TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM HUẾ
DỰ ÁN HỢP TÁC VIỆT NAM – HÀ LAN BÀI GIẢNG
CÔNG NGHỆ SINH HỌC ỨNG DỤNG

Người biên soạn: TS. Trần Thị Lệ
2. Tạo dòng DNA là gì?
Về nguyên tắc một thí nghiệm tạo dòng DNA gồm những bước cơ bản sau đây:
1. Tinh sạch DNA
2. Cắt phân tử DNA
3. Xác định độ lớn của các đoạn DNA
4. Đưa các đoạn DNA vào vectơ tạo DNA tái tổ hợp
5. Đưa DNA tái tổ hợp vào tế bào chủ
6. Xác định những tế bào chủ chứa phân tử tái tổ hợp DNA

3. Tại sao sự tạo dòng DNA quan trọng như vậy ? Ý nghĩa của tạo dòng đối với
nghiên cứu và công nghệ sinh học
Từ hình 1.1 ta nhận thấy việc tạo dòng gene là một quá trình tương đối đơn
giản. Tại sao phương pháp này trong sinh học lại có ý nghĩa lớn như vậy ? Câu trả
lời là: Trước hết việc tạo dòng gene là tách một gene ra khỏi tất cả những gene khác
ở dạng tinh khiết, mà những gene này thường tồn tại với nhau trong một tế bào.
Sẽ hiểu chính xác hơn khi quan sát thí nghiệm tạo dòng ở hình 1.2. Đoạn
DNA được tạo dòng có thể thuộc một hỗn hợp gồm nhiều đoạn khác nhau, mà mỗi
đoạn mang một gene hoặc một phần của gene. Hỗn hợp này có thể là toàn bộ hệ
gene của một sinh vật (ví dụ hệ gene của người). Sau đó mỗi một đoạn được đưa
vào một phân tử vector phù hợp và tạo nên một tập hợp các phân tử DNA tái tổ hợp,
trong đó một phân tử mang gene cần tìm. Thông thường mỗi tế bào chủ chỉ tiếp
nhận một phân tử DNA tái tổ hợp duy nhất. Như vậy, khi một gene nào đó được
tách ra từ nhiều gene khác thì người ta có thể nghiên cứu đặc điểm của nó chính xác
hơn.
Quyết định sự thành công của thí nghiệm tạo dòng là liệu người ta có phân
biệt được dòng quan tâm từ nhiều dòng khác nhau không? Ví dụ khi quan sát hệ

6

gene của vi khuẩn E.coli có khoảng 2000 gene, có thể tìm ra một gene trong điều
Hình 1.1. Các bước cơ bản của tạo dòng DNA
1. Thiết kế phân tử DNA tái tổ hợp
Vector
Đ
o
ạn DNA
ngoại lai
Phân t
ử DNA

tái tổ hợp
2. Đưa vào tế bào chủ
Vi khuẩn

3. Nhân phân tử DNA
tái tổ hợp

Hình 1.2. Bằng việc tạo dòng người ta tạo ra dạng đồng nhất chứa
các đoạn DNA khác nhau

Vector
Các đoạn DNA
Các phân tử DNA tái tổ hợp
M
ỗi phân tử chứa một
đ

Hình 1.3. Vấn đề khó khăn khi chọn lọc
M
ột

Công nghệ DNA tái tổ hợp đã biến đổi sâu sắc phương thức nghiên cứu
gene. Trước đây thông tin về cấu trúc và tổ chức của gene thu được bằng cách kiểm
tra biểu hiện kiểu hình, ngày nay những kỹ thuật mới đã tạo ra khả năng tự đọc các
trình tự nucleotide. Trước đây các nhà di truyền phải chờ đợi sự xuất hiện các đột
biên ngẫu nhiên hoặc cảm ứng để phân tích hiệu quả của sự sai khác di truyền, ngày
nay họ có thể tạo ra đột biến ở các điểm nhất định một cách chính xác và xem
chúng thay đổi kiểu hình như thế nào.
Công nghệ DNA tái tổ hợp đã cung cấp thông tin mới về cấu trúc và chức
năng của gene và đã thay đổi nhiều khái niệm cơ bản của di truyền học. Ví dụ: trong
khi mã di truyền được xem là rất phổ biến, thì bây giờ chúng ta còn biết rằng các
mã không phổ biến cũng tồn tại trong DNA ty thể. Trước đây chúng ta cho rằng tổ
chức gene eukaryote giống với prokaryote, nhưng bây giờ đã chứng minh được
nhiều gene eukaryote bị gián đoạn bởi các intron. Ngày nay, chúng ta đã biết đầy đủ
hơn về các quá trình tái bản, phiên mã, dịch mã, biến đổi RNA (RNA processing)
và điều hòa gene thông qua việc sử dụng các kỹ thuật DNA tái tổ hợp. Các kỹ thuật
này cũng được dùng trong nhiều trong nhiều lĩnh vực khác, như hóa sinh học, vi
sinh vật học, sinh học phát triển, sinh học thần kinh, tiến hóa và sinh thái học.
Công nghệ DNA tái tổ hợp cũng được ứng dụng để tạo ra nhiều sản phẩm
thương mại: thuốc, hormone, enzyme và các giống cây trồng, vật nuôi. Một nền
công nghiệp hoàn toàn mới, công nghệ sinh học, đã phát triển chung quanh việc sử
dụng các kỹ thuật này để tạo ra các sản phẩm mới. Trong y học, kỹ thuật DNA tái tổ
hợp được dùng để thăm dò bản chất của ung thư, chẩn đoán các bệnh di truyền và
nhiễm trùng, sản xuất thuốc và điều trị các rối loạn di truyền.
Nếu chúng ta thành công trong việc định vị và phân lập gene mong muốn, thì
bước tiếp theo là đưa nó vào tế bào vi khuẩn. Các đoạn DNA mạch thẳng sẽ bị thoái
biến nhanh bởi vi khuẩn và để tồn tại và tái bản được gene phải được chèn vào
trong một dạng ổn định.
Khi biến nạp DNA tái tổ hợp thành công vào vi khuẩn còn phải đảm bảo
rằng gene được phiên mã và dịch mã. Sự biểu hiện của gene là một quá trình phức
tạp đòi hỏi một số trình tự DNA khác nằm ở ngoài gene. Tất cả những trình tự này


Cuối cùng, các phương pháp được sử dụng để chuyển gene có hiệu quả rất
thấp, trong hàng triệu tế bào chỉ có một số tế bào được biến nạp thành công và biểu
hiện gene. Vì vậy, chúng ta có phương pháp để phát hiện được tế bào mang DNA
tái tổ hợp mong muốn.
Trong toàn bộ nghiên cứu sinh học chỉ có rất ít lĩnh vực không bị tác động
bởi tạo dòng DNA, PCR và kỹ thuật tái tổ hợp DNA. Đã từ lâu con người đã sử
dụng vi sinh vật như vi khuẩn để sản xuất các hợp chất có ích, ví dụ thuốc kháng
sinh penicillin, được tạo thành từ loài nấm có tên là Penicillium và streptomycin,
một sản phẩm của vi khuẩn Streptomyces griseus. Tạo dòng DNA đã đưa lại cho
sinh học một cuộc cách mạng, vì chúng mở ra một khả năng sản xuất protein của
động vật có vú trong tế bào vi khuẩn. Các gene tạo dòng có một đặc điểm quan
trọng là có thể biểu hiện trong một loài sinh vật không có quan hệ họ hàng gì với
loài của nó. Như vậy, người ta có thể tạo dòng gene động vật trong vi khuẩn (Hình
1.5). Điều này có ý nghĩa rất lớn, người ta có thể tách các gene điều khiển tổng hợp
chất kích thích và hocmon từ một cơ thể tồn tại trong tự nhiên. Sự tách chiết một
chất từ sinh vật nguyên thuỷ thường đắt và khó khăn, nhưng khi đưa gene tương
ứng vào vi khuẩn hoặc sinh vật khác thì sẽ thu được sản phẩm dễ dàng và với khối
lượng lớn. Với phương pháp này người ta đã thành công trong nhiều trường hợp,
cho đến nay có ý nghĩa nhất là sản xuất insulin bằng công nghệ gene.

Hình 1.5. Phương pháp để sản xuất một protein động vật trong vi khuẩn
Những nghiên cứu về y học và nông nghiệp nhờ tạo dòng DNA đã có những
bước tiến quan trọng. Nhờ tạo dòng DNA mà người ta đã phát triển những chất tiêm
phòng để bảo vệ cơ thể chống lại bệnh tật. Nhiều bệnh di truyền ngày nay có thể
chẩn đoán ở giai đoạn bào thai và những nghiên cứu xác định được bệnh ở giai
đoạn sớm nhất, như ung thư vú và những bệnh hiểm nghèo, có hy vọng chữa trị
được.
II. Các enzyme tác động lên DNA
Khả năng thay đổi DNA trong ống nghiệm là dựa trên những nghiên cứu về
sự tổng hợp và biến đổi DNA trong tế bào sống. Người ta đã phát hiện những
enzyme có trong tế bào có thể cắt và nối DNA và đã phân lập được những enzyme
này. Với chúng ngày nay người ta có thể tạo ra các phân tử DNA tái tổ hợp. Đặc
điểm của những enzyme này và việc sử dụng chúng vào thí nghiệm tạo dòng sẽ đề
cập chi tiết sau đây. 12

Hình 1.6. Các phản ứng do hai loại nuclease xúc tác
a. Exonuclease tách các nucleotide từ các đầu cuối phân tử
DNA
b. Endonuclease cắt liên kết phosphodiester từ bên trong

Khi đã có DNA tinh khiết, bước tiếp theo của thí nghiệm tạo dòng là thiết kế
phân tử DNA tái tổ hợp. Vector tạo dòng cũng như DNA phải được cắt ở những vị
trí xác định và bằng cách xác định để nối lại với nhau. Cắt và nối là hai ví dụ về
phương pháp thay đổi DNA. Trong những năm qua một loạt các phương pháp được
phát triển để biến đổi các phân tử DNA không những chỉ cắt, nối mà có thể làm
ngắn, nối dài, gắn vào hoặc tách những nhóm hoá học xác định nào đó. Tất cả
những biến đổi này có thể thực hiện được trong ống nghiệm, và tạo nên nền tảng
không chỉ đối với tạo dòng mà còn đối với những nghiên cứu cơ bản về hoá sinh
DNA, cấu trúc của gene và điều khiển sự biểu hiện gene.
Trong tế bào những enzyme này tham gia vào các quá trình sống, như tái
sinh, sao chép, phân giải (ví dụ DNA của virus), sửa chữa DNA đột biến và kết hợp
các phân tử DNA khác nhau. Nhiều loại enzyme này được tách từ dịch tế bào và
chúng có thể thực hiện chức năng trong điều kiện nhân tạo. Các phản ứng enzyme
thường rất đơn giản, nhưng đòi hỏi enzyme phải ở dạng tinh khiết.
Enzyme được chia làm 5 nhóm lớn dựa trên phản ứng mà enzyme xúc tác.
1. Nuclease là những enzyme cắt, làm ngắn, phân giải các phân tử nucleic
acid
2. Ligase nối các phân tử nucleic acid

Hình 1.7. Các loại exonuclease khác nhau xúc tác cho các phản ứng
a. Bal31 tách các nucleotide từ hai đầu của DNA sợi kép
b. Exonuclease III tách nucleotide chỉ đầu cuối 3’

a. Nuclease S1

b. DNase I
a. Sữa chữa chỗ đứt trên sợi đơn

a. Phản ứng cơ bản
Sợi khuôn
Đoạn mồi
Sợi mới được tổng hợp
b. DNA-polymerase I
Sợi khuôn
Lỗ hổng trên sợi đơn (nick)
Nh
ững nucleotide n
ày
đư
ợc thay thế

tổng hợp sợi mới trên cơ sở phân giải sợi cũ
c. Đoạn Klenow chỉ lấp những lỗ hổng
d. Enzyme Reverse Transcriptase sử dụng RNA làm khuôn

4. Các enzyme biến đổi DNA
Có nhiều enzyme làm thay đổi DNA bằng cách gắn vào hoặc tách ra các
nhóm hoá học. Quan trọng nhất là những enzyme sau đây:
1. Phosphatase kiềm (từ E. coli hoặc ruột bê) tách nhóm phosphate của đầu 5’ của
phân tử DNA (Hình 1.11a).
2. Polynucleotide kinase (từ E. coli nhiễm phage T4) có tác dụng ngược với
phosphatase kiềm: gắn nhóm phosphate vào đầu 5’ tự do (Hình 1.11b). Enzyme
terminal deoxynucleotide transferase gắn một hoặc nhiều deoxynucleotide vào
đầu cuối 3’ của phân tử DNA. a. Phosphatase kiềm
b. Polynucleotide transfrease
c. Terminal deoxynucleotide transferase

18


III. Enzym hạn chế: Restriction endonuclease

Khi tạo dòng điều cần thiết là cắt các phân tử DNA chính xác và luôn luôn
cùng cách. Vector phải được cắt ở một vị trí duy nhất để mở vòng và chèn đoạn
DNA ngoại lai vào. Phân tử DNA bị cắt nhiều lần, thành hai hoặc nhiều đoạn riêng
lẻ thì không thể dùng làm vector tạo dòng. Vậy vector phải được thiết kế như thế
nào và cần những endonuclease nào để thực hiện sự thay đổi này? a. Phân t
ử vector

M
ở
vector
ở vị trí cắt19
quá trình này không phức tạp lắm, tuy nhiên mãi 20 năm sau người ta mới hiểu một
cách đầy đủ. Nguyên nhân của hạn chế là enzyme do vi khuẩn sản sinh ra, phân
giải DNA của phage trước khi chúng tự tái sinh và tổng hợp nên hạt phage mới
(Hình 1.13a).

a. Gi
ới hạn của DNA phage

Phage
đ
ẩy DNA
vào t
ế b
ào vi

20
hạn chế có trình tự nhận biết 6 nucleotide, một số khác có 4, 5, 8 nucleotide, hoặc
cũng có thể là 20. Ví dụ Sau3A (từ Staphylococcus aureus dòng 3A) có trình tự
nhận biết là GATC và AluI (từ Arthrobacter luteus) là trình tự AGCT. Ngoài ra còn
có những enzyme nhận biết các trình tự thoái hoá, nghĩa là chúng có thể cắt DNA ở
nhiều trình tự tương tự nhau. Ví dụ HinfI (từ Haemophulus influenzae dòng R
f
)
nhận biết trình tự GANTC và có khả năng cắt ở các trình tự sau: GAATC, GATTC,
GACTC và GAGTC.
Mặc dù trình tự nhận biết của các enzyme hạn chế là khác nhau, nhưng khi
cắt so le chúng đều tạo ra trình tự palindrome giống nhau khi đọc theo hướng 5' đến
3' trên mỗi sợi đơn. Một ví dụ về trình tự palindrome được tạo bởi enzyme EcoRI là
AATT.
Hình 1.14 Enzym EcoRI

Các trình tự nhận biết của một số enzyme hạn chế thường được sử dụng trình
bày ở bảng 1.1

EcoRI nhận biết trình tự 6 nucleotide là GAATTC đọc từ đầu 5' đến 3'.
Trình tự bổ sung (trên sợi DNA bổ sung) khi đọc từ 5' đến 3' cũng là GAATTC.
Trên hình 1.14 biểu diễn enzyme EcoRI gắn và cắt đối xứng ở cùng điểm bên trong
trình tự (giữa G và A khi đọc từ 5' đến 3') trên cả hai sợi, ở đây ta có thể nhận ra
trình tự palindrome.

22
Bảng 1.1 Một số enzymne hạn chế thường được sử dụng


Proteus vulgaris

Haemophilus influenzae
R
dHaemophilus influenzae R
f

Staphylococcus aureus

Arthrobacter luteus
Thermus aquaticus
Haemophilus aegyptius
Nocardia otitidis-
caviarum
5’-G AATTC-3’
3”-CTTAA G-5’
5’-G GATCC-3’
3’-CCTAG G5’
5’-A GATCT-3’
3’-TCTAG A-5’
CGATCG

CAGCTG

AAGCTT

GANTC

233. Đầu bằng và đầu dính

Đối với thí nghiệm tạo dòng điều quan trọng là đoạn cắt được tạo ra từ
enzyme hạn chế như thế nào. Nhiều enzyme cắt đơn giản hai sợi DNA ở giữa trình
tự nhận biết (Hình 1.15a), vì vậy xuất hiện đầu bằng (blunt ends), ví dụ enzyme
PvuII và AluI.

Điểm quan trọng là khi cắt tạo nên những “đầu dính”, vì chúng dễ dàng gắn
lại với nhau theo nguyên tắc bổ sung.
Những enzyme này cắt hai sợi DNA không ở cùng một vị trí mà thường dịch
chuyển 2 hoặc 4 nucleotide, vì vậy những đoạn DNA xuất hiện có đầu cuối là sợi
đơn nhô ra (Hình 1.15b). Những enzyme hạn chế với các trình tự nhận biết khác
nhau có thể tạo ra những đầu dính giống nhau. Ví dụ, BamHI (trình tự nhận biết là
GGATCC) và BglII (trình tự nhận biết AGATCT). Khi cắt bằng hai enzyme này
đều xuất hiện đầu dính có trình tự GATC (Hình 1.15c). Đầu dính như vậy cũng
được tạo ra bởi Sau3AI, enzyme có trình tự nhận biết 4 nucleotide GATC. Các đoạn
DNA xuất hiện khi cắt bằng những enzyme này có thể gắn lại được với nhau, vì các
đầu dính này bổ sung cho nhau.

4. Số vị trí nhận biết của enzyme hạn chế trong phân tử DNA
Chúng ta có thể ước lượng được tần suất cắt DNA khi biết được kích thước
của vị trí cắt. Có 4 loại nucleotide cấu tạo nên DNA nên khả năng cắt xảy ra ở bất
kỳ một loại nucleotide nào là 1/4. Trong trường hợp kích thước của vị trí cắt có 4
nucleotide thì xác suất cắt xảy ra ở bất kỳ vị trí nào đó là 1/4 x 1/4 x 1/4 x 1/4 =
1/256, có nghĩa là cứ trung bình 256 bp có một lần cắt. Bằng cách tính tương tự có
thể dự đoán được số đoạn DNA tạo ra nếu biết kích thước của trình tự nhận biết.
Điều này có ý nghĩa đối với lập bản đồ gene và kỹ thuật di truyền.
Tuy nhiên, trong thực tế không hoàn toàn chính xác như vậy. Ví dụ DNA của
phage  có chiều dài 49 kb, theo tính toán có chứa khoảng 12 chỗ cắt cho một
enzyme có trình tự nhận biết là 6 nucleotide, nhưng thực tế số lượng vị trí cắt ít hơn
(ví dụ có 6 vị trí cắt đối với BglII, 5 với BamHI và chỉ 2 với SalI).

ộ lớn của các
đ
o
ạn DNA

BglII

BamHI25

Hình 1.16. Cắt DNA phage  bằng các enzyme hạn chế khác nhau
a. Vị trí nhận biết của BglII, BamHI và SalI
b. Các đoạn thu được khi cắt bằng các endonuclease. Các con số biểu
diễn độ
lớn của các đoạn DNA bằng cặp base (bp)
Ngoài ra, các vị trí cắt phân bố không đồng đều trên phân tử DNA, vì nếu
phân bố đồng đều thì các đoạn tạo ra có độ lớn phải bằng nhau. Hình 1.16b cho thấy
độ lớn các đoạn thu được khi cắt phage  bằng BglII, BamHI và SalI. Trong nhiều
trường hợp các đoạn thu được có độ lớn phân tán rất rộng. Điều này nói lên rằng

26
Mg
2+
không chính xác không những làm giảm hoạt tính của enzyme mà còn thay
đổi tính đặc hiệu của chúng là cắt DNA ở những vị trí không đặc hiệu.
Thành phần dung dịch đệm thích hợp cho BglII được trình bày ở bảng 1.2.

Bảng 1.2 Thành phần đệm của enzyme BglII có nồng độ cao gấp 10 lần

Thành phần
Nồng độ (mM)
Tris-HCl, pH 7,4
MgCl
2

NaCl
Dithiothreitol
500
100
500
10

Yếu tố cuối cùng cần chú ý là nhiệt độ ủ. Hầu hết enzyme hạn chế có hoạt
tính cao nhất ở nhiệt độ 37
0
C, nhưng một số khác có nhiệt độ tối thích cao hơn. Ví
dụ TaqI thu được từ vi khuẩn Thermus aquaticus thích nghi ở nhiệt độ cao như suối
nước nóng. Khi cắt bằng enzyme này người ta ủ ở nhiệt độ 65
0
C mới đạt được hoạt

Cho vào 1,5

l H
2
O

và 0,5 l BglII
2 g -DNA (16 l)
Ủ: 1 giờ ở 37
o
C
DNA c
ủa phage
 được cắt ra
Cho thêm phenol ho
ặc
EDTA hoặc gia nhiệt 70
o
C
trong 15 phút

(a) (b) (c)
(d)
(e)

27



a.
Đ
i
ện di th
ư
ờng

DNA

Đ
ệm

Đ
i
ện di

DNA di chuy
ển về cực d
ươ
ng
nh
ư
ng quá trì

Hình 1.18. Điện di thường (a) không tách được các đoạn DNA có độ lớn khác
nhau, điện di trên gel (b) thì tách được

Cũng như protein và nhiều phân tử khác, DNA mang điện và tích điện âm.
Vì vậy, chúng di chuyển về cực dương khi ở trong điện trường (Hình 1.18a). Tốc độ
di chuyển của chúng phụ thuộc vào hai đặc điểm: hình dạng và điện tích của phân
tử. Phần lớn các phân tử DNA có cùng hình dạng và điện tích thì tỷ lệ với độ lớn.
Bằng điện di đơn giản người ta không thể tách các đoạn DNA có độ lớn khác nhau.
Khi cho hỗn hợp các đoạn DNA điện di trong gel được tạo nên từ agarose hoặc
polyacrylamide, các phân tử DNA phải di chuyển qua hệ thống lỗ rây để đi đến cực
dương. Phân tử DNA càng nhỏ, thì di chuyển càng nhanh. Nhờ vậy các phân tử
DNA được tách ra trong điện di theo độ lớn của nó (Hình 1.18b).