1

BÁO CÁO TỔNG KẾT ĐỀ TÀI KHKT 2011 1. Cơ quan chủ trì:
Phân Viện Dệt-May Tại Thành phố Hồ Chí Minh
Địa chỉ : 345/128A Trần Hưng Đạo, Quận 1, Tp. HCM

2. Tên đề tài:
“Nghiên cứu sử dụng nguyên liệu từ kén phế để tạo ra sản phẩm có giá trị
sử dụng trong may mặc gia đình”.
Thực hiện theo hợp đồng KHCN số 25.11RD/HD-KHCN ký ngày 10 tháng 03
năm 2011 giữa Bộ Công Thương và Phân viện Dệt may tại Tp. Hồ Chí Minh.

3. Chủ nhiệm đề tài: KS. Nhữ Thị Việt Hà

4. Cán bộ phối hợp nghiên cứu đề tài:
Phạm Thị Mỹ Giang Kỹ sư sợi - dệt
Ngô Ngọc Toàn Kỹ sư

5. TP. Hồ Chí Minh – Tháng 12 năm 2011
2

MỤC LỤC
Lời nói đầu 4
Mục tiêu – Nội dung nghiên cứu 5
Chương 1. Nghiên cứu lý thuyết 6

Kết luật và Kiến nghị 54
Tài liệu tham khảo 55
Phụ lục

4

LỜI NÓI ĐẦU

Tơ tằm là một loại xơ thiên nhiên có giá trị sử dụng cao. Trong công
nghiệp dệt, tơ tằm đã được sử dụng từ lâu. Sản phẩm tơ tằm ngoài vẻ đẹp sang
trọng và quyến rũ còn có tính sử dụng rất tốt, hợp với sinh lý con người.
Trên thế giới hiện nay, sản phẩm tơ tằm hầu hết được sử dụng từ nguyên
liệu chính phẩm, sản xuất ra các mặt hàng phục vụ cho ngành công nghiệp thời
trang. Các nguyên liệu từ phần phế phẩm của tơ tằm đã được nghiên cứu sản
xuất ra sợi Spun Silk, một số nước dùng để sản xuất ra chăn lót tơ tằm…
Chăn lót tơ tằm có nguồn gốc từ Trung Quốc, đến nay đã trở nên phổ
biến và được ưa chuộng trên thế giới là do những tính chất đặc biệt như mềm,
nhẹ, cách nhiệt tốt, không gây dị ứng và rất tốt cho sức khỏe con người. Người
ta còn ví chăn có tấm lót tơ tằm như máy điều hòa không khí vì đặc tính ấm về
mùa đông, mát về mùa hè.
Ở Việt Nam, tại các vùng như Lâm Đồng, Quảng Nam, Vạn Phúc, Hà
Nam, nguyên liệu từ kén phế và tơ phế được dùng cho kéo sợi thủ công (bằng
tay), còn gọi là sợi nái, đũi để sản xuất ra các mặt hàng vải thô như Tussore,
đũi…

- Phương pháp tham dự.
6

CHƯƠNG 1. NGHIÊN CỨU LÝ THUYẾT

I. Nghiên cứu thị trường:
Nguyên liệu thô dể kéo ra sợi tơ thô là kén tằm, thị trường xuất nhập
khẩu của kén tằm rộng hơn so với thị trường xuất nhập khẩu sợi tơ tằm và sản
phẩm tơ tằm, các nước sản xuất kén tằm chính thường là ở những nước có
vùng thổ nhưỡng trồng dâu nuôi tằm. Ví dụ: Mozambique, Úc, Trung Quốc,
Anh, Azerbaijan, Cộng hòa Tanzania…
Kén xuất nhập khẩu là kén đã được sấy khô. Song song với thị trường
kén nguyên liệu là thị trường kén, tơ phế. Kén phế và tơ phế phải được tách
nhộng và sơ chế thành màng, sợi thô…sau đó sấy khô rồi mới tham gia vào thị
trường xuất nhập khẩu.
Sau đây là số liệu đại diện của một số nước chính tham gia thị trường
kén tằm và tơ phế:
1. Các nước xuất – nhập khẩu kén chủ yếu trên thế giới:

(Kén phù hợp để kéo tơ)
Mã tài liệu HS 5001
Nguồn: www.unstats.un.org

Bảng 1. Các nước nhập khẩu chủ yếu từ năm 2007-2010:

Tên nước Giá trị thương mại (USD)
Azerbaijan
5.914.119
Indonesia
4.767.208

2008
561.391
66,550
2009
34.208
-Bảng 3. Các nước xuất khẩu kén chủ yếu từ năm 2007-2010:
Tên nước Giá trị thương mại (USD)
Mozambique
29.057.262
Australia
2.148.047
Anh
2.122.087
China
1.787.886
USA
1.247.270
Các nước khác
3.183.298
Tổng giá trị thương mại: 39.545.850

Bảng 4. Kim ngạch xuất khẩu kén của Việt Nam từ năm 2006-2009:
Năm Giá trị thương mại (USD)
Trọng lượng
(kg)
2005
55.071
Bảng 6. Giá trị xuất khẩu kén của thế giới trong những năm 2007-2010:

Năm Giá trị thương mại (USD)
2010
32.533.840
2009
1.946.769
2008
2.301.466
2007 2.
763.775 2. Các nước xuất – nhập khẩu tơ phế chủ yếu trên thế giới:

(Tơ phế - bao gồm kén phế không phù hợp để kéo tơ, sợi phế)
Mã tài liệu HS 500300
Nguồn: www.unstats.un.org

Bảng 7. Các nước nhập khẩu tơ phế chủ yếu:
Các nước nhập khẩu tơ phế Giá trị thương mại (USD)
Ý
73.424.620
Đức
33.829.928
Trung Quốc
21.533.919
Nhật Bản

9

Bảng 9. Các nước xuất khẩu tơ phế chủ yếu từ năm 2007-2010:

Các nước xuất khẩu tơ phế Giá trị thương mại (USD)
Trung Quốc
124.332.788
Đức
29.173.542
Ý
9.682.885
Mỹ
7.614.958
Anh
6.188.428
Các nước khác
15.667.899
Total Export: 192.660.500

Bảng 10. Kim ngạch xuất khẩu tơ phế của Việt Nam từ năm 2007-2010:

Năm Giá trị thương mại (USD)
Trọng lượng
(kg)
2007
-

-

2008

34.782.783
2008
55.851.360
2007
58.724.605
10

Bảng thống kê trên cho thấy:
- Tình hình xuất nhập khẩu kén tằm như sau:
+ Kim ngạch nhập khẩu kén tằm của thế giới có xu hướng giảm từ
năm 2009-2010. Giá trị nhập khẩu kén tằm của Việt Nam chỉ khoảng
3,05 % so với thế giới.
+ Kim ngạch xuất khẩu kén tằm có xu hướng tăng trong năm 2010 do
sự tăng xuất khẩu đột xuất của Mozambique. Giá trị xuất khẩu kén
tằm của Việt Nam chỉ khoảng 0,4% so với thế giới.
- Tình xuất nhập khẩu tơ phế như sau:
+ Kim ngạch nhập khẩu tơ phế của thế giới có xu hướng giảm từ năm
2009-2010. Giá trị nhập khẩu tơ phế của Việt Nam chỉ khoảng 0,74%
so với thế giới.
+ Kim ngạch xuất khẩu tơ phế có xu hướng giảm. Giá trị xuất khẩu tơ
phế của Việt Nam chỉ khoảng 0,03% so với thế giới.

II. Định nghĩa – Phân loại kén tằm:
Tơ tằm là kết quả của sự hóa rắn chất lỏng nhớt do con tằm tiết ra, đây là
loại sâu bướm chủ yếu sống bằng ăn lá dâu. Sâu bướm này có tuyến sản sinh
sericin ở hai bên sườn là các ống dạng phễu hẹp. Ở cuối thân sâu tằm, hai ống
này hợp lại hình thành một kênh tiết dịch ngắn duy nhất, filament tiết ra rắn lại,
khi tiếp xúc với không khí để hình thành một sợi tơ mà con tằm quấn quanh
mình, làm thành kén trong thời gian 3-4 ngày. Kén gồm 2 hoặc 3 kilomet tơ,
trong đó chỉ có vài trăm mét phù hợp với mục đích kéo sợi.

+ Kén có vết bẩn đen
Loại kén này có nhiều chấm màu đen ở bên ngoài, khi bóp nhẹ nó sẽ có
mùi hơi thối của nhộng.
+ Kén bị bệnh đốm
Những loại kén này sẽ có vết đốm màu ở lớp vỏ ngoài. Những con kén
này khi được tạo thành dung dịch trong ruột của con tằm rớt lên kén, chúng tạo
ra những vệt đốm màu dị.
+ Kén “im lặng” (mutes)
Đây là loại kén có nhộng đã bị chết và kẹt trong lớp vỏ ngoài. Những
con kén này không có tiếng động khi lắc, con nhộng bị bệnh bên trong sẽ tạo ra
dung dịch có mùi thối rữa, dung dịch này sẽ tạo vết bẩn lên lớp vỏ tơ tằm bên
ngoài của kén.
+ Kén bị lốm đốm
Những con kén này bình thường và khỏe mạnh nhưng chúng có những
vết đốm và bẩn. Những vết bẩn này được tạo ra do nhiều nguyên nhân khác
nhau, nguyên nhân có thể là do kén được cất giữ trong phòng ẩm ướt, thông
hơi kém. Những đốm có màu vàng hay nâu đen là do mốc xanh phát triển trên
kén.
+ Kén có kích thước nhỏ
Những con kén này có kích thước nhỏ hơn trung bình và có lớp vỏ ngoài
mỏng.
+ Kén có hai đầu mỏng
Lớp vỏ ngoài của kén khá mỏng ở 1 đầu hoặc 2 đầu của kén. Nhiệt độ
thấp và độ ẩm cao trong suốt quá trình tằm phát triển, nhiệt độ thấp và khô
trong suốt quá trình làm kén sẽ gây ra lỗi này. Kén mỏng sẽ bị úng nước và trở
nên khó kéo tơ khi cho kén vào nồi nấu.
+ Kén dị dạng
13

Loại kén này có hình dáng không bình thường, có kết cấu không đồng

+ Kén bị mốc
Kén mốc là do quá trình sấy và lưu trữ kén không đúng. Nấm mốc sẽ tấn
công kén khi phòng lưu trữ có hệ thống thông khí kém và ẩm mốc.
+ Kén thủng
Nguyên nhân là do giống tằm gây ra, những con kén này bị thủng bởi ấu
trùng của loài sâu bọ biết bay gây ra.
3. Các yếu tố ảnh hưởng chất lượng kén:
Chất lượng kén phụ thuộc vào kỹ thuật nuôi tằm. Con tằm được chăm sóc
kỹ lưỡng sẽ cho chất lượng kén và tơ tốt. Một số các yếu tố khác ảnh hưởng
chất lượng kén là:
- Điều kiện nhiệt độ và độ ẩm
- Mật độ rải kén thích hợp
- Chăm sóc tốt sau khi lên khung
- Thời gian thu hoạch kén
Các mùa trong năm cũng ảnh hưởng đến tỉ lệ kén phế:
 Mùa xuân:
- Kén bị bẩn bên trong: 52%
- Kén đôi: 8.6%
- Kén có lớp vỏ ngoài lỏng lẻo: 8.7%
- Kén có đầu mỏng: 10.6%
- Kén có lớp vỏ ngoài mỏng: 11%
- Phần còn lại là kén thủng, kén bị bẩn phía ngoài…
 Đầu mùa thu:
- Kén bị bẩn bên trong: 83.3%
- Kén có đầu mỏng: 4.5%
15

- Phần còn lại là kén thủng, kén bị bẩn phía ngoài…
 Cuối mùa thu:
- Kén bị bẩn bên trong: 60.8%

(%)
Trọng
lượng
thực(g)

Tỉ lệ
(%)
Trọng
lượng
thực
(g)
Tỉ lệ
(%)
Kén
2,181 100,0

2,156 100,0 0,851 100,0 0,888 100,0
Vỏ kén

0,404 18,5 0,458 21,2 0,398 46,8 0,452 50,0
Nhộng
1,765 80,9 1,684 78,1 0,441 51,8 0,422 47,5
Lớp vỏ
bỏ đi
0,012 0,6 0,014 0,7 0,012 1,4 0,014 1,6

16

Thành phần của lớp vỏ kén gồm có:
- Fibroin : 72,0-81,0 %

Đây là tính chất đặc trưng. Nó phụ thuộc vào màu sắc của lớp keo sericin
(nước bọt của con tằm). Nó là lớp ngoài, có thể loại bỏ trong quá trình chuội.
Tính chất này không quan trọng trong việc đánh giá chất lượng kén. Tuy nhiên,
tính chất này sẽ được quan tâm khi cất, lưu trữ kén sau khi thu hoạch. Màu
sáng sẽ được cất riêng, màu tối được cất riêng.
Màu sắc của kén thường là màu trắng, xám, bạc, vàng, vàng nhạt, màu
ngọc bích, xanh xám, xanh lá cây, vàng đồng.
1.3. Hình dạng:
Đây là tính chất đặc trưng; nó bị ảnh hưởng bởi giống tằm, loại khung và
sự chăm sóc trong suốt thời kỳ con tằm nhả tơ. Hình dạng kén có thể là hình
tròn như quả bóng, quả trứng, hình oval hay hình hạt đậu phộng. Hình dạng
kén có thể giúp ích trong việc đánh giá chất lượng kén và khả năng kéo tơ của
17

nó. Loại hình cầu, oval là loại kén dễ kéo tơ. Những cái kén có eo sâu, bị đen
nhiều là kén không thích hợp để kéo tơ.
Thông thường, giống Nhật Bản có hình hạt đậu phộng, giống Trung Quốc
có hình elip, giống Châu âu có hình elip dài, giống tằm đẻ nhiều lứa cho kén có
hình dạng con suốt.
1.4. Kích thước của kén:
Kích thước của kén giúp ích trong việc đánh giá chất lượng kén. Kích
thước của kén tùy thuộc vào giống tằm, mùa vụ và điều kiện thu hoạch. Kích
thước cho biết lượng kén có được trong 1m
3
. Kích thước kén cũng cho biết
lượng tơ có trong kén, phần trăm tơ trong kén, và loại tơ mà con tằm nhả ra.
Nhìn chung, số lượng kén trong 1m
3
khoảng 110-150 với loại tằm đẻ trứng 1-2
lần/năm, khoảng 300-400 với loại tằm đẻ nhiều lần trong năm.

2 3 4 5 6 7 8 9
Chỉ số trọng lượng
kén tươi
100 99,4 98,8 98,3 97,7 97,0 96,1 95,1

1.8. Độ dày/Trọng lượng của vỏ kén
Đây là tính chất chính của vỏ kén, liên quan đến năng suất kéo tơ. Trọng
lượng lớp vỏ ngoài càng lớn thì lượng tơ càng nhiều. Trọng lượng lớp kén của
giống tằm khác nhau thì sẽ khác nhau, nếu cùng giống thì trọng lượng của nó
sẽ tương đương. Thông số này bị ảnh hưởng bởi sự chăm sóc trong suốt quá
trình nuôi và lên khung.
Độ dày của lớp vỏ ngoài của kén không phải là cố định, nó thay đổi theo
03 đoạn. Đoạn thắt giữa kén là đoạn dày nhất, trong khi hai phần đầu bị giãn ra
và có độ dày bằng 80-90% của đoạn giữa.
19

Bảng 16: Độ dày tại các vị trí khác nhau cúa kén
Phần khác nhau A Micron B Micron C Micron
Vị trí xa
phần đầu
nhất
336 302 228
Đầu
Đoạn
phồng ra
594 596 480
Đoạn
thắt giữa
2.5. Khả năng kéo sợi:
Khả năng kéo sợi được định nghĩa là sự phù hợp của kén cho việc kéo tơ
một cách kinh tế. Lượng tơ phế càng tăng thì khả năng kéo tơ càng kém. Khả
năng kéo tơ của kén phụ thuộc vào sự chăm sóc trong suốt quá trình tằm nhả
tơ, sự cất trữ và quá trình chế biến kén.
2.6. Phần trăm tơ thô:
Đây là phần trăm lượng tơ thô đã kéo tương quan với lượng kén đã sử
dụng để kéo tơ. Thông số này có mối quan hệ trực tiếp đến giá kén và chi phí
sản xuất tơ thô. Thông thường tỉ lệ phần trăm này khoảng 55-60 đối với giống
tằm lai đẻ nhiều lần/năm, 40-45 đối với giống tằm thuần chủng đẻ nhiều lần
trong năm, 80-85 đối với giống tằm đẻ 2 lần/năm (tỉ lệ phần trăm của tổng
trọng lượng lớp vỏ ngoài kén “shell”).

2.7. Tỷ lệ khả năng kéo tơ của tơ filament:
Thông số này thể hiện tần xuất bị đứt tơ trong quá trình kéo. Nó được
tính từ số đầu mối tơ cấp vào đang kéo và số kén đã kéo.
2.8. Tơ vụn “floss”:
Là lớp ngoài cùng bung ra, lớp tơ dày, không đều, đứt đoạn. Đây chính là
tơ phế.
21

IV. Tổng quan về công nghệ tách kén:
Người nuôi tằm sẽ loại bỏ cả kén phế như kén đôi, kén méo do bị ép, kén
có vết bẩn, kén có vết lằn khung, kén nhẹ, kén bị côn trùng phá hủy, kén có lớp
vỏ ngoài mỏng và kén bị mốc.
1. Phương pháp chọn kén:
1.1 Kiểm tra bằng mắt thường:
Các lô kén được quan sát để phát hiện ra những con kén có mùi. Việc
kiểm tra được thực hiện bằng cách đưa tay vào đống kén và đảo lên để tìm
những con kén có mùi. Những con kén có mùi là do hệ thống thông gió kém.

Kén có vết bẩn bên trong và ngoài
Kén mỏng 2 đầu

Kén mỏng
Kén có vết lằn
Kén méo
Kén hóa vôi
Kén mỏng ở giữa

24

V. Công nghệ nấu kén:
1. Nấu kén:
Lớp keo sericin bọc bên ngoài lớp tơ bị dính vào nhau và trở nên cứng
sau sấy khô kén. Quá trình làm mềm keo sericin được thực hiện bằng nhiệt,
nước và hơi nước. Tốt nhất là làm mềm đều cả bên trong và bên ngoài lớp vỏ
kén.
1.1 Nấu kén bằng nồi:
- Kén được chứa trong một cái lồng, đặt cái lồng vào trong nồi chứa
nước sôi và để nhiệt độ sôi trong vài phút, sau đó, đưa lồng kén sang
bể khác có nhiệt độ thấp hơn.
1.2 Nấu kén bằng máy:
Thông thường, quá trình nấu trong máy nấu kén được chia làm 2 phần.
1.2.1 Ngâm kén:
Lớp bề mặt của kén sẽ trương nở khi qua công đoạn ngâm. Khi kén được
xử lý ở nhiệt độ cao, nhiệt độ sẽ lan truyền từ chỗ có nhiệt độ cao sang chỗ có
nhiệt độ thấp, khoảng 65 độ C, sự ngưng tụ sẽ xảy ra ở các lỗ hổng trong kén.
Vì vậy kén sẽ hút nước vào trong, làm ướt các lớp của lớp vỏ ngoài kén.
Lượng nước vào không được thẩm thấu vào các khoảng trống của kén
được điều chỉnh bằng sự khác nhau giữa nhiệt độ cao và nhiệt độ thấp.

đầu; khi nấu quá lớp vỏ kén sẽ nặng hơn gấp 6 lần so với ban đầu.
3.4 Trọng lượng kén đã nấu:
Gấp 10 lần so với trọng lượng kén khô ban đầu.
Bảng 17: Tiêu chuẩn nấu kén chưa tới và nấu quá

Nấu chưa tới Nấu lâu, quá nhiệt
Màu sắc và cảm giác sờ
tay
Màu kem, thô ráp
Màu vàng xám, mềm
mại
Tỉ lệ chuội màng tơ Cao Thấp