Triển khai bếp đun cải tiến cho vùng nông thôn miền núi

Nguyễn Phú Nghiệp
Nguyên cán bộTrung tâmứng dụng KHKT Lâm nghiệp
Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam
Việt Nam có trên 40 tỉnh trung du và miền núi, chất đốt dùng cho đun nấu, sinh
hoạt gia đình, sưởi ấm chủ yếu là gỗ củi, hầu hết do phụ nữ và trẻ em đi lấy từ
rừng và trực tiếp đun nấu hàng ngày.
Hiện nay ở những vùng này người dân chủ yếu sử dụng bếp cổ truyền là 3 cục kê
hoặc kiềng sắt để đun nấu. Loại bếp này hiệu suất nhiệt thấp, khi đun nấu gây
nhiều khói bụi và khí độc hại, là nguyên nhân gây bệnh về mắt và đường hô hấp,
ảnh hưởng lớn đến sức khoẻ của người đun nấu.
Theo thống kê của Viện Năng Lượng, hàng năm cả nước tiêu thụ số gỗ củi để đun
nấu từ 17-18 triệu tấn, lượng gỗ củi này tương đương 340 nghìn đến 360 nghìn ha
rừng bị khai thác trắng. Đây là một trong các nguyên nhân làm cho rừng bị kạn
kiệt, làm ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường sinh thái gây hạn hán lũ lụt, rửa trôi
đất đai, kạn kiệt nguồn nước sản xuất nông nghiệp, thuỷ điện và sinh hoạt hàng
ngày của người dân miền núi.
Hoạt động triển khai bếplâm nghiệp (BLN)
Hiện nay rừng ngày càng cạn kiệt, nhiều vùng người dân phải đi xa nửa ngày
đường mới kiếm được một gánh củi để đun nấu cho gia đình từ 2 đến 3 ngày. Nếu
phải sưởi ấm chỉ dùng được từ 1 đến 2 ngày. Đặc biệt là phụ nữ miền núi, hàng
ngày đi làm trên nương rẫy đã mệt mỏi, khi về còn thồ, địu củi, phải trèo đèo, lội
suối rất cực nhọc.
Để giải quyết một phần khó khăn trên, cần có biện pháp sử dụng tiết kiệm chất đốt
bằng cách dùng bếp cải tiến thay thế bếp truyền thống.
Từ năm 1989 Trung tâm ứng dụng KHKTLN thuộc Viện Khoa học Lâm nghiệp
Việt Nam, đã nghiên cứu tuyển chọn được bếp cải tiến lâm nghiệp, đặt tên bếp là
BLN. Đây là loại bếp đun kín, kiểu ngồi đun, dùng được tất cả chất đốt thực vật:
củi, cây bụi, phế thải nông nghiệp. Vật liệu làm bếp có tại địa phương dễ mua dễ
kiếm. Khi được hướng dẫn kỹ thuật người dân có thể tự làm. Bếp sử dụng được cả

nhà nước 180 tỷ đồng đầu tư trồng rừng”.
- Bếp cải tiến tích kiệm 1/2 chất đốt, thì ít nhất cũng giảm được 1/2 lượng khí thải
vào không khí. Như vậy, vừa hạn chế được nạn phá rừng, vừa giảm khí thải vào
khí quyển, cải thiện được môi trường sinh thái.
·Về xã hội:
- Bếp cải tiến giảm được nhiều khói bụi trong nhà bếp (còn gọi là bếp ít khói), nên
đã giảm được ô nhiễm không khí trong nhà bếp, hạn chế các bệnh về mắt, đường
hô hấp. Đa số các gia đình có bếp cải tiến đã sắp xếp lại gian nhà bếp gọn gàng,
tạo được nếp sống văn minh ngăn nắp.
- Bếp cải tiến rút ngắn thời gian đun nấu, đã giúp chị em phụ nữ có thêm thời giờ
giành cho việc chăm sóc dạy bảo con cái, nghỉ ngơi đọc sách, nghe đài, xem
truyền hình, nâng cao được kiến thức.
- Bếp cải tiến giảm nóng và vất vả cho người đun nấu, cho nên đã tạo ra hứng thú
cho những người trong gia đình đối với việc bếp núc. Chính vì vậy mà đã thu hút
đươc nam giới vào bếp chia sẻ với phụ nữ, góp phần vào việc giải phóng phụ nữ
và thực hiện nam nữ bình đẳng trong gia đình.
Giảm hoả hoạn do đun nấu gây ra. Đối với nhà bếp người nghèo phần lớn làd
tranh tre nứa lá, khi đun nấu kiềng không chú ý rất dễ gây hoả hoạn.
1. Phương pháp triển khai bếp BLN
Để triển khai bếp cải tiến vào hộ gia đình, cần tiến hành các bước chính sau:
1. Khảo sát:tình hình dân sinh kinh tế xã hội, phong tục đun nấu, chất đốt sinh
hoạt gia đình và vật liệu xây dựng tại địa phương triển khai xây dựng bếp BLN
2. Thiết kế cụ thể mẫu bếp:
Sau khi khảo sát sơ bộ các nội dung nêu trên, đã có những thông tin cơ bản để
thiết kế được kiểu bếp phù hợp cho nhà nền đất, nhà sàn gỗ, theo yêu cầu và thích
hợp với cách đun nấu của người dân.
Thông thường hộ gia đình ở vùng đồng bằng, trung du có nhà bếp rộng lại sử dụng
nhiều loại chất đốt như củi, rơm rạ, lá cây thì bếp được thiết kế to rộng hơn bếp
nhà sàn của nguồn vùng núi cao.
ở vùng có điện lưới quốc ga, bếp BLN được thiết kế thêm quạt thổi để nhóm bếp

Vật liệu xây dựng bếp BLN gồm:
- Gạch (200 x 100 x 50 mm) : 100 ¸150 viên
- Xi măng : 12 ¸15 kg
- Cát : 0,2 m
3

- Vôi : 30 kg
- Sắt kê đáy xoong (f14 ¸f16) : 2,5 ¸3 m
- Sắt f6 : 1,5 kg
- ống khói f100 : 1,5 ¸2 m
Gạch có thể là gạch nung hoặc gạch không nung (gạch mộc). Có thể tận dụng gạch
vỡ đến 80 %.
ống khói có thể là ống sành f100 (ống thoát nước) ghép lại hoặc xây bằng gạch.
2. Kết luận và khuyến nghị:
1.1. Kết luận
- Nước ta có nguồn năng lượng gỗ củi đa dạng nhưng không lớn. Bình quân diện
tích rừng chỉ là: 0,14 ha/người. Những năm qua chính phủ và ngành lâm nghiệp đã
cố gắng trong công tác tạo nguồn và sử dụng tiết kiệm năng lượng gỗ củi thông
qua các chương trình trồng rừng tập trung, trồng cây phân tán và các dự án khác
góp phần thoả mãn một phần nhu cầu gỗ củi trong phạm vi cả nứơc.
- Khó khăn hiện nay là thiếu một hệ thống số liệu cơ sở về năng lượng gỗ củi đủ
tin cậy, cập nhập thường xuyên, phục vụ cho công tác kế hoạch hoá như quản lý
về khai thác sử dụng gỗ củi đạt hiệu quả cao.
- Việc tiết kiệm chất đốt gỗ củi bằng việc sử dụng bếp cải tiến mới chỉ dừng lại ở
các mô hình trình diễn mà chưa được phát triển thành phong trào rộng lớn.
1.2. Khuyến nghị
- Chính phủ cần có chương trình hoặc dự án Quốc gia về năng lượng gỗ củi nhằm
xây dựng chiến lược phát triển bền vững và bếp đun cải tiến.
- Tăng cường công tác tuyên truyền trên các phương tiện thông tin đại chúng về
trồng các loại cây mọc nhanh năng suất cao để tạo nguồn năng lượng gỗ củi và sử