Mở đầu
Khu vực Đông Nam á với vị trí chiến lợc, là ngã t đờng, đợc coi nh
là chiếc cầu nối giữa phơng Đông với phơng tây. do vị trí nh vậy nên khu
vực Đông Nam á đợc tiếp nhận nhiều luồng ảnh hởng văn hoá của thế giới.
Trong văn hoá Đông Nam á có những dấu ấn cùng những ảnh hởng của thế
giới Hy - la, của hai nền văn minh Trung Hoa, ấn Độ, của thế giới hồi giáo
Trung Đông và cả nền văn hoá bản địa đã tạo ra kiến trúc Đông Nam á,
nói chung, nghệ thuật kiến trúc Đông Nam á, nói riêng có một diện mạo
rất đặc sắc và riêng biệt so với những nền văn hoá mà Đông Nam á chịu
ảnh hởng.
Chính sự ảnh hởng của các luồng văn hoá khác nhau trên thế giới,
nhất là văn hoá ấn Độ. Nhng khi văn hoá ấn Độ vào Đông Nam á thi
hành loạt các công trình kiến trúc này đều chịu ảnh hởng của văn hoá ấn
Độ nhng do sự tiếp thu các thành tố văn hoá của ấn Độ khác nhau đã tạo ra
cho các đền thấp này có những đặc điểm nghệ thuât - kiến trúc có những
nét riêng biệt. Với sự khác nhau đó thì kiến trúc Đông Nam á trở nên rất
đa dạng và phong phú.
Nổi bật lên trong các đền tháp cổ của Đông Nam á là một Bôrôbudu
kỳ vĩ của Inđônêxia cũng nh một Ăngcovat đồ sộ của Campuchia thì những
đền tháp chăm toát lên một vẻ đẹp rất riêng bởi sự uyển chuyển và tinh tế
của tháp này. Để thấy đợc nét đẹp riêng của tháp chàm so với những kiến
trúc cổ Đông Nam á, chúng ta hay đi và xem xét qua các kiến trúc cổ này.
Trớc hết, đó kỳ tháp Bôrôbudu. Nếu nh ngời môn tiếp thu tiểu thừa
thì những Mã lai ở Srivijya lại theo đại thừa mà xây dựng cả một tổng thể
1
Bôrôbudu thật kỳ vĩ tợng trng cho ngọn núi vũ trụ dựng lên ở trung tâm thế
giới. Gần nh ở giữa trung tâm đảo Giava, giữa vùng đồng bằng phì nhiêu,
nổi bật lên một hòn núi nhân tạo ngôi đền kỳ vĩ Bôrôbuđu. Ngôi đền
chiếm hết đỉnh ngọn đồi, những bậc tam cấp vơn xuống theo triền dốc và
nh cuộn cả quả đồi vào lòng. Triền đồi thoai thoải dới chân đền dần dần
hoà nhập vào những ruộng bậc thang xung quanh.

chiết của những tháp chuông đợc nhắc lại trên ba tầng sân cùng với cái
không gian vời vợi của kiến trúc nh khiến ngời xem tự nhận thức về cải
giả, cái chân, về h vô và tồn tại.
Bôrôbuđu quả là một bài ca trên đá về con đờng giải thoát của Phật
giáo. Nhng hơn thế, đó còn la bài ca tuyệt vời về lao động sáng tạo của con
ngời. Bôrôbuđu là sự hài hoà đạt đến mức cổ điển của các ngành nghệ thuật
kiến trúc, điêu khắc và nghệ thuật trang trí của Inđônêxia truyền
thống.
Thứ hai, với Angcovat - không phải xuất hiện từ h vô mà là đỉnh
cao, là sự kết tinh của hơn 300 năm phát triển của loại hình đền mú
Khơme. ở Ăngcovat, mỗi ngôi đền mộ là hình ảnh của quả núi vũ trụ
Theru, đây là một dạng kiến trúc có hình vim tự tháp ba tầng. Tổng thể
kiến trúc Angcovat gồm những thành phần kiến trúc sau: ngoài cùng là một
làng hòn đảo lớn, sau đó là hai vòng thành đờng tâm, một con đờng cắt con
hào với các vòng thành tự trục Tây, sang Đông, 3 tầng nền với 3 vòng hình
cung. Để có thấy rõ ta quan sát từ bên ngoài vào. Băng qua con hào rộng
190 m là một con đờng cắt từ phía Đông sang Tây. ở phía Tây là mặt chính
con đờng đợc làm bằng đá, rộng 15 m, có lan can hình rắn naga với kích th-
ớc khoảng 815 m x 1000m bằng đá ong và sa thạch. Nó đợc cắt ở ba cạnh
3
bởi những phòng cổng hình chữ thập. Riêng cổng chính phía Tây thì gồm
ba gian cổng phía trên có ba ngọn tháp. Từ cổng này trông ra hai cánh hành
lang dài hơn hai trăm mét, đầu cuối của hai cánh hành lang này có những
cổng để cho khách bộ hành, voi và xe đi qua. Bớc qua cổng chính là một
con đờng lát đá dài 347 m, rộng khoảng 10 mét, cao cách mặt đất khoảng
11,6 m vào vòng tờng thứ hai. Con đờng này cũng đợc viền lan can hình rắn
naga. Vòng tờng thứ hai bằng đá, rất thấp, kích thớc khoảng 270m x 350m.
Chiếm gần hết khoảng cách từ vòng tờng này đến chân cầu thang trục của
tầng nền thứ nhất của ngôi đền là một sân thềm hình chữ thập lớn có hai
tầng. Qua sân thềm hình chữ thập này, ngời ta bắt đầu bớc vào tầng thứ

kỹ thuật xây gạch đã làm cho công trình kiến trúc trở nên cân bằng hơn,
sáng sủa hơn và có nhịp điệu hơn. ở tháp Chàm, tính đờng bệ và hoành
tráng đợc các cột ốp và các dải trang trí làm tăng thêm và nhấn mạnh bằng
những nét và khối nhịp nhàng, cân đối trong khi đó những hoạ tiết trong
trang trí hoa lá xum xuê, đôi khi rối rắm và kỳ ảo làm cho kiến trúc nh sống
động lên. Cả hai xu thế đờng bệ hoành tráng và sống động khoẻ khoắn của
tháp Chàm đã hoà vào nhau trong sự cân đối và tiết độ. Kết quả là, các tháp
Chàm vừa vững chãi, vừa cao quý và cổ kính. Chúng ta hãy đi vào một vài
tháp tiêu biểu để thấy rõ đợc nét đẹp riêng của tháp Chàm so với các kiến
trúc cổ của Đông Nam á.
Mặc dù ngời Chàm sống ngay dới các chân núi không thiếu đá, nhng
lại rất ít dùng đá mà vẫn trung thành lâu dài với chất liệu gạch. Về kết cấu
kiến trúc thì các tháp Chàm đẹp hơn của Khơ me, chắc là do họ giữ đợc ý
thức về chất liệu và biết tôn trọng bản chất của nó. Trong khi đó ngời Khơ
me có xu hớng dựng lên một khối bằng bất cứ vật liệu nào rồi chạm khắc
5