nhiên, không phải lúc nào
việc bảo tồn di sản cũng đối lập với công cuộc đô thị hóa. Theo
nhà sử học Dương Trung Quốc: "có trường hợp những thay đổi
trong xã hội hiện đại đã tạo ra hiệu ứng rất tích cực trong việc
bảo tồn di sản, mà việc xây dựng cáp treo Yên Tử góp phần bảo
vệ cảnh quan môi trường tại đây là một ví dụ ”. Vì vậy, nhà sử
học Dương Trung Quốc cho rằng: chúng ta "cần bình tĩnh phân
tích để khắc phục những mâu thuẫn từ nhỏ đến lớn trong bài
toán bảo tồn - phát triển”.
17 / 120

Trong khi nhiều người tỏ ra khá lo lắng về vấn đề đô thị hóa với
việc bảo tồn di sản văn hóa ở Việt Nam, KTS Lê Thành Vinh
(Viện trưởng Viện Bảo tồn di tích Việt Nam) lại tỏ ra khá lạc
quan: Vấn đề quan trọng là trong sự phát triển kinh tế - xã hội,
trước sức ép của hiện đại hóa, đô thị hóa, nếu biết cách đánh
thức giá trị truyền thống hay cũng có thể gọi là "làm mới” giá trị
truyền thống (tức là phát huy giá trị truyền thống trong cuộc
sống đương đại) và lấy cộng đồng cư dân làm trung tâm, để họ
trực tiếp tham gia vào công cuộc bảo tồn thì chúng ta hoàn toàn
có thể làm tốt công tác bảo tồn văn hóa truyền thống trước
những thách thức của hiện đại hóa.
NGUYỄN LONG
Vai trò cộng đồng trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản
văn hóa Thăng Long – Hà Nội
12:50, 08 Tháng Mười 2012
(DSX)- “Vai trò cộng đồng trong bảo tồn và phát huy giá trị
di sản văn hóa Thăng Long – Hà Nội” là chủ đề của hội thảo
khoa học thực tiễn được tổ chức ngày 7/10
20 / 120
Hoàng Thành Thăng Long.
Nguồn:Đất Việt
Theo đó, các nhà khoa học, nhà nghiên cứu, các đại biểu
tham dự hội thảo cho rằng, vai trò quản lý của các cấp
chính quyền là rất quan trọng nhưng ý thức bảo vệ của
cộng đồng, khách du lịch và dân cư nơi có di tích là vấn đề
cốt lõi để bảo tồn và phát huy những giá trị của di sản văn
hóa.
Hà Nội, thủ đô ngàn năm văn hiến có tới5.175 di tích lịch
sử, văn hóa trên địa bàn 29 quận, huyện, thị xã; có 1.165 di
tích được xếp hạng cấp quốc gia và trên 1.000 di tích được

đồng với di sản chính là giải pháp hợp lý cho đôi bên cùng
tìm được tiếng nói chung nhằm gìn giữ và phát huy những
giá trị di sản cho hiện tại và tương lai. Phó giáo sư, tiến sỹ
Đặng Văn Bài, đã nhấn mạnh cần hiểu rõ hơn vai trò của
cộng đồng, cần thay đổi phương thức tiếp cận từ truyền
thống sang hiện đại cho phù hợp với điều kiện thực tiễn của
xã hội. Sự bền vững của cộng đồng chủ yếu phụ thuộc vào
khả năng thiết lập sự cân bằng giữa lợi ích cá nhân, lợi ích
các nhóm xã hội và lợi ích cộng đồng…
Để tìm được tiếng nói chung đó, các sản phẩm du lịch văn
hóa sẽ là cầu nối gắn kết chặt chẽ giữa cộng đồng – du lịch
văn hóai sản. Thay vì “cất dấu” di tích, hay chờ đợi các
nguồn vốn tài trợ, du lịch văn hóa sẽ đưa các di sản vào
phục vụ cuộc sống, trước nhất là cuộc sống của cộng đồng
dân cư nơi có di sản, sau đó là toàn xã hội. Từ đó, các di
sản phải được bảo vệ, tôn tạo sẽ được đưa gần tới với cộng
đồng, những di tích khô cứng sẽ thành những di sản “sống”
được phục vụ và cống hiến cho cộng đồng, xã hội và nhận
được sự quan tâm, bảo vệ từ cộng đồng./.
BÀO TỒN DI SẢN VĂN HÓA Ở HÀ NỘI
23 / 120
Lưu truyền là bản năng tự nhiên của mọi sự sống. Lưu truyền vô
thức là sự đảm bảo cho tiến hóa. Lưu truyền hữu thức là sự đảm
bảo cho phát triển. Chính sự lưu truyền và phát triển đã kiến tạo
nên nền văn minh của loài người.
Ngàn vạn năm Con người lưu truyền giống nòi, tiếng nói, cách
sống, cách làm ra của cải, những ký ức và truyền thuyết về
những thời đã qua… Đến lúc nào đó, cái đầu và bộ nhớ không
còn đủ chứa chất những gì cần lưu truyền, con người bèn nhờ
cậy đến những mảnh giấy. Đó chính là phương thức lưu truyền

của các tộc người sẽ được hưởng sự công bằng trong đánh giá.
Từ sự đa dạng của di sản văn hóa và của bản thân văn hóa, các
25 / 120
dân tộc, to và nhỏ, đều có thể hãnh diện bởi bản sắc riêng của
mình. Bản sắc là sản phẩm của sự lưu truyền và tiến hóa. Bản
sắc thúc đẩy tính đa dạng và ngược lại. Toàn cầu hóa kèm theo
sự đồng nhất hóa. Bản sắc của mỗi dân tộc, mỗi khu vực sẽ là
những đối trọng của nguy cơ phi tự nhiên này. Di sản văn hóa,
một khi được nhận biết và giữ gìn, sẽ là một trong những đảm
bảo cho sự khẳng định và bền vững của bản sắc. Chính vì vậy
mà bảo tồn ngày càng trở thành mối quan tâm của cộng đồng,
của các quốc gia. Nó không còn thuần túy là đối tượng của khoa
học, của văn hóa.
Song, bảo tồn di sản văn hóa với khái niệm mở rộng như ngày
nay cũng đang đặt ra nhiều vấn đề, nhiều câu hỏi cần được trả
lời, để nó thực sự mang tính khả thi.
Chẳng hạn, mối quan hệ giữa bảo tồn và phát huy. Giữa bảo tồn
và tôn tạo. Giữa bảo tồn và phát triển.
Bảo tồn đặt mục đích trước tiên và trên hết là sự giữ gìn nguyên
vẹn, không biến đổi và lâu dài, các di tích. Sự nguyên vẹn được
hiểu là việc duy trì tối đa các đặc điểm của di tích, tính nguyên
gốc và tính thời gian của nó, và đặc biệt, việc lưu giữ lại đầy đủ
những thông tin lịch sử mà nó hàm chứa. Di tích càng có niên
đại xa xưa, càng độc hiếm, thì càng phải bảo tồn triệt để. Các
văn tự cổ được lưu giữ trong những điều kiện không thể bị hủy
hoại, người ta khai thác chúng vào các mục đích khoa học, song
không ai tính đến chuyện biên tập lại hoặc chỉnh sửa chúng. Các
nhạc cụ cổ hoặc dân gian cũng đòi hỏi cách ứng xử tương tự, hễ
chúng được coi là đối tượng của bảo tồn.
Các di tích lịch sử và văn hóa ở dạng bất động sản, như Lam