Bộ y tế
TƯƠNG TÁC THUỐC VÀ
CHÚ Ý KHI CHỈ ĐỊNH
nhà xuất bản y học
Hà Nội - 2006
Chủ biên
GS. TS. Lê Ngọc Trọng
TS. Đỗ Kháng Chiến
Biên soạn
GS. Đàm Trung Bảo
DS.CK I. Nguyễn Thị Phương Châm
DS.CKII. Vũ Chu Hùng
GS. TSKH. Hoàng Tích Huyền
GS. Đặng Hanh Phức
DS.CKII. Nguyễn Xuân Thu
DS.CK II. Vũ Ngọc Thuý
BS.CK II. Nguyễn Văn Tiệp
Hiệu đính
DS. Đỗ Quý Diệm
GS.TSKH. Hoàng Tích Huyền
Thư ký biên soạn
DS CKI. Nguyễn Thị Phương Châm
Thư ký
BS. Đặng Thu Hà
DS. Phạm Thanh Huyền
BS. Trương Lê Vân Ngọc
ThS. Lương Ngọc Phương
ThS. Đặng Quang Tấn
BS. Hoàng Thu Thủy
BS. Nguyễn Hải Yến
Xây dựng phần mềm

không có tương tác thuốc. Tương tác thuốc trong cuốn sách này chỉ đề cập đến tương tác thuốc -
thuốc, không đề cập đến tương tác thuốc - thức ăn hoặc các loại tương tác khác.
Tương tác thuốc và chú ý khi chỉ định là cuốn sách để tra cứu nhanh, thuận lợi trong thực
hành, đồng thời là cơ sở dữ liệu cho phầm mềm kèm theo, do đó về cấu trúc cuốn sách có một số
đặc điểm khác so với một cuốn sách thông thường (mỗi tương tác thuốc được trình bày hai lần,
mỗi lần ở một họ tương tác với nhau).
Phần mềm dùng trên hệ điều hành Windows cho phép tìm và phát hiện những tương tác
thuốc và chú ý khi chỉ định của tất cả các thuốc ghi trong sách, không phụ thuộc vào phân loại
thuốc tra cứu nằm trong bao nhiêu họ, trong khi cuốn sách in chỉ cho phép tìm hiểu các thuốc có
trong hai họ của cuốn sách.
Mặc dù được tổ chức biên soạn công phu và thẩm định chặt chẽ, nhưng do biên soạn lần đầu,
chắc chắn cuốn Tương tác thuốc và chú ý khi chỉ định không tránh khỏi thiếu sót. Ban biên soạn
xin chân thành cám ơn sự đóng góp quý báu của các chuyên gia y, dược trong quá trình biên
4
soạn và sự góp ý của các bạn đồng nghiệp trong quá trình sử dụng để cuốn sách được hoàn thiện
hơn trong những lần tái bản sau.
Hà Nội, tháng 7 năm 2006
Ban biên soạn

5
MỤC LỤC
Lời nói đầu 5
Hướng dẫn sử dụng sách và phần mềm 9
I. Tra cứu thông tin 9
1. Tra sách tìm thông tin 9
2. Tra trên phần mềm tìm thông tin 9
II. Mức độ tương tác và chú ý khi chỉ định 10
3. Mức độ chú ý khi chỉ định 10
4. Mức độ tương tác thuốc 10
III. Đánh giá nguy cơ tương tác thuốc 10

Trước tiên sử dụng Mục lục tra cứu nhóm thuốc (hoặc Mục lục thuốc và biệt dược) tìm số
trang có nhóm thuốc (hoặc tên thuốc acyclovir), tiếp theo tra mục Chú ý khi chỉ định để tìm thông
tin về phần này. Tìm trong mục Tương tác thuốc ta thấy dòng dưới có chữ in đậm đầu dòng
Tương tác cần thận trọng : mức độ 2, có nghĩa là các thuốc viết đầu dòng đậm phía dưới (có thuốc
theophylin) sẽ có tương tác cần thận trọng (mức độ 2) với acyclovir, thông tin này cho ta biết
acyclovir tương tác với theophylin ở mức độ 2 và cần thận trọng khi dùng kết hợp hai thuốc này.
2. Tra trên phần mềm tìm thông tin
Phần mềm cho phép cập nhật thông tin nhanh hơn sách và tra cứu gần như tức thì. Thứ tự
tìm kiếm như sau:
Trước hết cần nhấn chuột vào phần tên gốc hay tên biệt dược (tuỳ theo thuốc mang tên
gốc hay tên biệt dược). Gõ tên thuốc cần tìm, nhấn chuột vào tên thuốc tương ứng trong danh
mục phía dưới. Với một thuốc nếu cửa sổ “Đơn thuốc” xuất hiện một chấm vàng ở bên trái tên
thuốc chứng tỏ có chống chỉ định. Đánh dấu tên thuốc đó và nhấn chuột vào mục Chú ý khi chỉ
định sẽ xuất hiện các mức độ chú ý khi chỉ định. Gõ tiếp tên thuốc khác, nhấn chuột vào tên
thuốc tương ứng trong danh mục phía dưới. Nếu xuất hiện một chấm đỏ ở bên trái của hai thuốc
trong phần Đơn thuốc là có tương tác thuốc. Nhấn chuột vào mục Tương tác thuốc sẽ xuất hiện
phần phân tích và xử lý tương tác. Nếu đơn thuốc có nhiều thuốc và xuất hiện nhiều tương tác,
đánh dấu mỗi tương tác sẽ cho kết quả phân tích và xử lý mỗi tương tác phía dưới.
II. MỨC ĐỘ TƯƠNG TÁC VÀ CHÚ Ý KHI CHỈ ĐỊNH
Mức độ chú ý khi chỉ định (gồm các thận trọng và chống chỉ định khi dùng thuốc) và mức
độ tương tác thuốc được xếp theo 4 mức độ:
1. Mức độ chú ý khi chỉ định:
Mức độ 1: Cần theo dõi
Mức độ 2: Thận trọng
Mức độ 3: Cân nhắc nguy cơ / lợi ích
Mức độ 4: Chống chỉ định
7
2. Mức độ tương tác thuốc:
Mức độ 1: Tương tác cần theo dõi
Mức độ 2: Tương tác cần thận trọng

thuốc nào đó).
Nếu phát hiện tương tác thuốc không nghiêm trọng, không có nghĩa là không cần cảnh
giác. Người kê đơn cũng như người cấp phát thuốc cần phải quản lý tương tác này, đề phòng
các nguy hiểm có thể xảy ra. Điều này chỉ có thể thực hiện nếu trước đó đã có sự đánh giá về
nguy cơ, như vậy sự hiểu biết về các cơ chế tương tác thuốc (tương tác dược lực học hay dược
động học) là rất quan trọng.
8
Phần một
KHÁI NIỆM VỀ TƯƠNG TÁC THUỐC
Có thể sử dụng nhiều phương pháp không dùng thuốc để phòng và chữa bệnh với một số
bệnh và chứng, nhưng với nhiều bệnh cần phải dùng thuốc. Trong trạng thái đa bệnh lý, đa triệu
chứng lại càng cần phải phối hợp nhiều loại thuốc. Khi sử dụng đồng thời nhiều thuốc cho
người bệnh nguy cơ tương tác thuốc có thể xảy ra.
Tương tác thuốc là một phản ứng giữa một thuốc với một tác nhân thứ hai (thuốc, thực
phẩm, hoá chất khác). Phản ứng đó có thể xảy ra khi tiếp xúc với cơ thể hay hoàn toàn ở bên
ngoài cơ thể khi bào chế, bảo quản, thử nghiệm hay chế biến các thuốc.
Tỷ lệ các phản ứng có hại (ADR) khi kết hợp nhiều loại thuốc sẽ tăng theo cấp số nhân.
Một thống kê dịch tễ học cho thấy tỷ lệ ADR là 7% ở bệnh nhân dùng phối hợp 6-10 loại thuốc,
nhưng tỷ lệ này sẽ là 40% khi dùng phối hợp 16-20 loại.
Tương tác có thể gây hại, như warfarin làm chảy máu ồ ạt khi phối hợp với
phenylbutazon. Bệnh nhân dùng thuốc chống trầm cảm ức chế mono amino oxydase (MAOI)
lên cơn tăng huyết áp cấp tính đe dọa tính mạng nếu chế độ ăn quá nhiều tyramin (chế phẩm từ
sữa, phomat; hội chứng phomat (cheese syndrome). Liều thấp cimetidin cũng có thể làm tăng
nồng độ theophylin trong huyết tương tới mức gây ngộ độc (co giật). Isoniazid (INH) làm tăng
nồng độ phenytoin trong huyết tương tới ngưỡng gây độc.
Tương tác thuốc có khi làm giảm hiệu lực thuốc. Uống các tetracyclin hoặc
fluoroquinolon cùng thuốc kháng acid hoặc chế phẩm của sữa sẽ tạo phức hợp và mất tác dụng
kháng khuẩn.
Tương tác thuốc đôi lúc mang lại lợi ích đáng kể, như phối hợp thuốc hạ huyết áp với
thuốc lợi tiểu để điều trị tăng huyết áp.

nhiều màng sinh học để sang vị trí mới. Có ba giai đoạn chính:
- Hấp thu: Thuốc từ nơi tiếp nhận (uống, tiêm dưới da, tiêm bắp, đặt trực tràng ) được
chuyển vào đại tuần hoàn.
- Phân bố: Trong máu, thuốc kết hợp với protein - huyết tương; phần không kết hợp sẽ
chuyển vào các mô, rồi gắn với thụ thể đặc hiệu, vào vị trí đích để phát huy hoạt tính.
- Chuyển hóa và đào thải: Thuốc được chuyển hóa, chất chuyển hóa sẽ thải qua thận,
qua mật hoặc qua các nơi khác.
10
Trong mỗi giai đoạn trên ở trong cơ thể người, các thuốc sẽ gặp nhau và tương tác lẫn
nhau, để cho kết quả lâm sàng, hoặc có lợi, hoặc có hại. Thuốc còn gặp thức ăn, đồ uống, nên
còn có tương tác thuốc - thức ăn.
1.1. Đối kháng do ảnh hưởng tới dược động học
1.1.1. Cản trở hấp thu qua ống tiêu hóa
Nhôm hydroxyd cản trở hấp thu phosphat, INH, doxycyclin… carbonat làm giảm hấp thu
sắt qua ống tiêu hóa.
Thuốc chống toan dạ dày làm tăng pH trong dịch ống tiêu hóa, nên ngăn cản sự hấp thu
của những thuốc là acid yếu (phenylbutazon, ketoconazol, aspirin, sulfamid, một số barbiturat,
coumarin chống đông ).
Thuốc kháng cholinergic, thuốc ức chế histamin H
2
(như cimetidin), thuốc ức chế bơm
proton (như omeprazol) cũng làm tăng pH dạ dày, nên làm giảm hòa tan, giảm hấp thu
ketoconazol (uống). Khi cần, phải uống ketoconazol trước 2 giờ.
Thuốc kháng sinh diệt vi khuẩn có ích ở ruột, ngăn cản tổng hợp các vitamin E, K. Thuốc
nhuận tràng loại muối (magnesi sulfat, natri sulfat), cisaprid, metoclopramid làm tăng nhu động của
ống tiêu hóa, nên làm giảm hấp thu nhiều thuốc (vì bị tống nhanh khỏi ruột).
Thuốc ngừa thai (uống) bị liên hợp ở gan (chuyển hóa pha II; xem ở các trang sau), rồi tới
ruột, theo chu kỳ ruột - gan, quay trở lại gan để duy trì hiệu lực. Dùng kháng sinh phổ rộng có
thể làm rối loạn hệ vi khuẩn trong ruột, những vi khuẩn có ích bị tiêu diệt nên không đủ để phá
dạng liên hợp của thuốc ngừa thai như thường lệ, thuốc không theo chu kỳ để quay trở lại gan

11
Thuốc chống toan
dạ dày chứa Al
3+
, Mg
2+
,
Zn
2+
, Fe
2+
; sữa
Kháng sinh
nhóm fluoroquinolon
(như ciprofloxacin)
Tạo phức hợp ít hấp thu.
Uống cách nhau 2 giờ
Thuốc chống toan
dạ dày chứa Al
3+
, Ca
2+
,
Mg
2+
, Bi
2+
, Zn
2+
, Fe


Những phản ứng giáng hóa
Đây là những phản ứng oxy hóa, khử hoặc thủy phân (gọi chung là phản ứng pha I).
Phản ứng oxy hóa
+ Oxy hóa thuốc qua sự xúc tác enzym của lưới nội bào không hạt của tế bào gan.
Thông thường, các yếu tố có hoạt tính enzym oxy hóa thuốc thuộc loại này gọi là "microsom".
Những loại phản ứng chính gồm: hydroxyl hóa ở nhân thơm hoặc ở chuỗi thẳng, oxy hóa
N
−
mất alkyl, oxy hóa O
−
mất alkyl
Hệ enzym quan trọng nhất cho chuyển hóa pha I là cytochrom P
450
(viết tắt: CYP), là một
họ lớn của microsom, gồm các isoenzym chuyển electron, qua đó xúc tác cho sự oxy hóa của rất
nhiều thuốc. Những electron này do enzym NADPH – cytochrom P
450
- reductase vận chuyển từ
NADPH đưa tới cytochrom P
450
. Các enzym cytochrom P
450
được sắp xếp vào 14 họ gen của
động vật có vú và 17 dưới lớp (sub-families), được viết theo quy ước sau:
Ví dụ: CYP
3
A
4
, trong đó CYP = cytochrom P

Phản ứng thủy phân
Các ester, amid bị thủy phân nhờ xúc tác của esterase, amidase.

Những phản ứng liên hợp (phản ứng pha II)
Sau khi giáng hóa ở pha I, chất chuyển hóa vừa tạo thành có thể liên hợp với các chất sẵn
có trong cơ thể (như các acid glucuronic, acetic, sulfuric, mercapturic hoặc glycocol,
glutathion), để cuối cùng cho chất liên hợp ít tan trong lipid hơn, tính phân cực mạnh hơn, dễ
tan trong nước hơn, để cuối cùng là hoàn thiện khâu thải qua thận, qua mật và mất độc tính.
Nhiều thuốc có thể ức chế các dưới lớp của cytochrom P
450
(pha I) và enzym UDP -
glucuronyl - transferase (xúc tác cho sự liên hợp của thuốc với acid glucuronic ở phản ứng chuyển
hóa pha II), có thuốc lại gây cảm ứng, làm tăng sinh CYP và UDP - glucuronyl - transferase, cho
nên trong từng giai đoạn của sự chuyển hóa kể trên, các thuốc có thể tương tác với nhau để cho,
hoặc tác dụng đối kháng, hoặc tác dụng hiệp đồng, có lợi hoặc có hại cho người bệnh, tùy thuộc
cách tương tác của thuốc.
 Cảm ứng enzym chuyển hóa thuốc ở gan
Barbiturat (như phenobarbital), doxycyclin, spironolacton, rifampicin, glutethimid,
carbamazepin, phenytoin, nghiện thuốc lá, DDT gây cảm ứng cytocrom P
450
(CYP), sẽ làm
tăng lượng CYP mới sinh (chứ không làm tăng lượng CYP đã có), kết quả là làm cho nhiều
thuốc khác chuyển hóa mạnh qua gan (cũng là tăng thanh lọc) và mất nhanh tác dụng.
Bảng 2. Một số ví dụ về Cảm ứng enzym chuyển hoá thuốc ở gan
Thuốc gây cảm
ứng enzym
Thuốc bị giảm tác dụng, do bị chuyển hóa nhanh ở gan
Phenobarbital Phenytoin, warfarin, dicoumarol, theophylin, primidon,
thuốc chống trầm cảm ba vòng, lidocain, vitamin D, corticoid tổng
hợp, griseofulvin, aminazin, desipramin, nortriptylin, diazepam,


Ngăn cản tái hấp thu qua ống thận
Kiềm hóa nước tiểu sẽ làm tăng đào thải những thuốc là acid yếu. Ngược lại, acid hóa
nước tiểu sẽ làm tăng thải những thuốc là kiềm yếu.
Natri bicarbonat (kiềm) giúp tăng thải phenobarbital, salicylat (acid); amoni clorid (acid)
làm tăng thải amphetamin (kiềm). Ví dụ, 54,5% của liều dùng dextroamphetamin (kiềm) sẽ thải
trong vòng 16 giờ nếu nước tiểu được giữ ở pH ~ 5, nhưng chỉ thải 2,9% cũng trong thời gian này,
nếu pH nước tiểu là ~ 8.
1.2. Hiệp đồng do ảnh hưởng tới dược động học
Tác dụng hiệp đồng:
Thuốc A có tác dụng là m, thuốc B có tác dụng là n. Gọi là hiệp đồng (hợp lực), nếu khi
kết hợp A với B, tác dụng cuối cùng có thể là:
= m + n là hiệp đồng cộng (additiv effect);
> m + n là hiệp đồng vượt mức (synergism).
Cũng có khi A không có tác dụng giống B, nhưng A vẫn làm tăng tác dụng của B, ta nói
A làm tăng tiềm lực (potentiation) của B.
1.2.1. ảnh hưởng tới hấp thu
Adrenalin làm co mạch ngoại biên tại chỗ: Tiêm dưới da procain trộn lẫn adrenalin, thì
thuốc gây tê procain sẽ chậm hấp thu (nhờ tác dụng hiệp đồng với adrenalin), tác dụng gây tê sẽ
kéo dài. Insulin trộn lẫn protamin và kẽm (protamin - zinc - insulin; PZI) sẽ chậm hấp thu nơi
tiêm, kéo dài tác dụng chống tiểu đường. Procain làm chậm hấp thu penicilin G khi tiêm dưới da
14
(penicilin - procain). Uống dầu parafin nhuận tràng làm tăng hấp thu nhiều thuốc tan trong lipid
và gây độc (như thuốc chống giun sán).
1.2.2. Đẩy nhau ra khỏi protein huyết tương
Nguy cơ của tương tác loại này chủ yếu xảy ra với những thuốc kết hợp mạnh ≥ 90% tại
cùng những vị trí ở phân tử protein huyết tương (đẩy nhau có cạnh tranh; competitive
displacement), ví dụ với warfarin, diazepam, furosemid, dicloxacilin, propranolol, phenytoin
v.v
Aspirin, phenylbutazon đẩy warfarin khỏi protein huyết tương, hàm lượng dạng tự do

15
Bng 3. Mt s vớ d v Tng tỏc do c ch enzym chuyn húa thuc
Thuc c ch enzym Thuc b c ch Hu qu lõm sng
Clopropamid,
disulfiram, latamoxef,
metronidazol
Ru ethylic Phn ng "ging
disulfiram" do tng nng
acetaldehyd
Metronidazol,
phenylbutazon,
cloramphenicol,
sulphinpyrazon, cimetidin
Ung thuc chng
ụng mỏu
D chy mỏu
Allopurinol (do c
ch xanthin -oxydase)
Azathioprin,
mercaptopurin
Tng c tớnh ca
azathioprin v ca
mercaptopurin, cn gim 1/3-
1/4 liu thng dựng
Erythromycin, TAO Corticoid Tng tỏc dng v c
tớnh ca corticoid
INH, cloramphenicol,
cimetidin, cumarin
Phenytoin Tng tỏc dng v c
tớnh ca phenytoin

Theophylin Tăng độc tính
Cimetidin Diazepam, propranolol,
metoprolol
Tác dụng tăng và kéo
dài
Nước quả bưởi Felodipin, nifedipin,
cyclosporin, một số
benzodiazepin (như triazolam)
Tăng sinh khả dụng,
tăng tác dụng và độc tính
1.2.4. Giảm đào thải qua thận
Kiềm hóa nước tiểu làm tăng tái hấp thu các thuốc là kiềm yếu qua đoạn thẳng (pars
recta) của ống lượn gần. Acid hóa nước tiểu làm tăng tái hấp thu qua ống thận của các thuốc là
acid yếu.
Ví dụ:
Kiềm hóa nước tiểu bằng natri bicarbonat, acetazolamid, thuốc lợi niệu nhóm thiazid, hoặc
uống thuốc chống toan (liều cao, dùng dài ngày) sẽ làm giảm thải trừ (tác dụng hiệp đồng), làm
tăng tác dụng và độc tính của các thuốc là kiềm nhẹ (như amphetamin, phenylbutazon,
oxyphenbutazon, indomethacin, sulfinpyrazon).
Có khi có cơ chế tương tác nằm ở khâu đào thải tích cực qua ống thận (active tubular
transport) qua cạnh tranh ở cùng chất vận chuyển (carrier), thuốc nào chiếm được carrier sẽ bị
đào thải, làm cho thuốc kia quay trở lại dịch kẽ của cơ thể để tăng tích lũy và phát huy tác dụng
bền, có khi tăng độc tính.
Probenecid cạnh tranh trên cùng carrier ở ống thận với penicilin G, ampicilin,
carbenicilin, cephalosporin, nên probenecid đẩy ngược những thuốc này trở lại dịch kẽ và làm
chậm đào thải tích cực của chúng (lợi ích điều trị của kháng sinh β-lactam). Probenecid cũng
làm chậm thải dapson, rifampicin, nitrofurantoin, methotrexat, salicylat, clorpropamid, acid
nalidixic, indomethacin qua ống lượn, cũng theo cơ chế cạnh tranh cùng carrier.
Các salicylat và một số thuốc chống viêm không steroid (như ketoprophen) cạnh tranh
với methotrexat cùng carrier ở ống thận, làm tăng độc tính của methotrexat, có thể gây tử vong

Để chống độc hoặc để cai nghiện morphin (hoặc heroin, các opiat khác), ta dùng naloxon
(tiêm) hoặc naltrexon (uống) để đối kháng ở thụ thể morphinic:
18
R = Thô thÓ
Morphin coi nh chỡa khúa m khúa (th th), cũn naloxon, naltrexon l bn tay bt
cht l khúa.
2.1.2. Khụng cnh tranh
Cht i khỏng cú th tỏc ng lờn th th v trớ khỏc vi cht ch vn; cht i khỏng
lm cho th th bin dng (th th d dng), qua ú, th th s gim ỏi lc vi cht ch vn.
Vớ d, mt s cht khỏng histamin th th H
1
(nh astemizol):
Vớ d khỏc v tỏc dng i khỏng khụng cnh tranh th th:
Thuc li niu nhúm thiazid lm tng glucose mỏu, nờn lm gim tỏc dng h ng
huyt ca insulin v ca thuc chng tiu ng (ung), khi ú cn iu chnh liu lng.
Tỏc dng khỏng sinh ca thuc khỏng sinh nhúm -lactam l pha phõn bo ca vi
khun (c ch s tng hp vỏch t bo vi khun), tỏc dng ny b hn ch mt phn nu dựng
19
R = Thụ thể
Morphin
(Chất chủ vận)
Naltrexon
(Chất đối kháng)
Morphin
Morphin và thụ thể của morphin
Là diện phẳng kỵ nớc gắn với nhân thơm của opiat, phối
hợp với một vị trí gắn chức phenol;
Là khoang thu nhận nhân phenanthren của opiat;
Là vị trí anion, liên kết với chức amin của cấu trúc.
Thụ thể

2.2.2. Hiệp đồng trực tiếp, nhưng khác thụ thể
Dùng thuốc mê cùng thuốc giãn cơ cura, khi đó tính vận động của cơ cùng bị ức chế bởi
thuốc mê (cơ chế trung ương) và bởi cura trên bản vận động (cơ chế ngoại biên).
Propranolol hiệp đồng trực tiếp cùng quinidin chống loạn nhịp tim, nhưng khác thụ thể:
propranolol phong bế β, thuốc kia làm ổn định màng tế bào cơ tim. Phối hợp thuốc hạ huyết áp
với thuốc lợi niệu để chữa tăng huyết áp cũng là hiệp đồng trực tiếp, nhưng khác thụ thể.
Aspirin dùng cùng dẫn xuất coumarin (như warfarin) làm tăng tác dụng chống đông máu:
aspirin chống kết dính tiểu cầu, còn warfarin ức chế tổng hợp các yếu tố đông máu.
Clopromazin (aminazin) là ví dụ rất điển hình của tác dụng hiệp đồng trực tiếp: aminazin
không chứa đựng tác dụng của những thuốc khác, nhưng lại làm tăng rất rõ tiềm lực của chúng
(potentiation), ví dụ khi phối hợp aminazin với thuốc mê, thuốc giảm đau, rượu, thuốc tê, cura,
thuốc ngủ, an thần, chống động kinh , hậu quả của tương tác này có khi rất nghiêm trọng!
2.2.3. Hiệp đồng vượt mức (tương tác có lợi)
Acid folic là coenzym giúp tạo nên các base purin, thymin và các acid amin cần cho tổng
hợp DNA, RNA và protein là những nguyên liệu cần cho vi khuẩn phát triển. Sulfamid cùng với
trimethoprim (hoặc pyrimethamin) ức chế hai loại enzym khác nhau ở hai khâu khác nhau,
nhưng trong cùng một quá trình tổng hợp acid tetrahydrofolic. Hai loại thuốc đó dùng chung sẽ
hiệp đồng vượt mức, tương tác có lợi (chứ không phải một phép cộng thông thường), mạnh hơn
hẳn khi dùng đơn độc từng loại. Đó là nguyên tắc tạo nên công thức thuốc kháng khuẩn như
Bactrim (co-trimoxazol; Biseptol; tức là sulfamethoxazol + trimethoprim) hoặc chống sốt rét
như Fansidar (sulfadoxin + pyrimethamin) có hiệu lực cao:
20
Trong một số trường hợp cần thiết nhất định, phối hợp (nhưng không trộn lẫn) các kháng
sinh β-lactam với aminoglycosid (như streptomycin, gentamicin ) cũng cho tác dụng hiệp đồng
vượt mức: ngoài tác dụng kháng sinh của chính nó, thì
β-lactam (do ngăn cản tổng hợp vách vi khuẩn) còn tạo điều kiện để aminoglycosid dễ xâm nhập
vào bên trong tế bào vi khuẩn để tiêu diệt vi khuẩn ngay tận "sào huyệt".
Tuy nhiên khi phối hợp thuốc nhóm cephalosporin với thuốc nhóm aminoglycosid cho tác
dụng hiệp đồng vượt mức, nhưng gây tương tác mức độ 4 (phối hợp nguy hiểm), do đó chỉ sử
dụng phối hợp này trong một số trường hợp nhiễm khuẩn nặng do Klebsiella spp, Enterobacter

Thuốc ức chế TKTƯ + thuốc ức
chế TKTƯ (rượu, thuốc chống nôn, kháng
histamin, thuốc an thần gây ngủ, giải lo,
giảm đau, chống loạn thần )
Làm giảm kỹ năng tâm thần - vận động,
giảm tỉnh táo, buồn ngủ, sững sờ, suy hô hấp,
hôn mê, mệt mỏi, tử vong. Đặc biệt, tránh dùng
cho người cao tuổi.
Methotrexat + co-trimoxazol Tạo nguyên hồng cầu khổng lồ ở tủy
xương do đối kháng acid folic
Thuốc độc với thận + Thuốc độc
với thận (gentamicin hoặc streptomycin,
hoặc tobramycin dùng cùng cephalothin)
Tăng độc tính với thận
Thuốc phong bế thần kinh - cơ +
thuốc có tác dụng phong bế thần kinh - cơ
(như kháng sinh aminoglycosid)
Tăng phong bế thần kinh - cơ; Chậm bình
phục; Kéo dài sự ngừng thở
Thuốc chứa K
+
+ thuốc lợi niệu giữ
K
+
(spironolacton, triamteren)
Tăng rõ K
+
/máu
Giữa các thuốc chống viêm không
steroid với nhau

), nhôm (Al
3+
) và với các cation hóa trị 2 và 3 khác nằm trong
thức ăn.
Với thuốc mà kích thước các hạt có ảnh hưởng tới cường độ hấp thu (như griseofulvin,
nitrofurantoin, spironolacton ), thì nên dùng trong bữa ăn, vì lúc đó dạ dày tăng tiết dịch và
khối lượng thức ăn nhào nặn giúp những hạt thuốc được trộn đều.
Thuốc nào tan mạnh trong lipid và do đó hấp thu tốt hơn, thì nên dùng trong bữa ăn giàu
lipid, ví dụ sulfamid, phenytoin, griseofulvin
Thuốc nào mà độ tan kém (như propoxyphen) thì sẽ tan tốt hơn khi ăn no.
Dạng viên bao tan trong ruột sẽ bất lợi khi uống lúc no.
Thuốc nào ít bền ở pH acid (như ampicilin, erythromycin ) sẽ dễ bị hủy trong bữa ăn, vì
nằm lâu ở dạ dày.
1.2. Chế độ ăn
Chế độ ăn thiếu protid, lipid và năng lượng sẽ làm giảm hoạt tính cytochrom P
450
. Ngược
lại, chế độ ăn giàu protid làm tăng chuyển hóa thuốc qua gan, do làm tăng tổng hợp enzym
chuyển hóa thuốc. Bữa ăn sẽ làm tăng lưu lượng máu qua gan, tức làm tăng lượng thuốc qua
gan và tăng chuyển hóa ban đầu (first - pass metabolism) như với morphin, nhiều hormon, thuốc
phong bế beta Bữa ăn có thể hủy hoại vi khuẩn ruột, làm ảnh huởng tới chuyển hóa của một số
thuốc qua ống tiêu hóa.
Chế độ ăn thiếu một số khoáng như thiếu kẽm (Zn
2+
), calci (Ca
2+
), magnesi (Mg
2+
) cũng
cản trở chuyển hóa thuốc. Thiếu vitamin C làm giảm hoạt tính của enzym chuyển hóa thuốc (tỷ

.
Cortisol, aldosteron, desoxycorticosteron, thuốc uống ngừa thai (chứa estrogen-progesteron),
phenylbutazon gây tích nước và Na
+
.
Sulfonylurea chống tiểu đường, phenylbutazon, cobalt, lithi cản trở sự xuất nhập iod ở
tuyến giáp. Thuốc uống ngừa thai làm giảm hàm lượng Zn
2+
và tăng Cu
2+
trong huyết tương.
Dùng corticoid dài ngày có thể gây loãng xương.
Rượu ethylic cản trở hấp thu vitamin B
1
. Isoniazid là chất đối kháng với vitamin B
6
và
PP. Rượu ethylic, thuốc uống ngừa thai ức chế hấp thu acid folic. Nhiều người bệnh dùng dài
ngày thuốc chống động kinh (phenytoin, phenobarbital, primidon, các phenothiazin ) sẽ có
hàm lượng thấp acid folic trong huyết thanh và trong hồng cầu, có thể bị thiếu máu hồng cầu to.
Colchicin, rượu ethylic, thuốc uống ngừa thai cản trở hấp thu vitamin B
12
qua ống tiêu
hóa. Thuốc chống đông máu loại coumarin làm hao hụt vitamin D.
Phối hợp thức ăn chứa nhiều tyramin (pho-mát, rượu vang đỏ, chuối, bia, gan gà, gan
ngỗng ) với thuốc ức chế mono amino oxydase (MAOI) sẽ làm cho tyramin không giáng hóa
được, gây tăng tiết catecholamin làm co mạch đột ngột, lên cơn tăng huyết áp kịch phát, có thể
tử vong ("hội chứng phó -mát", "cheese syndrome").
2. Ảnh hưởng của thức uống tới động học, tác dụng và độc tính của thuốc
2.1. Nước (H

Cà phê, nước chè, cacao, chocolat chứa cafein, theophylin, gây hưng phấn thần kinh trung
ương, nên có tương tác (hiệp đồng hoặc đối kháng) với nhiều thuốc khác. Thuốc hạ sốt giảm đau
(aspirin, paracetamol ) tăng tác dụng khi uống cùng cà phê, nước chè. Do lợi niệu, nên cà phê,
nước chè giúp nhiều chất tăng đào thải qua nước tiểu. Cà phê, nước chè làm giảm hấp thu và giảm
tác dụng của alendronat.
Có thuốc, như aminazin, haloperidol, trộn lẫn với cà phê, nước chè sẽ có tương kỵ kết
tủa, nên giảm hấp thu khi uống. Mặt khác, nhiều thuốc làm tăng độc tính của cà phê và
theophylin: Phối hợp cà phê, nước chè với thuốc ức chế mono amino oxydase (MAOI) gây nhức
đầu, tăng huyết áp. Cimetidin, uống thuốc ngừa thai sẽ ức chế chuyển hóa cafein và theophylin
ở gan, làm tăng độc tính của cà phê, nước chè (mất ngủ, bồn chồn, mê sảng ).
2.4. Rượu ethylic
Liều cao rượu gây co thắt hạ vị, làm chậm sự tháo sạch dạ dày, nên làm giảm tốc độ hấp
thu, giảm sinh khả dụng của diazepam, penicilin V, các vitamin ở ruột. Ngược lại, khi uống
cùng rượu, có thuốc (như glycerin trinitrat, một số benzodiazepin ) lại tăng hấp thụ vì tăng hòa
tan và lưu lượng máu ở ruột tăng lên sau khi uống rượu.
Rượu kích ứng đường tiêu hóa, làm tăng tính thấm của một số thuốc mà lúc thường rất
khó thấm, như kháng sinh aminoglycosid, thuốc chống giun sán.
ở người nghiện rượu, albumin huyết tương sút kém làm cho nhiều thuốc khó gắn vào
albumin huyết tương, do đó tăng phân bố vào các mô. Rượu làm thay đổi tính thấm của màng,
giúp một số thuốc dễ khuếch tán, như thuốc thần kinh trung ương (benzodiazepin, levodopa,
methaqualon) có thể gây rối loạn tâm thần. Khi đó, lưu lượng tim tăng lên do uống rượu, làm
cho thuốc càng dễ khuếch tán, độc tính càng tăng.
Nghiện rượu gây cảm ứng enzym chuyển hóa thuốc ở gan, làm tăng chuyển hóa và giảm
tác dụng của nhiều thuốc khác, như barbiturat, phenytoin, carbamazepin, meprobamat,
tolbutamid, propranolol
Nhưng nếu thỉnh thoảng uống rượu, thì rượu lại ức chế chuyển hóa và làm tăng tác dụng
(tăng độc tính) của một số thuốc khác, như diazepam, clordiazepoxid, phenytoin, carbamazepin,
meprobamat, propoxyphen, phenobarbital, tolbutamid và dẫn xuất sulfonylurê, thuốc kháng
vitamin K, tetracyclin, INH
Những thuốc sau đây cũng không được uống cùng rượu, vì sẽ gây tương tác có hại:

, thuốc
ngủ, an thần giải lo (khi lưu lượng tim rất thấp), corticoid, ACTH, dẫn xuất phenylbutazon,
thuốc độc với cơ tim, thuốc tương tác với điều trị suy tim (tiêm tĩnh mạch calci, thuốc gây hạ
kali máu, Li
+
).
4. Người theo chế độ ăn không muối
Thuốc chứa Li
+
, truyền tĩnh mạch thuốc chứa Na
+
, thuốc long đờm chứa natri (natri
benzoat, natri citrat ), thuốc kháng acid đường tiêu hóa chứa natri bicarbonat hoặc dinatri
phosphat
5. Tăng huyết áp
Một số thuốc gây mê, thuốc làm tăng huyết áp cấp tính, như khi bắt đầu dùng loại
adrenergic, reserpin, -methyldopa (Aldomet) hoặc dùng clonidin khi kết thúc điều trị mạn
(như thuốc uống ngừa thai, corticoid, ACTH), thuốc chứa natri, sulpirid, lithi
6. Suy gan
Thuốc ngủ, an thần giải lo, thuốc an thần kinh, kháng histamin H
1
, thuốc dễ làm chảy máu
(aspirin, salicylat, kháng vitamin K, heparin, loại tiêu fibrin); thuốc gây loét ống tiêu hóa (thuốc
chống viêm, reserpin); thuốc độc với gan (thuốc chống gián phân, halothan, thuốc ức chế MAO,
INH dùng cùng rifampicin, ethionamid, Aldomet, vitamin A liều cao)
7. Viêm hoặc loét ống tiêu hóa
Acid ethacrynic, thuốc chống viêm, thuốc dễ làm chảy máu (aspirin, salicylat,
indomethacin, thuốc chống đông, loại tiêu fibrin, reserpin ).
8. Động kinh
Thuốc hồi sức hô hấp (nikethamid, long não, cardiazol, doxapram ), amphetamin và dẫn