Bài 1:
NGUỒN GỐC VÀ BẢN CHẤT CỦA
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
I. Nguồn gốc Nhà nước và pháp luật
1. Nguồn gốc Nhà nước
Nhà nước là một hiện tượng tồn tại khách quan nhưng trong lịch sử tư
tưởng chính trị pháp lý có nhiều cách lý giải khác nhau về nguồn gốc của nhà
nước:
- Những nhà tư tưởng theo thuyết thần học cho rằng: Thượng đế là người
sắp đặt mọi trật tự xã hội, nhà nước do thượng đế sáng tạo ra để bảo vệ trật tự
chung. Do vậy, nhà nước là lực lượng siêu nhiên, quyền lực nhà nước là vĩnh cửu
và sự phục tùng quyền lực nhà nước là cần thiết và tất yếu.
- Theo thuyết gia trưởng: Nhà nước là kết quả phát triển của gia đình, là
hình thức tổ chức tự nhiên của đời sống con người. Vì vậy nhà nước có trong mọi
xã hội và quyền lực nhà nước về bản chất cũng giống như quyền gia trưởng của
người đứng đầu gia đình.
- Theo thuyết khế ước xã hội: cho rằng sự ra đời của nhà nước là kết quả
của một hợp đồng được ký kết giữa những người sống trong trạng thái tự nhiên
không có nhà nước. Nhà nước phản ánh lợi ích của các thành viên trong xã hội và
mỗi thành viên đều có quyền yêu cầu nhà nước phục vụ họ, bảo vệ lợi ích của họ.
Trong trường hợp nhà nước không giữ được vai trò của mình, các quyền tự nhiên
bị vi phạm thì khế ước sẽ mất hiệu lực và nhân dân có quyền lật đổ nhà nước và
kỳ kết khế ước mới.
- Một số học giả tư sản theo thuyết bạo lực cho rằng: Nhà nước xuất hiện
trực tiếp từ việc sử dụng bạo lực của thị tộc này đối với thị tộc khác, kết quả là thị
tộc chiến thắng nghĩ ra một hệ thống cơ quan đặc biệt – Nhà nước để nô dịc kẻ
chiến bại.
- Các học giả theo thuyết tâm lý: Nhà nước xuất hiện do nhu cầu về tâm lý
của con người nguyên thủy luôn muốn phụ thuộc vào những thủ lĩnh, giáo sĩ…
Nhà nước là tổ chức của các siêu nhân có mệnh lãnh đạo xã hội.
- Theo quan điểm các nhà kinh điển của chủ nghĩa MLN (trên cơ sở chủ

Sự chuyển biến kinh tế và xã hội:
Thay đổi từ sự phát triển của lực lượng sản xuất. Các công cụ
lao động bằng đồng, sắt thay thế cho công cụ bằng đá và được cải tiến. Con người
phát triển hơn cả về thể lực và trí lực, kinh nghiệm lao động đã được tích lũy.
Ba lần phân công lao động là những bước tiến lớn của xã hội,
gia tăng sự tích tụ tài sản và góp phần hình thành và phát triển chế độ tư hữu.
Sự xuất hiện gia đình và trở thành lực lượng đe dọa sự tồn tại
của thị tộc. Chế độ tư hữu được củng cố và phát triển.
Sự phân biệt kẻ giàu người nghèo và mâu thuẫn giai cấp ngày
càng gia tăng.
Sự tan rã của tổ chức thị tộc – bộ lạc: những yếu tố mới xuất hiện đã làm
đảo lộn đời sống thị tộc, chế độ thị tộc đã tỏ ra bất lực.
Nền kinh tế mới làm phá vỡ cuộc sống định cư của thị tộc. Sự
phân công lao động và nguyên tắc phân phối bình quân sản phẩm của xã hội công
xã nguyên thủy không còn phù hợp.
Chế độ tư hữu, sự chênh lệch giữa giàu nghèo, sự mâu thuẫn
giai cấp đã phá vỡ chế độ sở hữu chung và bình đẳng của xã hội công xã nguyên
thủy.
Xã hội cần có một tổ chức đủ sức giải quyết các nhu cầu chung của
cộng đồng, xã hội cần phát triển trong một trật tự nhất định.
Xã hội cần có một tổ chức mới phù hợp với cơ sở kinh tế và xã
hội mới.
Sự xuất hiện nhà nước, nhà nước “không phải là một quyền lực từ
bên ngoài áp đặt vào xã hội” mà là “một lực lượng nảy sinh từ xã hội”, một lực
lượng “tựa hồ đứng trên xã hội”, có nhiệm vụ làm dịu bớt sự xung đột và giữ cho
sự xung đột đó nằm trong một “trật tự”.
2. Nguồn gốc pháp luật:
2
Pháp luật là một hiện tượng xã hội luôn gắn liền với nhà nước, nguyên nhân
ra đời của nhà nước và pháp luật hoàn toàn giống nhau (do sự xuất hiện tư hữu, xã

2. Bản chất của pháp luật:
Bản chất của pháp luật cũng như bản chất của nhà nước biểu hiện:
- Tính giai cấp (được thể hiện qua hai khía cạnh):
+ Thứ nhất: Pháp luật phản ánh tập trung thông qua các cơ quan công quyền
ý chí của giai cấp thống trị bằng những quy định được ban bố công khai theo hình
thức, trình tự, thủ tục nhất định.
+ Thứ hai: Sự điều chỉnh các quan hệ xã hội của pháp luật nhằm hướng đến
mục đích chính là thiết lập một trật tư xã hội nhằm bảo vệ lợi ích của giai cấp
thống trị.
- Tính xã hội:
Nhà nước đại diện cho toàn xã hội, nhà nước ban hành pháp luật nên nó
mang tính xã hội. Nghĩa là ở mức độ ít hay nhiều pháp luật còn thể hiện ý chí và
3
lợi ích của các giai cấp, tầng lớp khác trong xã hội, nhằm để giữ vững địa vị thống
trị của mình.
Bài 2:
ĐẶC ĐIỂM, CHỨC NĂNG CỦA
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
I. Đặc điểm, chức năng của nhà nước
1. Đặc điểm của nhà nước:
- Nhà nước thiết lập một quyền lực công đặc biệt không còn hòa nhập với
dân cư nữa; chủ thể của quyền lực công này là giai cấp thống trị về kinh tế và
chính trị. Để thực hiện quyền lực công này và để quản lý xã hội, nhà nước có một
lớp người chuyên làm nhiệm vụ quản lý; họ tham gia vào các cơ quan quản lý nhà
nước và hình thành nên một bộ máy cưỡng chế để duy trì địa vị của giai cấp thống
trị, bắt các giai cấp khác phải phục tùng theo ý chí chí của giai cấp thống trị.
- Nhà nước phân chia dân cư theo lãnh thổ thành các đơn vị hành chính,
không phụ thuộc và chính kiến, huyết thống, nghề nghiệp hoặc giới tính…Việc
phân chia này quyết định phạm vi tác động của nhà nước trên quy mô rộng lớn
nhất và dẫn đến việc hình thành các cơ quan trung ương và địa phương của bộ

phương pháp chính là thuyết phục và cưỡng chế.
Nhà nước bóc lột cưỡng chế được sử dụng rộng rãi và là phương pháp chủ
yếu để thực hiện các chức năng của nhà nước, nhà nước xã hội chủ nghĩa thuyết
phục là phương pháp cơ bản, còn cưỡng chế được sử dụng kết hợp và dựa trên cơ
sở của thuyết phục và giáo dục.
Các chức năng của nhà nước được thực hiện thông qua bộ máy nhà nước
II. Đặc điểm, chức năng của pháp luật
1. Đặc điểm của pháp luật
Đặc điểm của pháp luật là những tính chất, dấu hiệu riêng của pháp
luật để qua đó phân biệt pháp luật với các quy tắc xã hội khác.
Pháp luật có những đặc điểm cơ bản sau:
a) Tính quy phạm phổ biến:
Pháp luật cũng như các quy tắc xã hội khác (đạo đức, phong tục tập quán,
tín điều tôn giáo, các quy tắc của các tổ chức khác trong xã hội) cũng đều mang
tính quy phạm. Có nghĩa là chúng đều chứa đựng các quy tắc xử sự chung, những
chuẩn mực, thước đo cho hành vi của con người. Tuy nhiên khác với các quy tắc
xã hội khác, quy phạm phạm phạm pháp luật mang tính phổ biến hơn, có phạm vi
điều chỉnh rộng rãi và bao quát hơn.
b) Tình xác định chặt chẽ về hình thức:
Đặc điểm này của pháp luật thể hiện ở chỗ: Nội dung của pháp luật
được diễn đạt bằng ngôn ngữ pháp lý rõ ràng, chính xác, dễ hiểu và phải được thể
hiện dưới một hình thức nhất định. Chẳng hạn như được thể hiện trong các điều
khoản của các văn bản quy phạm pháp luật; đồng thời phải được ban hành theo
trình tự, thủ tục và thẩm quyền nhất định.
c) Tính được đảm bảo thực hiện bởi nhà nước:
Pháp luật do nhà nước đặc ra, sao đó nhà nước dùng nhiều biện pháp
khác nhau để đưa pháp luật và cuộc sống, để các thành viên trong xã hội hiểu biết
và thực hiện. Nếu những chủ thể nào không thực hiện, làm trái pháp luật thì nhà
nước có biện pháp cưỡng chế.
* Pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự chung, do nhà nước đặt ra

CÁC KIỂU, HÌNH THỨC NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
I. Các kiểu, hình thức nhà nước
1. Các kiểu nhà nước
Lý luận Mác – Lênin về nhà nước và pháp luật đã đưa ra khái niệm
kiểu nhà nước trong lịch sử:
Kiểu nhà nước là tổng thể những dấu hiệu (đặc điểm) cơ bản, đặc thù của
nhà nước, thể hiện bản chất giai cấp và những điều kiện tồn tại và phát triển của
nhà nước trong một hình thái kinh tế xã hội nhất định.
Trong lịch sử xã hội có giai cấp đã tồn tại bốn hình thái kinh tế xã hội:
Chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa. Phù hợp với 4
hình thái kinh tế xã hội đó đã có 4 kiều nhà nước:
- Kiểu nhà nước chủ nô;
- Kiểu nhà nước phong kiến;
- Kiểu nhà nước tư sản;
- Kiểu nhà nước xã hội chủ nghĩa.
Các kiểu nhà nước chủ nô, phong kiến, tư sản mặc dù mỗi kiểu có những
đặc điểm riêng nhưng chúng đều là những kiều nhà nước bóc lột được xây dựng
trên cơ sở của chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất. Các nhà nước đó đều là “nhà
nước theo đúng nghĩa”. Là công cụ để bảo vệ chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất,
duy trì sự thống trị của giai cấp bóc lột đối với đông đảo quần chúng nhân dân lao
động. Nhiệm vụ của nhà nước xhcn là thực hiện dân chủ xã hội chủ nghĩa, phát
huy quyền làm chủ của nhân dân, thực hiện công bằng xã hội.
Sự thay thế kiều nhà nước này bằng một kiểu nhà nước mới tiến bộ hơn là
một quy luật tất yếu
Nhà nước xã hội chủ nghĩa là một kiều nhà nước mới tiến bộ nhất nhưng
cũng là kiểu nhà nước cuối cùng trong lịch sử. Sau khi hoàn thành sứ mệnh lịch sử
6
của mình, nhà nước xã hội chủ nghĩa sẽ tiêu vong và sau đó sẽ không còn một kiểu
nhà nước nào khác.
b) Hình thức nhà nước

và hình thức nhà nước liên bang:
Nhà nước đơn nhất là nhà nước có chủ quyền chung, có hệ thống cơ quan
quyền lực và quản lý thống nhất từ trung ương đến địa phương và có các đơn vị
hành chính bao gồm (tỉnh, huyện, xã…) Ví dụ: Việt nam, Lào, Ba lan, Pháp… là
các nhà nước đơn nhất.
Nhà nước liên bang là nhà nước có từ hai hay nhiều nước thành viên hợp
lại. Nhà nước liên bang có hai hệ thống cơ quan quyền lực và quản lý; một hệ
thống chung cho toàn liên bang và một hệ thống cho mỗi nước thành viên; có chủ
quyền quốc gia chung của nhà nước liên bang và đồng thời mỗi nước thành viên
cũng có chủ quyền riêng. Ví dụ: Mỹ, Đức, Ấn Độ, Malayxia…
c) Chế độ chính trị
7
Chế độ chính trị là tổng thể các phương pháp, thủ đoạn mà các cơ quan
nhà nước sử dụng để thực hiện quyền lực nhà nước.
Trong lịch sử, từ khi nhà nước xuất hiện cho đến nay, các giai cấp thống trị
đã sử dụng nhiều phương pháp và thủ đoạn để thực hiện quyền lực nhà nước.
Những phương pháp và thủ đoạn đó trước hết xuất phát từ bản chất của nhà nước
đồng thời phụ thuộc vào nhiều yếu tố củ mỗi giai đoạn trong mỗi nước cụ thể. Vì
vậy, có rất nhiều phương pháp và thủ đoạn khác nhau nhưng tựu chung chúng
được phân thành hai loại chính là:
Các phương pháp dân chủ, phương pháp này cũng có nhiều loại: dân chủ
thật sự và dân chủ giả hiệu, dân chủ rộng rãi và dân chủ hạn chế, dân chủ trực tiếp
và dân chủ gián tiếp.
Chế độ xhcn được đặc trưng bằng việc sử dụng phương pháp dân chủ thật
sự, rộng rãi; chế độ dân chủ tư sản đặc trưng bằng các phương pháp dân chủ hạn
chế và hình thức
Các phương pháp phản dân chủ thể hiện tính chất độc tài cũng có nhiều
loại, đáng chú ý nhất là khi những phương pháp này khi phát triển đến mức độ cao
sẽ trở thành những phương pháp tàn bạo, quân phiệt và phát xít.
II. Các kiểu, hình thức pháp luật

xử sự chung được nhà nước bảo đảm thực hiện.
Đây là hình thức pháp luật xuất hiện sớm nhất và được sử dụng nhiều
trong các nhà nước chủ nô và nhà nước phong kiến. Trong nhà nước tư sản, hình
thức này vẫn được sử dụng nhiều, nhất là các nước có chế độ quân chủ.
Vì tập quán hình thành một cách tự phát, ít biến đổi và có tính cục bộ,
cho nên hình thức này về nguyên tắc không phù hợp với bản chất của pháp luật xã
hội chủ nghĩa. Tuy nhiên những tập quán tốt đẹp nhà nước vẫn thừa nhận nhưng ở
mức độ hạn chế.(trong lĩnh vực dân sự, hôn nhân gia đình…)
b) Tiền lệ pháp
Là hình thức nhà nước thừa nhận các quyết định của cơ quan hình
chính hoặc xét xử giải quyết những vụ việc cụ thể để áp dụng đối với các vụ việc
tương tự.
Hình thức này đã được sử dụng trong các nhà nước chủ nô, được sử
dụng rộng rãi trong nhà nước phong kiến và hiện nay vẫn chiếm vị trí quan trọng
trong pháp luật tư sản, nhất là các nước Anh, Mỹ (đặc biệt trong dân luật).
Hình thức này dễ tạo ra sự tùy tiện, không phù hợp với nguyên tắc
pháp chế đòi hỏi phải tôn trọng pháp luật và phải phân định rõ chức năng, quyền
hạn của các cơ quan trong bộ máy nhà nước trong việc xây dựng và thực hiện
pháp luật.
c) Văn bản quy phạm pháp luật
Là hình thức pháp luật tiến bộ nhất.
Văn bản qppl là văn bản do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban
hành theo trình tự thủ tục nhất định, trong đó quy định những quy tắc xử sự chung
được áp dụng nhiều lần trong đời sống xã hội và được nhà nước đảm bảo thực
hiện.
Trong pháp luật chủ nô và phong kiến, các văn bản pháp luật còn
chưa hoàn chỉnh và kỹ thuật xây dựng chưa cao. Nhiều đạo luật chỉ là sự ghi chép
lại một cách có hệ thống các án lệ và các tập quán đã được thừa nhận.
BÀI 4
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT CHỦ NÔ

- Chức năng bảo vệ và củng cố chế độ sở hữu của chủ nô đối với tư liệu sản
xuất và đối với người sản xuất (nô lệ), duy trì các hình thức bóc lột của chủ nô đối
với nô lệ và những người lao động khác.
- Chức năng trấn áp nô lệ và các tầng lớp người lao động khác về mọi mặt
(trấn áp bằng bạo lực và trấn áp về tinh thần).
- Chức năng quản lý và phát triển nền kinh tế - xã hội đất nước
b) Các chức năng đối ngoại:
- Chức năng tiến hành chiến tranh xâm lược
- Chức năng phòng thủ đất nước và thực hiện quan hệ ngoại giao, buôn bán
với các quốc gia khác.
3. Hình thức nhà nước chủ nô
a) Về hình thức chỉnh thể: Nhà nước chủ nô có cả chinh thể quân chủ và
chính thể cộng hòa
b) Về hình thức cấu trúc nhà nước, phổ biến là cấu trúc đơn nhất, giai đoạn
đầu xuất hiện ở nhiều nhà nước chủ nô còn chưa có sự phân chia dân cư thành các
đơn vị hành chính lãnh thổ để quản lý.
c) Về chế độ chính trị: Phương pháp để thực hiện quyền lực nhà nước phổ
biến là bằng bạo lực, phản dân chủ
4. Bộ máy nhà nước chủ nô:
Để thực hiện chức năng và nhiệm vụ của mình, các nhà nước chủ nô đều
thiết lập, củng cố cho mình một bộ máy nhà nước mang nặng tính quan sự và tập
trung quan liêu. Nhiệm vụ chủ yếu của bộ máy nhà nước là trấn áp nô lệ trong
nước, xâm lược các nước khác, giữ gìn trật tự xã hội, bảo vệ lợi ích cho giai cấp
chủ nô.
II. Pháp luật chủ nô:
1. Bản chất của pháp luật chủ nô
10
Cũng như nhà nước chủ nô, pháp luật chủ nô ra đời, phát triển trên cơ sở
quan hệ sản xuất chiếm hữu nô lệ và thể hiện bản chất giai cấp sâu sắc. Pháp luật
chủ nô là ý chí của giai cấp chủ nô được nâng lên thành luật. Nó quy định và bảo

I. Nhà nước phong kiến
1. Cơ sở kinh tế - xã hội và bản chất của nhà nước phong kiến
a) Cơ sở kinh tế - xã hội
Nhà nước là kiểu nhà nước thứ hai ra đời trên cơ sở thay thế nhà nước chủ
nô bị diệt vong.
Cơ sở kinh tế của nhà nước phong kiến là quan hệ sản xuất phong kiến.
Quan hệ này được xây dựng trên cơ sở chế độ chiếm hữu của địa chủ phong kiến
đối với đất đai, đối với các tư liệu sản xuất khác và đối với việc chiếm đoạt một
phần sức lao động của nông dân.
11
Trong xã hội phong kiến, về nguyên tắc địa chủ phong kiến không có quyền
sở hữu với người sản xuất là nông dân mà chỉ có quyền sở hữu đối với tư liệu sản
xuất… (trang 106)
b) Bản chất của nhà nước phong kiến
Trong xã hội phong kiến có kết cấu giai cấp phức tạp… Tuy nhiên, hai giai
cấp cơ bản đối kháng là giai cấp địa chủ phong kiến và giai cấp nông dân.
- Xét về mặt giai cấp: nhà nước phong kiến là công cụ chuyên chính chủ
yếu của giai cấp địa chủ phong kiến để chống lại nông dân và những người lao
động khác nhằm củng cố, bảo vệ sự thống trị về mọi mặt của địa chủ phong kiến.
- Xét về mặt xã hội: Ngoài tính giai cấp, nhà nước phong kiến còn có tính
xã hội. Các nhà nước phong kiến tùy thuộc điều kiện cụ thể của đất nước mình
luôn tiến hành các hoạt động kinh tế - xã hội vì sự phát triển đất nước, vì lợi ích
của nhân dân trong nước vì sự phồn thịnh quốc gia.
Trong xã hội phong kiến, khi mọi quyền lực thuộc về các vua chúa phong
kiến phong kiến thì nền chính trị tốt hay xấu trong nhiều trường hợp phụ thuộc
vào nhân cách, phẩm hanh của vua, chúa và tầng lớp quan lại trong nước…Tuy
nhiên sự quan tâm đến các hoạt động xã hội của nhà nước phong kiến chưa nhiều,
chưa đúng với vị trí, vai trò của nó trong xã hội.
2. Chức năng của nhà nước phong kiến:
a) Các chức năng đối nội:

tinh thần của giai cấp địa chủ phong kiến trong xã hội. Về bản chất tất cả các quy
định của pháp luật là nhằm mục đích duy nhất là duy trì và bảo vệ quyền thống trị
của giai cấp địa chủ phong kiến.
Pháp luật phong kiến còn mang tính xã hội, nó là phương tiện để nhà nước
phong kiến thực hiện việc quản lý xã hội, triển khai những công việc quản lý xã
hội, triển khai những công việc chung của xã hội, xác lập, ghi nhận hệ thống các
quan hệ xã hội của một xã hội cao hơn, tiến bộ hơn so với xã hội chiếm hữu nô lệ.
2. Đặc điểm của pháp luật phong kiến (trang 120)
- Pháp luật phong kiến là pháp luật đẳng cấp và đặc quyền
- Pháp luật phong kiến dung túng việc sử dụng bạo lực và sự tùy tiện của
những kẻ mạnh trong xã hội
- Pháp luật phong kiến rất hà khắc, dã man.
- Pháp luật phong kiến có nhiều quy định mang tính chất tôn giáo và đạo
đức phong kiến.
3. Hình thức của pháp luật phong kiến
Hình thức phổ biến của pháp luật phong kiến là tập quán pháp. Tuy nhiên,
nhiều nhà nước phong kiến đã có những bộ luật chung cho cả nước được biên soạn
khá công phu. Ví dụ: Nhà nước phong kiến Việt Nam đã ban hành Quốc triều hình
luật (Luật Hồng đức) năm 1483 và Hoàng Việt luật lệ (Luật Gia long) năm 1815.
Thông thường Bộ luật do nhà nước phong kiến ban hành trong đó quy định một
cách tổng hợp các lĩnh vực: hình sự, dân sự, tài chính, hôn nhân gia đình…chưa
mang tính hệ thống hóa cao.
BÀI 6
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT TƯ SẢN
I. Nhà nước tư sản
Nhà nước tư sản là kiểu nhà nước bóc lột cuối cùng, hoàn thiện và phát triển
nhất trong lịch sử các kiểu nhà nước bóc lột.
1. Cơ sở kinh tế - xã hội và bản chất của nhà nước tư sản
a) Cơ sở kinh tế - xã hội
Cơ sở kinh tế của nhà nước tư sản là các quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa

phạm vi toàn cầu.
- Quan hệ ngoại giao với các nước trên các lĩnh vực
3. Hình thức nhà nước tư sản
a) Về hình thức chỉnh thể: Bao gồm chính thể quân chủ (quân chủ hạn chế)
và chính thể quân chủ cộng hòa.
b) Về hình thức cấu trúc nhà nước: Có cả nhà nước đơn nhất và nhà nước
liên bang
c) Về chế độ chính trị: Dùng phương pháp dân chủ giả hiệu.
II. Pháp luật tư sản:
1. Bản chất của pháp luật tư sản
Pháp luật tư sản thể hiện ý chí của giai cấp tư sản là bằng mọi giá phải duy
trì và củng cố chế độ tư hữu và sự chi phối không hạn chế của nó đối với các yếu
tố xã hội, kinh tế và chính trị.
Mác và Ăngghen đã vạch rõ bản chất của pháp luật tư sản trong Tuyên ngôn
Đảng cộng sản như sau: “Pháp luật của các ông chỉ là ý chí của giai cấp các ông
được đề lên thành pháp luật, cái ý chí mà nội dung là do những điều kiện sinh
hoạt vật chất của giai cấp các ông quyết định”.
2. Đặc điểm của pháp luật tư sản
- Pháp luật tư sản có những chế định quy định quyền tự do, bình đẳng, dân
chủ giữa các tầng lớp giai cấp trong xã hội, không có sự lệ thuộc về mặt pháp lý
giữa con người và con người (chế định quyền sở hữu, chế định hợp đồng, chế định
quyền công dân Tuy nhiên, vẫn còn mang tính hình thức, chưa đảm bảo thật sự
các quyền đó trên thực tế, chưa đảm bảo mọi người đều có điều kiện để tự do phát
14
triển với tất cả mọi năng lực của mình, chưa đảm bảo sự công bằng thật sự trong
xã hội.
- Dù thể hiện dưới bất kỳ hình thức nào, pháp luật tư sản cũng chủ yếu thể
hiện ý chí của giai cấp tư sản, chủ yếu là công cụ phục vụ lợi ích của nó. Không có
bất cứ chế định nào của pháp luật tư sản, dù là chế định tiến bộ nhất có thể làm
thay đổi bản chất trên.

(sửa đổi, bổ sung năm 2001): “….”
2. Chức năng của nhà nước xhcn:
a) Các chức năng đối nội:
- Chức năng tổ chức và quản lý kinh tế, văn hóa – xã hội
- Chức năng giữ vững an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, trấn áp sự
phản kháng của giai cấp bóc lột đã bị lật đổ và những phần tử chống đối.
- Chức năng bảo vệ trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa, bảo vệ các quyền và
lợi ích cơ bản của công dân.
15
b) Các chức năng đối ngoại:
- Chức năng bảo vệ tổ quốc xã hội chủ nghĩa
- Chức năng mở rộng quan hệ hợp tác với các nước, các tổ chức quốc tế và
khu vực trên cơ sở tôn trọng độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ,
không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau, bình đẳng và cùng có lợi; ủng hộ
và góp phần tích cực vao phong trào đấu tranh của nhân dân thế giới vì hòa bình,
độc lập, dân chủ và tiến bộ xã hội.
3. Hình thức nhà nước xhcn
a) Về hình thức chỉnh thể: Chính thể cộng hòa
b) Về hình thức cấu trúc nhà nước: Cấu trúc đơn nhất
c) Về chế độ chính trị: Dùng phương pháp dân chủ thật sự.
3. Bộ máy nhà nước CH XHCN VN
4. Các nguyên tắc cơ bản của hoạt động quản lý nhà nước
- Nguyên tắc Đảng lãnh đạo
- Nguyên tắc tập trung dân chủ
- Nguyên tắc pháp chế xhcn
- Nguyên tắc bình đẳng, đoàn kết giữa các dân tộc
II. Pháp luật xhcn:
1. Bản chất của pháp luật xhcn
Pháp luật xhcn là hệ thống các quy tắc xử sự chung, thể hiện ý chí của giai
cấp công nhân và nhân dân lao động, dưới sự lãnh đạo của Đảng, do nhà nước

- Mang tính bắt buộc chung.
- Nội dung của quy phạm pháp luật thể hiện hai mặt cho phép và bắt
buộc.
2. Cơ cấu của quy phạm pháp luật
2.1 Giả định
2.1.1 Khái niệm giả định: là một bộ phận của quy phạm pháp luật nêu lên
những điều kiện, hoàn cảnh (thời gian, địa điểm…) có thể xảy ra trong thực tế
cuộc sống và cá nhân hay tổ chức khi ở vào những hoàn cảnh, điều kiện đó phải
chịu sự tác động của quy phạm pháp luật.
2.1.2 Vai trò của giả định: xác định phạm vi tác động của pháp luật.
2.1.3 Yêu cầu: hoàn cảnh, điều kiện nêu trong phần giả định phải rõ ràng,
chính xác, sát với thực tế.
2.1.4 Cách xác định: trả lời cho câu hỏi chủ thể nào? Trong hoàn cảnh,
điều kiện nào?
2.1.5 Phân loại: căn cứ vào số lượng hoàn cảnh, điều kiện, giả định được
chia thành hai loại.
- Giả định giản đơn: chỉ nêu lên một hoàn cảnh, điều kiện.
- Giả định phức tạp: nêu lên nhiều hoàn cảnh, điều kiện.
2.2 Quy định
2.2.1 Khái niệm quy định: là bộ phận của quy phạm pháp luật, trong đó nêu
lên cách thức xử sự mà cá nhân hay tổ chức ở vào hoàn cảnh, điều kiện đã nêu
trong bộ phận giả định được phép hoặc buộc phải thực hiện. Bộ phận quy định của
pháp luật chứa đựng mệnh lệnh của nhà nước.
2.2.2 Vai trò: mô hình hoá ý chí của Nhà nước, cụ thể hoá cách thức xử của
các chủ thể khi tham gia quan hệ pháp luật.
2.2.3 Yêu cầu: mức độ chính xác, rõ ràng, chặt chẽ của bộ phận quy định là
một trong những điều kiện bảo đảm nguyên tắc pháp chế.
2.2.4 Cách xác định: trả lời cho câu hỏi chủ thể sẽ làm gì và như thế nào?
2.2.5 Phân loại: căn cứ vào mệnh lệnh được nêu trong trong bộ phận quy
định, có hai loại quy định.

- Quy phạm pháp luật dân sự.
- Quy phạm pháp luật hành chính,…
3.2 Căn cứ vào nội dung của quy phạm pháp luật có thể chia thành:
- Quy phạm pháp luật định nghĩa: là quy phạm có nội dung giải thích,
xác định một vấn đề nào đó hay nêu lên một khái niệm pháp lý.
- Quy phạm pháp luật điều chỉnh: là quy phạm có nội dung trực tiếp
điều chỉnh hành vi của con người hay hoạt động của các tổ chức.
- Quy phạm pháp luật bảo vệ: là quy phạm có nội dung xác định các
biện pháp cưỡng chế nhà nước liên quan đến trách nhiệm pháp lý.
3.3 Căn cứ vào hình thức mệnh lệnh nêu trong quy phạm pháp luật có
thể phân chia thành:
- Quy phạm pháp luật dứt khoát: là những quy phạm trong đó chỉ quy
định một cách xử sự rõ ràng, dứt khoát.
- Quy phạm pháp luật không dứt khoát: là quy phạm trong đó nêu ra
nhiều cách xử sự và cho phép chủ thể lựa chọn một cách xử sự đã nêu.
- Quy phạm pháp luật tùy nghi: là quy phạm trong đó cho phép các chủ
thể tự quy định cách cử sự của mình.
- Quy phạm pháp luật hướng dẫn: là quy phạm trong đó nội dung
thường khuyên nhủ, hướng dẫn các chủ thể tự giải quyết một số công việc
nhất định.
4. Một số phương thức thể hiện chủ yếu của quy phạm pháp luật
4.1 Quy phạm thể hiện theo cơ cấu ba bộ phận
18
- Trật tự các bộ phận trong quy phạm có thể thay đổi
- Một quy phạm pháp luật có thể không có đầy đủ ba bộ phận
- Các bộ phận có mối liên hệ chặt chẽ về nội dung
4.2 Quy phạm thể hiện trong điều luật
- Một quy phạm có thể được trình bày trong một điều luật
- Trong một điều luật có thể có nhiều quy phạm
- Một điều luật có thể khái quát một nội dung giống nhau của các quy

Nhà nước không can thiệp trực tiếp vào các quan hệ pháp luật mà chỉ định ra
khuôn khổ và các bên tham gia quan hệ pháp luật có thể thỏa thuận với nhau
(về quyền và nghĩa vụ của các bên trong quan hệ pháp luật, cách thức giải
quyết khi có tranh chấp xảy ra…) trong khuôn khổ đó, các bên tham gia quan
hệ pháp luật bình đẳng với nhau về quyền và nghĩa vụ.
- Phương pháp quyền uy - phục tùng: một bên trong quan hệ pháp luật
(Nhà nước) có quyền ra mệnh lệnh, còn bên kia phải phục tùng.
Tuỳ thuộc vào đặc điểm, tính chất của các quan hệ xã hội, các ngành luật sử
dụng một phương pháp hoặc phối hợp cả 2 phương pháp này.
3. Các ngành luật trong hệ thống pháp luật Việt Nam
Hiện nay, ở Việt Nam theo cách phân chia phổ biến, trong hệ thống pháp
luật có một số ngành luật điển hình:
- Ngành luật Hiến pháp;
- Ngành luật Hành chính;
- Ngành luật Hình sự;
- Ngành luật Tố tụng Hình sự;
- Ngành luật Dân sự;
- Ngành luật Tố tụng Dân sư;
- Ngành luật Hôn nhân - Gia đình;
20
- Ngành luật Lao động;
- Ngành luật Thương mại;
- Ngành luật Đất đai;
- Ngành luật Tài chính;
- Ngành luật Ngân hàng.
- ……
Lưu ý:
Sự phân chia các ngành luật chỉ có tính chất tương đối, bởi lẽ:
- Các quan hệ xã hội tồn tại đan xen trong nhiều lĩnh vực khác nhau
của đời sống. Vì thế, một quan hệ xã hội có thể là đối tượng điều chỉnh của

luật:
- Tính toàn diện: tính toàn diện thể hiện ở 2 mức độ
+ Ở mức độ chung: đó là sự đầy đủ các ngành luật, các chế định pháp
luật
21
+ Ở mức độ cụ thể: đầy đủ các quy phạm pháp luật.
- Tính đồng bộ: hệ thống pháp luật phải có tính thống nhất, không
chồng chéo, mâu thuẫn.
- Tính phù hợp: pháp luật phải phù hợp với trình độ phát triển kinh tế-
xã hội.
- Trình độ kỹ thuật lập pháp: pháp luật được xây dựng với trình độ kỹ
thuật pháp lý cao. Thể hiện qua việc xác định các nguyên tắc, cách sử dụng
ngôn ngữ pháp lý trong hoạt động xây dựng pháp luật.
6. Hệ thống hoá pháp luật
6.1 Khái niệm:
Hệ thống hoá pháp luật: là hoạt động nhằm tăng cường tính hệ thống của hệ
thống pháp luật.
Ý nghĩa của hệ thống hoá pháp luật: vừa có ý nghĩa trong việc hoàn thiện hệ
thống pháp luật vừa phục vụ trực tiếp cho việc nâng cao ý thức pháp luật.
Mục đích của hệ thống hoá pháp luật: góp phần xây dựng một hệ thống văn
bản quy phạm pháp luật cân đối, hoàn chỉnh, thống nhất.
6.2 Các hình thức hệ thống hoá pháp luật:
- Tập hợp hoá: là sắp xếp các văn bản quy phạm pháp luật hoặc các
quy phạm pháp luật riêng biệt theo một trình tự nhất định. Hoạt động này
không làm thay đổi nội dung văn bản, không bổ sung những quy định mới mà
chỉ nhằm loại bỏ những quy phạm pháp luật rõ ràng là đã hết hiệu lực.
+ Chủ thể tập hợp hoá: mọi chủ thể.
+ Kết quả của pháp điển hoá: là một tập hệ thống văn bản quy phạm
pháp luật.
- Pháp điển hoá: là hoạt động của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền,

- Quan hệ pháp luật có tính xác định (có cơ cấu chủ thể xác định và
phát sinh, thay đổi và chấm dứt theo các căn cứ cụ thể nhất định).
2. Thành phần của quan hệ pháp luật
2.1 Chủ thể
2.1.1. Khái niệm:
Cá nhân, tổ chức đáp ứng được những điều kiện do nhà nước quy định
cho mỗi loại quan hệ pháp luật và tham gia vào quan hệ pháp luật đó thì được gọi
là chủ thể của quan hệ pháp luật.
Những điều kiện mà cá nhân, tổ chức đáp ứng được để có thể trở thành chủ
thể của quan hệ pháp luật được gọi là năng lực chủ thể.
Năng lực chủ thể gồm hai yếu tố: năng lực pháp luật và năng lực hành vi
- Năng lực pháp luật: là khả năng hưởng quyền và thực hiện nghĩa vụ
theo quy định của pháp luật.
- Năng lực hành vi: là khả năng của cá nhân, tổ chức được nhà nước
thừa nhận, bằng hành vi của chính mình xác lập và thực hiện các quyền và
nghĩa vụ pháp lý cũng như độc lập chịu trách nhiệm về những hành vi của
mình.
- Mối quan hệ giữa năng lực pháp luật và năng lực hành vi:
+ Năng lực pháp luật là điều kiện cần, năng lực hành vi là điều kiện đủ
để cá nhân, tổ chức trở thành chủ thể của quan hệ pháp luật.
+ Nếu chủ thể có năng lực pháp luật mà không có hoặc mất năng lực
hành vi hay bị Nhà nước hạn chế năng lực hành vi thì họ không thể tham gia
một cách tích cực vào các quan hệ pháp luật. Chủ thể chỉ có thể tham gia thụ
động vào các quan hệ pháp luật hoặc được Nhà nước bảo vệ trong các quan hệ
pháp luật nhất định. Thông qua hành vi và ý chí của người thứ ba.
+ Năng lực pháp luật là tiền đề của năng lực hành vi nên không thể có
chủ thể pháp luật không có năng lực pháp luật mà lại có năng lực hành vi. Vì
23
khi không quy định các quyền, nghĩa vụ pháp lý cho chủ thể thì Nhà nước
cũng không cần phải tính đến điều kiện để cá nhân, tổ chức có thể thực hiện

- Năng lực pháp luật của pháp nhân:
+ Năng lực pháp luật của pháp nhân mang tính chuyên biệt.
+ Phát sinh: từ thời điểm được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền thành
lập, cho phép thành lập. Đối với các pháp nhân phải đăng ký hoạt động thì
năng lực pháp luật của pháp nhân phát sinh từ thời điểm được cấp giấy phép
hoạt động.
+ Chấm dứt: từ thời điểm chấm dứt sự tồn tại của pháp nhân trong một
số trường hợp như: phá sản, giải thể, chia nhỏ, hợp nhất…
- Năng lực hành vi của pháp nhân: phát sinh và chấm dứt cùng thời
điểm với năng lực pháp luật của pháp nhân.
24
Ngoài pháp nhân còn có các thực thể nhân tạo khác tuy không phải là pháp
nhân nhưng có thể trở thành chủ thể của quan hệ pháp luật khi có năng lực chủ thể
như công ty hợp danh, tổ hợp tác, xí nghiệp thành viên của công ty…
3) Nhà nước: là chủ thể đặc biệt của quan hệ pháp luật, vì nhà nước là chủ
thể của quyền lực chính trị của toàn xã hội, là chủ sở hữu lớn nhất trong xã hội,
nhà nước. Nhà nước là chủ thể của các quan hệ pháp luật quan trọng.
2.2. Nội dung của quan hệ pháp luật
2.2.1. Quyền chủ thể
- Khái niệm: Quyền chủ thể là khả năng xử sự của chủ thể được hình
thành trên cơ sở các quy định của pháp luật.
- Đăc điểm:
+ Là khả năng của chủ thể xử sự theo cách thức nhất định được pháp
luật cho phép.
+ Khả năng của chủ thể yêu cầu các chủ thể có liên quan thực hiện đầy
đủ nghĩa vụ của họ hoặc yêu cầu họ chấm dứt những hành vi cản trở nhằm
đảm bảo việc thực hiện quyền chủ thể của mình.
+ Khả năng của chủ thể yêu cầu các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền
bảo vệ quyền, lợi ích của mình.
2.2.2. Nghĩa vụ pháp lý: