Chuyên đề 4: ( 6tiết)
PHÂN TÍCH ĐA THỨC THÀNH NHÂN TỬ
*) KIẾN THỨC CƠ BẢN:
1. Phân tích đa thức thành nhân tử là biến đổi đa thức đó thành một
tích của những đa thức .
2. Các phương pháp thông thường :
+) Phương pháp đặt nhân tử chung
AB + AC – AD = A(B+C-D).
+) Phương pháp dùng hằng đẳng thức :
A
2

2AB + B
2
= (A

B)
2

A
3


3A
2
B + 3AB
2


B
3

*) Nâng cao :
1. Dạng tổng quát của các hằng đẳng thức hiệu hai bình phương, hiệu
hai lập phương là :
A
n
– B
n
= (A – B)(A
n-1
+ A
n-2
B + + AB
n-2
+ B
n-1
).
1. Dạng tổng quát của hằng đẳng thức tổng hai lập phương là :
A
n
+ B
n
= (A + B)(A
n-1
– A
n-2
B +A
n-3
B
2
- – AB


A
2
– B
2
với k

N và A


B .
các ví dụ minh hoạ:
Ví dụ 1: Phân tích đa thức thành nhân tử :
a) x
2
– 6x + 8 ;
b) 9x
2
+ 6x -8 ;
Giải : Ba hạng tử của đa thức không có nhân tử chung , cũng không lập
thành bình phương của một nhị thức. Do đó ta nghĩ đến việc tách một hạng
tử thành hai hạng tử để tạo thành đa thức có bốn hoặc năm hạng tử.

a) Cách 1. x
2
-6x + 8 = x
2
– 2x – 4x + 8 = x(x – 2) – 4(x – 2) = (x – 2)(x-
4)


-6x + 12x – 8 = 3x(3x – 2) + 4(3x – 2) = (3x -2)(3x
+ 4)

Cách 2: Tách hạng tử không đổi thành hai hạng tử rồi đưa đa thức về dạng
hiệu của hai bình phương.
9x
2
+ 6x – 8 = 9x
2
+6x+1-9 = (3x + 1)
2
- 3
2
= (3x +4)(3x -2).
*) Chú ý : Cách tách hạng tử bậc nhất thành hai hạng tử dựa vào hằng
đẳng thức :

mpx
2
+ (mp +nq)x +nq = (mx +n)(px + q).
Như vậy trong tam thức bậc hai : ã
2
=bx + c, hệ số b được tách thành
b
1
+ b
2
sao cho b
1
b

Giải : Ta nhận thấy nếu đặt x
2
+x =y thì đa thức có dạng y
2
+ 4y -12
là tam thức bậc hai đối với y. Ta có :

y
2
+4y -12 = y
2
+6y -2y -12 = y(y +6) – 2(y +6) =(y + 6)(y -2)= (x
2
+x
+6)(x
2
+x – 2)= (x
2
+ x +6)(x+2)(x – 1)
Cách làm như trên gọi là đổi biến.

Chú ý : Tam thức bậc hai
a
x
2
+bx +c sẽ không phân tích tiếp được nhân tử
trong phạm vi số hữu tỉ nếu :
Theo cách 1, khi phân tích ac ra tích của hai thừa số nguyên bằng mọi
cách, không có hai thừa số nào có tổng bằng b, hoặc


)
2
+
4
23
.
Ta thấy
4
23
không là bình phương của một số hữu tỉ.
Ví dụ 3: Phân tích thành nhân tử : x
3
+ 3x
2
– 4.

Giải : Ta tách các hạng tử của đa thức trên bằng phương pháp tìm nghiệm
của đa thức. Ta nhắc lại
a
là nghiệm của đa thức f
(x)
nếu f
(a)
= 0. Như vậy nếu
đa thức f
(x)
chứa nhân tử x-a thì a phải là nghiệm của đa thức. Ta lại chú ý
rằng, nếu đa thức trên có một nhân tử là x-a thì nhân tử còn lại là x
2
+ bx +

2
.

Cách 2 . x
3
+3x
2
– 4= x
3
-1 + 3x
2
-3
= (x-1)(x
2
+x+1) + 3(x-1)(x+4)
= (x-1)(x
2
+x+1+3x+3)
= (x-1)(x+2)
2
.
Ta cũng chú ý rằng nếu đa thức có tổng các hệ số bằng 0 thì đa thức
chứa nhân tử x-1, nếu đa thức có tổng các hệ số của hạng tử bậc chẵn bằng
tổng các hệ số bậc lẻ thì đa thức chứa nhân tử x+1

Ví dụ 4 : Phân tích thành nhân tử : 2x
3
-5x
2
+ 8x -3.

1
hay 2x-1. Do
đó ta tìm cách tách các hạng tử của đa thức để xuất hiện nhân tử chung 2x-1.
2x
3
-5x
2
+8x -3
= 2x
3
–x
2
-4x
2
+2x +6x -3
= x
2
(2x-1)-2x(2x-1) + 3(2x-1)
= (2x-1)(x
2
– 2x +3).
Có thể giải bài tập trên bằng phương pháp hệ số bất định : nếu đa thức trên
phân tích được thành nhân tử thì phải có dạng :
(
a
x +b)(cx
2
+dx +m).
Phép nhân này cho kết quả :


– 2x +3).

Ví dụ 5:
Cho x và y là hai số khác nhau, thoả mãn điều kiện :
9x(x-y) – 10(y –x)
2
= 0.
Chứng minh rằng: x = 10y.
Giải:
9x(x – y) – 10(y-x)
2
= 9x(x-y) -10(x-y)
2
=(x-y)[9x -10(x-
y)]=(x-y)(10y –x).
Theo đề bài ta có (x-y)(-x +10y) = 0.
Vì x

y nên –x +10y = 0 hay x = 10y.

C- CÁC BÀI TẬP VẬN DỤNG
Bài tập 1:
Phân tích các đa thức sau thành nhân tử :
a) 5x(x -2y) + 2(2y –x)
2
; b) 7x(y -4)
2
– (4 –y)
3
;

a) 43
2
+ 43. 17

60
b) 21
10
- 1

200
c) 2005
2007
+ 2007
2005


2006
d) 49
5
– 49

100.
Bài tập 3: Cho x
2
y-y
2
x + x
2
z – z
2

3
+ (c + a – 2b)
3
.
Bài tập 6 :
Phân tích đa thức A thành tích của một nhị thức bậc nhất với một đa
thức bậc ba với hệ số nguyên sao cho hệ số cao nhất của đa thức bậc ba là 1:
A = 3x
4
+ 11x
3
– 7x
2
– 2x + 1.
Bài tập 7 :
Phân tích đa thức B thành tích của hai tam thức bậc hai với hệ số nguyên :
B = x
4

– 6x
3
+ 11x
2
– 6x + 1.