Kết quả Nghiên cứu xây dựng mô hình canh tác rẫy theo hướng sử dụng đất bền
vững ở Tây Bắc
Nguyễn Hoàng Nghĩa
Viện Khoa học Lâm nghiệp VN
Việt Nam là một nước nhiệt đới nằm ở vùng Đông Nam á, có tổng diện tích lãnh
thổ khoảng 331.220 km
2
, kéo dài từ vĩ độ 8
o
Bắc tới vĩ độ 23
o
Bắc, trong đó diện
tích rừng và đất rừng là 19 triệu ha, chiếm khoảng 60% diện tích toàn quốc (Tổng
cục Thống kê, 1994). Số liệu liên quan đến diện tích rừng cho đến tháng 4 năm
2000 được thống kê như sau (Báo Nhân dân, 23-4-2000):
· Rừng tự nhiên : 9.494.000 ha
· Rừng trồng : 1.390.469 ha
· Tổng diện tích rừng: 10.884.469 ha, độ che phủ đạt 33,31%.
Hệ thực vật rừng Việt Namrất phong phú và đa dạng. Chỉ riêng ngành Khuyết thực
vật (Ptesidophyta), ngành Hạt trần (Gymnospermae) và ngành Hạt kín
(Angiospermae) đã có khoảng 11.000 loài của trên 2.500 chi. Từ xa xưa nhân dân
ta đã sử dụng hàng ngàn loài cây làm lương thực, thực phẩm, thức ăn chăn nuôi,
thuốc chữa bệnh, nguyên liệu, cây cảnh và các mục tiêu khác. Năm 1993, Viện
Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật đã giới thiệu khoảng 1.900 loài cây có ích ở nước
ta thuộc gần 1.000 chi, 230 loài họ; song chắc chắn con số này còn tăng lên nữa
nhờ các nghiên cứu, điều tra tỉ mỉ hơn trong tương lai. Riêng đối với cây thuốc,
các nghiên cứu điều tra gần đây cho thấy có khoảng trên 3.000 loài được sử dụng
vào chữa bệnh.
Một thực tế đáng lo ngại là diện tích rừng tự nhiên của nước ta đã bị giảm đi đáng
kể. ước tính có khoảng trên dưới 100.000 ha rừng bị mất đi mỗi năm. Theo Kế
hoạch Hành động Đa dạng Sinh học (1995), nước ta có khoảng 28% loài thú, 10%

Chính phủ đang dự kiến quy hoạch 2 triệu ha rừng, bằng 10% diện tích đất rừng và
6% diện tích lãnh thổ để xây dựng hệ thống rừng đặc dụng bao gồm 194 khu trong
đó có các khu bảo tồn biển.
Về mặt quốc tế, Việt Nam đã tham gia nhiều chương trình như Chương trình con
người và sinh quyển (MAB - Man and Biosphere) của UNESCO, Công ước
RAMSAR (Công ước quốc tế bảo vệ đất ngập nước ) mà khu bảo vệ Xuân Thuỷ
(Nam Định) đã được ghi vào danh sách Các vùng đất ngập nước có tầm quan
trọng quốc tế, đặc biệt là nơi ở của chim nước vào năm 1989 và Việt Nam trở
thành thành viên thứ 50 của công ước này. Việt Nam cũng đã tham gia ký công
ước CITES (Công ước quốc tế về buôn bán các động thực vật hoang dại bị đe doạ)
vào năm 1994 và như vậy nước ta cũng đứng vào đội ngũ quốc tế kiểm soát và
quản lý việc buôn bán các loài hoang dại. Năm 1993, Việt Namký Công ước về Đa
dạng sinh học, cam kết hỗ trợ các cố gắng bảo tồn trên thế giới và ở trong nước.
Công ước đã được phê chuẩn vào tháng 10/1994 và do vậy Việt Namđang hành
động theo tinh thần của Công ước này.
II. Những vấn đề liên quan đến cơ chế chính sách.
Một số vấn đề quan trọng chưa được quan tâm trong lĩnh vực bảo tồn nguồn gen
cây rừng và bảo tồn đa dạng sinh học đó là:
· Nhiều loài động vật, một số loài thực vật rừng hoặc xuất xứ có nguy cơ bị tiêu
diệt còn nằm ngoài hệ thống rừng đặc dụng; nhiều khu bảo tồn còn quá nhỏ, manh
mún, rải rác, không đủ rộng để duy trì một số loài động vật, nhất là thú lớn như tê
giác, voi, hổ, bò xám, bò tót, bò rừng v.v.
· Các cố gắng đã tập trung vào bảo vệ thiên nhiên, bảo vệ các rừng đặc dụng song
chưa quan tâm đến bảo tồn đa dạng di truyền của từng loài cụ thể. Hiện nay chưa
có nhiều phòng thí nghiệm nghiên cứu về biến dị di truyền (isoenzyme và DNA
markers) và chưa có nhiều nghiên cứu về biến dị di truyền làm cơ sở cho công tác
bảo tồn đa dạng di truyền ở cây rừng.
· Tập trung vào trồng rừng thuần loại với cây năng suất cao (đối với rừng sản xuất)
mà chưa chú trọng đến sự đa dạng loài trong rừng trồng, chưa có điều kiện nghiên
cứu đầy đủ nhiều loài cây bản địa có tiềm năng vào trồng rừng. Cơ cấu cây trồng

ước quốc tế.
· Trong 3 năm thực hiện Chỉ thị 287/TTg, các địa phương đã phát hiện và xử lý
125.880 vụ vi phạm Luật bảo vệ và phát triển rừng, trong đó khởi tố 915 vụ vi
phạm nghiêm trọng. Đã tịch thu 126.441 m3 khối gỗ tròn các loại trong đó có
11.500 m3 gỗ quý hiếm, hơn 102 tấn động vật hoang dã. Song các vụ vi phạm vẫn
tiếp tục tăng và việc chống người thi hành công vụ (cán bộ kiểm lâm) lại ngày một
nghiêm trọng và xảy ra trên phạm vi rộng.
· Những loài động vật hoang dã thường dễ phát hiện và xử lý, còn các loài thực vật
hoang dại lại khó khăn hơn nhiều. Đó là các loài thực vật quý hiếm, có giá trị cao,
dễ khai thác, dễ vận chuyển và xuất khẩu như các loài cây làm thuốc, các loài
phong lan quý, các loài cây cảnh hiếm v.v. Mặc dù được pháp luật bảo vệ, song
điều đó chỉ tồn tại trên danh nghĩa, trong khi chúng vẫn bị khai thác tràn lan không
có cách gì kiểm soát nổi. Vào đầu những năm 1990, hàng tấn hạt giống quế nổi
tiếng của các vùng quế Thanh Hoá và Yên Bái đã ầm ĩ xuất lậu qua biên giới mà
không hề bị các cơ quan hữu trách ngăn cản, xử lý. Những nguồn gen quý của đất
nước đã không cánh mà bay để làm giàu cho các quốc gia khác có nền kinh tế phát
triển hơn.
· Các vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên có mục tiêu bảo tồn nguồn gen các
loài thực vật quý hiếm cho tương lai, song việc bảo tồn còn nhiều bất cập, đó là :
- Bảo tồn là phục vụ phát triển, song một số vườn và khu bảo tồn chỉ quan tâm đến
bảo vệ mà quên đi trách nhiệm phát triển nguồn gen ra ngoài vùng phân bố, do vậy
một số nhà chức trách cố tìm cách cấm đoán, lảng tránh, gây khó dễ cho các cố
gắng sưu tập, phát triển nguồn gen của các nhà nghiên cứu và đồng nghiệp như thu
thập mẫu vật, hạt giống, hom cành cho xây dựng các khu bảo tồn và trồng rừng
diện hẹp (rừng giống), trong khi đó họ lại không đủ sức quản lý các đối tượng đi
thu thập mẫu vật nhằm kiếm lời.
- Các vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên hiện đang là nơi lý tưởng cho các
hoạt động thu thập nguồn gen bất hợp pháp. Một mặt do khó quản lý hoặc trình độ
quản lý kém, mặt khác do hiệu lực của pháp luật thấp nên yếu tố răn đe kém, kết
quả hạn chế.

khai thác, sử dụng: Bộ NN - PTNT hay Bộ Y tế ? Nhiều nguồn gen còn bị coi nhẹ,
bị bỏ rơi hoặc không có ai quan tâm. Đối với cây thuốc chẳng hạn, một số cơ quan
chức năng chỉ quan tâm đến khai thác lấy sản phẩm làm dược liệu mà không muốn
quan tâm đến bảo tồn và đầu tư cho bảo tồn. Cục Môi trường của Bộ KH - CN -
MT hợp tác với các Bộ ngành khác như thế nào để thực thi quản lý thiên nhiên và
nguồn gen cho hợp lý ? Đội ngũ kiểm lâm mới chỉ quan tâm đến một số ít cây gỗ
và động vật hoang dại và còn bỏ sót hầu hết các loại cây và con khác.
· Quyết định 242/TTg chỉ quan tâm đến các loài động vật và chưa quan tâm cụ thể
đến các loài thực vật hoang dại, các nguồn gen thực vật quý hiếm.
· Quyết định 08/2001/QĐ/TTg có quy định việc nghiên cứu, giảng dạy trong các
rừng đặc dụng phải được Ban quản lý khu rừng cho phép và tuân theo sự hướng
dẫn kiểm tra của Ban quản lý, phải trả tiền thuê hiện trường và các dịch vụ cần
thiết khác cho Ban quản lý; phải gửi báo cáo hay kết quả nghiên cứu đã được
nghiệm thu cho Ban quản lý. Có thể thấy khá rõ là quy định cho nhà nghiên cứu
thì rất chặt chẽ và quá nhiều ràng buộc, song không hề thấy có quy định gì về
trách nhiệm nghiên cứu nguồn gen cho Ban quản lý, bản quyền trong nghiên cứu
và lợi ích của nhà nghiên cứu v.v. Hầu như không có văn bản pháp luật nào nói
đến lợi ích và quyền lợi của người dân địa phương mà chỉ nói đến trách nhiệm và
những điều cấm kỵ, những điều không được làm, không được hưởng mà thôi.
· Chưa hề có quy chế cụ thể cho trao đổi nguồn gen với nước ngoài, đặc biệt là quy
định các nguồn gen được hoặc không được hoặc hạn chế trao đổi; các nguyên tắc
cơ bản trong trao đổi, giới hạn bản quyền cũng như việc phân chia lợi ích.
III. Khuyến nghị
· Chính phủ cần sớm ban hành một Pháp lệnh về quản lý, bảo tồn, sử dụng và trao
đổi nguồn gen ở nước ta trong đó có quy định rõ nhiệm vụ, trách nhiệm và quyền
lợi của từng Bộ, ngành và chính quyền địa phương cũng như của người dân địa
phương. Phải có các quy chế về quyền hạn của từng Bộ, ngành và từng cấp về trao
đổi nguồn gen cũng như trách nhiệm của từng ngành và cơ quan về nguồn gen
trong phạm vi mình quản lý. Phải coi nguồn gen - tài nguyên di truyền động thực
vật rừng là tài nguyên quốc gia cần được bảo tồn và sử dụng lâu bền cho hiện tại

kinh doanh lớn v.v.
· Trong các văn bản pháp lý cần nêu đầy đủ các chức năng cơ bản của các rừng
đặc dụng (VQG, khu bảo tồn thiên nhiên) trong đó nhấn mạnh chức năng bảo tồn
và sử dụng bền vững nguồn gen.
· Cần có một cơ quan quốc gia chính thức được giao nhiệm vụ thu thập, lưu trữ,
trao đổi thông tin liên quan đến bảo tồn nguồn gen (từ điều tra, đánh giá, nghiên
cứu đến bảo tồn) trong cả nước.
· Cần thành lập một mạng lưới bảo tồn nguồn gen theo từng chuyên đề hay
loài/nhóm loài hay vùng sinh thái để khâu nối, điều phối các công việc có liên
quan đến bảo tồn trong nước và quốc tế.
· Trong các bộ luật mới hoặc sửa đổi (Luật Bảo vệ và Phát triển rừng, Luật Bảo vệ
thiên nhiên v.v.), cần ban hành một hệ thống mới các khu bảo tồn thiên nhiên
trong đó có thêm nhiều khu bảo tồn phục vụ mục tiêu bảo tồn nguồn gen, nghĩa là
bên cạnh nhiệm vụ bảo vệ còn có mục tiêu khai thác sử dụng bền vững nguồn gen.
Hiện nay các khu bảo tồn loài vẫn được xử lý giống như mọi khu bảo tồn khác.
Nhiều loại khu bảo tồn khác của quốc tế cũng được khai thác sử dụng chứ hoàn
toàn không chỉ có bảo vệ nghiêm ngặt.
Tài liệu tham khảo.
1. Bộ Lâm nghiệp, 1991. Ba mươi năm xây dựng và phát triển ngành Lâm nghiệp,
1961-1990. Nhà xuất bản thống kê, Hà Nội, 1991. 222 trang.
2. Kế hoạch hành động đa dạng sinh học của Việt Nam(Chính phủ Việt Namvà Dự
án của Quỹ Môi trường toàn cầu), 1995. Hà Nội, 208 trang.
3. Nguyễn Hoàng Nghĩa, 1999. Bảo tồn đa dạng sinh học. Nhà xuất bản Nông
nghiệp, Hà Nội, 148 trang.
Real situation of and mechanisms, policies related to the managment,
exploitation and use of gene sources of forest tree species

Summary:Beginning the paper the author mentions the richness and diversity of
the forest flora in Viet Namand the efforts made by the governnment of Viet
Namin the conservation of the gene sources of forest tree and plant species from