Sáng kiến: RÈN KĨ NĂNG CẢM THỤ THƠ VĂN CHO HỌC
SINH THÔNG QUA BÀI DẠY HỌC ĐỌC - HIỂU THƠ TRỮ
TÌNH HIỆN ĐẠI Ở LỚP 9
A.ĐẶT VẤN ĐỀ
I. LỜI MỞ ĐẦU:
Con người ta sống một cuộc sống gọi là đầy đủ với hai điều
kiện: đầy đủ về vật chất và đầy đủ về tinh thần. Chỉ nói riêng về cuộc
sống tinh thần cũng thật đa dạng và phong phú. Biểu hiện của sự đa
dạng, phong phú ấy là: được yêu thương, biết yêu thương; được ước
mơ, được thưởng thức cái hay cái đẹp của cuộc đời; được thưởng thức
và được cống hiến. Và một trong những điều mang lại cho con người
niềm vui trong cuộc sống là biết thưởng thức những cái hay, cái đẹp, ý
nghĩa cuộc đời qua những áng thơ văn, dù sau này con người ấy có
theo nghề nào đi chăng nữa. Vì ở các tác phẩm văn chương, cuộc sống
đã được kết tinh thành cái đẹp qua tài năng, tình cảm, tâm huyết của
người sáng tạo tác phẩm rồi.
Là loại hình tác phẩm được cấu trúc bởi một kiểu ngôn ngữ đặc
biệt, khác hẳn ngôn ngữ đời thường và ngôn ngữ văn xuôi, để bộc lộ
ý thức tình cảm con người một cách trực tiếp; là tiếng nói của tình
cảm mãnh liệt, là sản phẩm của những rung động đột xuất, độc đáo -
thơ trữ tình đến với người đọc tự nhiên mà nồng nàn, giản dị mà sâu
sắc, dễ dàng mà khó quên, bất chợt để trường tồn, một chút xôn xao
để rồi sâu lắng. Một cái nhìn, một ánh mắt, một tiếng gọi trong thơ ta
1
gặp một lần để rồi cứ nhấp nháy mời gọi, ngân nga hoài trong ta mãi
không thôi. Cái “tôi” trữ tình luôn cảm xúc thực sự, bộc lộ hẳn
ra.Tiếng nói trữ tình trở thành tiếng lòng thầm kín của mọi người. Quả
thật nó là “Lời gửi của nghệ sĩ với cuộc đời”. Nói như cố nhà thơ Tố
Hữu: “Thơ là tiếng nói của người nào đó đến với những người nào
đó dựa trên cơ sở đồng ý, đồng tình. Thơ là tiếng nói đồng ý, đồng
tình, tiếng nói đồng chí”.

các tác phẩm văn chương. Nghe một truyện cổ tích, đọc theo người
lớn một bài thơ, nghe một người “ngâm” thơ trên các phương tiện
thông tin đại chúng. Khi đến trường cùng với việc đọc, học bài học ở
trường các em còn tiếp tục được cảm nhận, thưởng thức văn chương
qua những sinh hoạt tập thể của Đội - Đoàn, đoc báo, diễn thơ trong
hoạt động văn nghệ, nghe nói chuyện về thơ. Nhưng ở đây, điều tôi
muốn nói đến thiên về những việc làm của Thầy và Trò trong quá
trình chuẩn bị và thực hiên đọc- hiểu văn bản thơ trữ tình. Làm thế
nào để qua một bài dạy - học thơ có thể góp thêm một kinh nghiệm để
rèn kĩ năng cảm thụ thơ văn cho các em. Hay nói cách khác những
3
việc làm cụ thể để rèn luyện kĩ năng cảm thụ tác phẩm diễn ra trước,
trong và sau tiết bài dạy- học đọc - hiểu văn bản thơ trữ tình. Đây là
những việc làm khó.
Như trên đã nói, việc cảm thụ văn chương ở mỗi người không hề
giống nhau hơn nữa hoạt động thưởng thức văn chương của học sinh
trong nhà trường không giống như hoạt động thưởng thức của bạn đọc
ở ngoài xã hội. Hoạt động thưởng thức văn chương ở ngoài xã hội là
hoàn toàn tự do, hoàn toàn mang tính chất cá nhân. Còn hoạt động
thưởng thức văn chương trong nhà trường là có giới hạn nhất định về
thời gian kể cả trong chính khoá và ngoại khoá; có sự hướng dẫn của
giáo viên, có sự kích thích tác động lẫn nhau của những người cùng
thưởng thức, được khuyến khích phát hiện thưởng thức những cái hay,
cái đẹp theo một cách riêng nhưng chủ yếu phải thưởng thức, tiếp
nhận cái hay, cái đẹp là những kiến thức có tính mục tiêu khái quát về
tác phẩm. Và nguyên tắc dạy học văn cũng chỉ ra rằng: dạy học văn
chương phải vừa dạy môn khoa học vừa dạy môn nghệ thuật bởi văn
học vừa là khoa học, vừa là nghệ thuật. Vì thế việc cảm thụ tác phẩm
phải dựa trên cả tính khoa học, nghệ thuật và tính nhà trường. Rõ ràng
việc rèn kĩ năng cảm thụ thơ văn, nhất là qua đọc - hiểu văn bản thơ

văn bản thì sao ?
Cũng đã nói ở trên, vì tâm lý “sợ’’ cô giáo và tập thể phê bình nên các
em có trả lời các câu hỏi chuẩn bị bài vào vở bài tập ngữ văn. Song
việc trả lời chỉ là sao chép lại những gợi ý trong sách “Để học tốt Văn
và Tiếng Việt 9” sao chép không cần suy nghĩ, miễn sao có đủ bài.
Như thế, ở khâu đầu tiên tiếp xúc với văn bản, các kĩ năng đọc,
tìm hiểu nếu không được rèn luyện sẽ dần dần chuyển sang kĩ năng
sao chép tài liệu hướng dẫn thành thạo hay không thành thạo mà thôi.
Còn trong quá trình đọc - hiểu, rất nhiều giờ dạy - học, nhất là
giờ dạy - học những bài thơ trữ tình hay. Trước đây, với phương pháp
dạy học cũ, thầy giảng trò nghe, dạy những bài thơ như: “Đoàn
thuyền đánh cá”, không ít giáo viên đã để “cháy” giáo án vì thầy giáo
quá say sưa với những ngôn từ, vẻ đẹp trong cách thể hiện của tác giả.
Hiện nay, với phương pháp dạy học mới, người thầy lại không bị
“cháy” vì mình quá say sưa mà “cháy” vì học sinh không biết tìm ra
những tín hiệu nghệ thuật để phân tích, hoặc giả các em chẳng hề rung
động trước bất cứ hành động nào. Kĩ năng đọc đã yếu, kĩ năng phát
hiện và cảm nhận các tín hiệu nghệ thuật trong một bài thơ ở các em
lại càng yếu. Học sinh Bùi Văn Kiên lớp 9C, khi được yêu cầu chỉ ra
hình ảnh trong bài thơ “Bếp lửa”, em chỉ trả lời gọn lỏn: “Bà thương
cháu”.
6
Hay nói đến các biện pháp nghệ thuật cũng vậy. Học sinh nhầm
lẫn biện pháp nghệ thuật và biện pháp tu từ. Hoặc các em đồng nhất
hai khái niệm đó, hoặc nhầm giữa biện pháp tu từ này với biện pháp tu
từ khác và hầu như việc tìm ra giá trị của biện pháp nghệ thuật ấy
trong bài thơ là rất hạn chế.
Một điều đáng nói nữa là hình tượng trong tác phẩm trữ tình.
Nếu như hình tượng trong tác phẩm tự sự là hình tượng tính cách, các
em dễ hình dung thì hình tượng trong tác phẩm trữ tình lại là hình

người đọc qua các thế hệ một cách nhìn, cách hiểu, cách đánh giá với
chính mình và đối với cuộc sống con người, đối với thế giới. Những
người đọc, do sự chi phối của thời đại, do trình độ, thị hiếu thẩm mỹ
và tâm lý lứa tuổi, đến với tác phẩm lại muốn tìm được những điều
nào đó phù hợp với mình và cần thiết cho mình. Chính vì vậy, bản
8
thân hình tượng đã phong phú đa dạng, đối diện với người đọc càng
làm cho nó trở nên phong phú đa dạng hơn.
Như trên đã nói, tác phẩm thơ - đặc biệt là thơ trữ tình - hình
tượng trong đó là hình tượng tâm tư. Ngoài cái thông điệp mà tác giả
muốn gửi tới người đọc còn có cả những điều mà tác giả muốn bộc lộ
ra với người đọc. Để học sinh say mê đọc tác phẩm, tái hiện hình
tượng trong tác phẩm, tiếp nhận được những giá trị của tác phẩm cũng
như có sự tìm tòi phát hiện riêng về tác phẩm. Giáo viên phải tác động
bằng nhiều hình thức để các em chủ động đến với tác phẩm một cách
hứng thú bằng những nhu cầu tình cảm, những nhu cầu từ bên trong.
Làm sao để các em sống với tác phẩm bằng cả tâm hồn mình, tiếp
nhận kiến thức về tác phẩm bằng những rung động sâu xa, mãnh liệt
của tâm hồn.
Nhận thức tác phẩm tức là học sinh phải trực tiếp đối diện với
tác phẩm và từ đó có nhu cầu và niềm say mê thưởng thức, khám phá
tác phẩm. Là chủ thể chủ động, học sinh không chỉ có đọc, sáng tạo lại
hình tượng tác phẩm thành hình tượng của mình, mà qua đó các em
nghe được tiếng nói, lắng nghe được giọng điệu, cảm nhận được cái
nhìn của nhà thơ về cuộc sống, con người. Các em buồn cái buồn, vui
niềm vui của nhà thơ, bị nhà thơ thuyết phục hoặc tranh luận với nhà
thơ. Là chủ thể chủ động, các em phải có sự giao tiếp, sự cộng hưởng
cảm xúc với nhà văn, tiếp nhận những thông điệp thẩm mỹ của nhà
văn qua tác phẩm. Để học sinh thực sự trở thành chủ thể tiếp nhận tác
9

Cùng với việc bồi dưỡng hứng thú, trong điều kiện hiện nay rèn
luyện kỹ năng cảm thụ cho các em, người thầy còn phải chú ý đến
việc đổi mới phương pháp bồi dưỡng theo hướng tích hợp, tích cực.
2.Đảm bảo nguyên tắc dạy học văn theo hướng tích hơp, tích
cực, giúp các em nắm vững kiến thức Tiếng Việt để vận dụng phân
tích văn bản thơ trữ tình:
Phát hiện và phân tích bình giá các dấu hiệu nghệ thuật, sử dụng
hệ thống câu hỏi hướng dẫn phân tích bình giá- sử dụng phương pháp
gợi tìm, phương pháp nghiên cứu để giúp học sinh làm tốt các bài nghị
luận về đoạn thơ, bài thơ trong chương trình lớp 9.
Về chủ quan, các văn bản thơ trữ tình được đưa vào chương
trình trong thời điểm cụ thể từng bài, tuần đã đảm bảo tính tích hợp
bởi đó là nguyên tắc xây dựng chương trình. Tích hợp giữa Văn -
Tiếng Việt và Tập làm văn (tích hợp ngang) và tích hợp dọc các nội
dung, các kiểu văn bản đã học từ lớp 6 đến lớp 9. Thực thế dạy - học
Tiếng Việt từ lớp 6 - lớp 9 đã cung cấp cho các em các tri thức về các
dấu hiệu nghệ thuật trong văn bản, nhất là văn bản thơ. Các kiểu từ
11
loại, các kiểu câu, các cách cấu tạo câu, các phép liên kết , tất cả đều
có giá trị sử dụng của chúng. Ứng dụng các kiến thức Tiếng Việt các
em sẽ phát hiện và phân tích bình giá các tín hiệu nghệ thuật ấy để
hiểu và cảm thụ bài thơ sâu sắc. Song có điều, những kiến thức về
Tiếng Việt có thể các em đã học từ lớp 6, lớp 7 nên các em dễ quên.
Với mỗi bài, các em phải được hướng dẫn ôn tập thường xuyên để
củng cố kiến thức và tăng cường kỹ năng phát hiện, vận dụng phân
tích. Sau mỗi một bài dạy - học thơ trữ tình cần có bài tập viết đoạn
trình bày cảm thụ để học sinh luyện về kiểu bài nghị luận về đoạn thơ,
bài thơ. Thông thường, phần luyện tập của mỗi bài đều có, song không
nhất thiết phải luyện tập ngay trên lớp. Phần vì đảm bảo thời gian,
phần vì để cho học sinh có độ “ngấm” sâu hơn nên cho các em về nhà

hướng.
Với những bài thơ khác như bài “Đồng chí ”, “Bài thơ về tiểu
đội xe không kính”, “Mùa xuân nho nhỏ”, “Viếng lăng Bác” là
những bài thơ được phổ nhạc hoặc có liên quan đến bài ca nào đó thì
bên cạnh việc hướng dẫn đọc, tôi còn hướng dẫn cho các em sưu tầm,
13
nghe băng đĩa nhạc, xem băng đĩa hình để giúp các em tái hiện hình
tượng một cách dễ dàng hơn.
b. Cùng với rèn kĩ năng đọc, tái hiện là rèn luyện kĩ năng phát
hiện và bình giá các dấu hiệu nghệ thuật.
Nói đến thơ là nói đến chất thơ, lời thơ. Điều đáng chú ý đầu tiên
của hình thức nghệ thuật trong thơ là nhịp điệu. Thơ là văn bản được
tổ chức bằng nhịp điệu của ngôn từ. Nhịp điệu thơ được tổ chức đặc
biệt để thể hiện nhịp điệu tâm hồn, nhịp điệu cảm nhận thế giới một
cách thầm kín. Nhịp điệu được tạo ra bởi sự trùng điệp: Trùng điệp
của âm vận, trùng điệp ở nhịp, ở ý thơ, câu thơ hoặc bộ phận của câu
thơ. Ví dụ như dạy - học bài “Mùa xuân nho nhỏ”, phải hướng học
sinh chú ý đến nhịp điệu dồn dập, hối hả trong bài thơ để thấy được
khí thế vào xuân tưng bừng nhộn nhịp của mùa xuân đất nước.
Đặc biệt trong đoạn:
Mùa xuân người cầm súng
Lộc giắt đầy trên lưng
Mùa xuân người ra đồng
Lộc trải dài nương mạ
Tất cả như hối hả
Tất cả như xôn xao…
Cùng với nhịp điệu là hình ảnh. Hình ảnh trong thơ trực tiếp
truyền đạt sự cảm nhận thế giới một cách chủ quan. Hình ảnh thơ
thường gợi sự ngâm ngợi và liên tưởng. Hình ảnh trong thơ là yếu tố
14

Bài tập 2: (cho học sinh đối tượng khá hơn).
Suy nghĩ của em về tấm lòng người mẹ qua hai câu thơ:
Con dù lớn vẫn là con của mẹ
Đi hết đời lòng mẹ vẫn theo con.
Với cả hai bài tập, hai đối tượng sau khi đã đọc, hiểu bài thơ đều
đã viết được những đoạn văn thể hiện cảm nhận của mình về lời hát ru
(lời hát ru gắn với tuổi thơ bên vành nôi và lời hát ru thể hiện tình
cảm của người mẹ, lời hát ru theo con, tiếp sức cho con; mẹ là nguồn
tình cảm vô tận đối với con , tình thương của mẹ giành cho con không
gì sánh được).
Nói tóm lại: Việc rèn kĩ năng cảm thụ thơ văn cho học sinh
thông qua những bài thơ trữ tình, đặc biệt là những bài thơ hiện đại ở
lớp 9 là rất có ưu thế. Nhưng việc tổ chức biện pháp rèn luyện và nội
dung rèn luyện là cả một quá trình đầy những khó khăn, nhất là với
những bài chỉ dạy trong một tiết. Để việc rèn kĩ năng có hiệu quả,
khâu chuẩn bị bài học phải thật chu đáo. Khâu tiếp xúc với tác phẩm
phải bằng nhiều con đường và tác động nhiều phía. Về nội dung công
16
việc trong tiết dạy - học rèn luyện kĩ năng phải dựa trên cơ sở những
nguyên tắc, phương pháp bộ môn. Người giáo viên cần khéo léo khơi
gợi hứng thú, có hệ thống câu hỏi xoáy vào những yếu tố trọng tâm và
đặt ra những yêu cầu vừa sức để học sinh từng bước cảm thụ tác
phẩm. Điều quan trọng là mỗi cá nhân học sinh phải thật sự có ý thức,
có tình yêu đối với tác phẩm và chủ động tìm hiểu thì việc rèn kĩ năng
sẽ đạt được kết quả trọn vẹn hơn.
d. Sau đây là một vài việc làm trong một tiết bài cụ thể
Bài “Nói với con” của Y Phương ( tiết 122 ).
“Nói với con” của Y Phương là một bài thơ nằm trong cảm hứng
phổ biến là lòng thương yêu con cái, mong muốn thế hệ sau nối tiếp
xứng đáng, phát huy truyền thống của tổ tiên, quê hương vốn là tình

Hoặc khi phân tích đoạn đầu của bài thơ - tôi gợi ý cho các em
phân tích hình ảnh cụ thể gợi không khí gia đình đầm ấm, hạnh phúc
mà ở đó cha mẹ chăm chút con, thể hiện niềm vui trên từng bước đi
của con “Một bước chạm tiếng nói, hai bước tới tiếng cười ”, giúp
18
các em hiểu và có thêm tình yêu gia đình và tự hào với gia đình hạnh
phúc.
Để các em có kĩ năng phát hiện và phân tích các biện pháp tu từ
của bài thơ, tôi yêu cầu các em ôn lại các biện pháp điệp ngữ, so sánh
để tìm hiểu tác dụng của chúng trong đoạn thơ; các câu hỏi tập trung
khai thác về cách nói giàu hình ảnh, phóng khoáng và cụ thể, vừa giàu
sức khái quát, vừa mộc mạc giàu chất thơ, giọng điệu thiết tha trìu
mến và sau khi học xong bài thơ, tôi yêu cầu các em học sinh suy nghĩ
làm bài tập về nhà.
Bài tập: Nếu em là người con trong bài thơ, em sẽ nói với cha mẹ
như thế nào?
Một em học sinh lớp 9C đã phát biểu bằng một bài thơ rất xúc
động:
Nghe cha nói với con
Lời tâm tình tha thiết
Cha ơi cha có biết
Con rất đỗi tự hào
Quê hương được kê cao
Từ bàn tay đục đá
Bàn tay thô sơ đó
Nhưng rắn chắc vô cùng.
Quê hương là tấm lòng,
Nơi mẹ cha ở đó.
19
Dù con đi xuống bể,

13/22
8/22
11/22
14/21
11/21
9/21
* Bài học rút ra từ quá trình rèn luyện kĩ năng cảm thụ trên
là:
1. Người giáo viên dạy thơ phải yêu thơ, ham thích tìm hiểu và
có kĩ năng tìm hiểu, phân tích bình giá thơ và phải có kế hoạch cụ thể
để hướng dẫn cho các em.
2. Người giáo viên phải khéo léo tác động vào tình cảm của các
em, khơi dậy những tình cảm có sẵn cho các em, tạo điều kiện cho các
em nâng cao năng lực cảm thụ và trong quá trình dạy – học; phải có kĩ
năng hướng dẫn từng bước cho học sinh.
3. Sự kết hợp hài hoà giữa chủ động của học sinh với hướng dẫn
chu đáo của giáo viên là điều kiện tất yếu dẫn đến kết quả.
4. Thời lượng quy định trên lớp là bắt buộc song rất ít, cần giành
thời gian ngoại khoá để rèn kĩ năng cho các em.
Rèn kĩ năng cảm thụ thơ văn cho học sinh là việc làm không thể
thiếu trong quá trình dạy học văn chương, nhất là dạy tác phẩm trữ
tình.
Bám sát đặc trưng bộ môn, quán triệt các nguyên tắc dạy học,
vận dụng phương pháp đổi mới, tăng cương tính tích hợp, tích cực
21
trong quá trình dạy học là những giải pháp thiết thực để thực hiện rèn
kĩ năng .
Bước đầu những tiết dạy với những nội dung và biện pháp trên,
tôi đã thu được kết quả song còn rất hạn chế.
Trong quá trình dạy học những năm sau tôi sẽ tiếp tục bổ sung,