Tìm hiểu tác phẩm lịch sử nước ta của Nguyễn Ái Quốc
Tác phẩm Lịch sử nước ta của Nguyễn Ái Quốc do Việt Minh tuyên truyền Bộ ấn
hành ra mắt lần đầu tiên vào tháng 2/1942 trên báo Việt Nam độc lập số 117 (ngày
1/2/1942), trong đó có ghi “vừa rồi mới xuất bản quyển “Sử nước ta” bằng thơ.
Hay lắm”. Sau đó, sách được tái bản vào các năm 1947 và 1949. Tại Viện Bảo
tàng Cách mạng Trung ương trong những năm 1960 còn có tác phẩm Lịch sử nước
ta in li-tô trên giấy bản. Năm 1977, tác phẩm này đã được in trong cuốn Thơ ca
cách mạng ở Việt Bắc của Vũ Châu Quán - Triều Ân - Hoàng Quyết. (Nxb Văn
hóa dân tộc). Mãi đến năm 1983, Lịch sử nước ta mới được chính thức in lại trong
Hồ Chí Minh toàn tập, tập III (1).
Tác phẩm Lịch sử nước ta của Nguyễn Ái Quốc do Việt Minh tuyên truyền Bộ
ấn hành ra mắt lần đầu tiên vào tháng 2/1942 trên báo Việt Nam độc lập số 117
(ngày 1/2/1942), trong đó có ghi “vừa rồi mới xuất bản quyển “Sử nước ta” bằng
thơ. Hay lắm”. Sau đó, sách được tái bản vào các năm 1947 và 1949. Tại Viện Bảo
tàng Cách mạng Trung ương trong những năm 1960 còn có tác phẩm Lịch sử nước
ta in li-tô trên giấy bản. Năm 1977, tác phẩm này đã được in trong cuốn Thơ ca
cách mạng ở Việt Bắc của Vũ Châu Quán - Triều Ân - Hoàng Quyết. (Nxb Văn
hóa dân tộc). Mãi đến năm 1983, Lịch sử nước ta mới được chính thức in lại trong
Hồ Chí Minh toàn tập, tập III (1).
Đã có nhiều công trình nghiên cứu tác phẩm Lịch sử nước ta. Công trình khảo
cứu Thơ ca chiến khu của Chủ tịch Hồ Chí Minh của hai tác giả Vũ Châu Quán -
Lê Huy Quát đã trình bày rõ nét về tư liệu gốc, hoàn cảnh ra đời và hướng tìm
hiểu tập thơ Lịch sử nước ta. Đây là một công trình được biên soạn công phu, tư
liệu phong phú, suy nghĩ thấu đáo nhưng chỉ mới đứng từ góc nhìn văn học. Một
tác phẩm khác: Chủ tịch Hồ Chí Minh và văn học Việt Nam hiện đại của Gs
Phong Lê (Nxb Khoa học Xã hội, H.1986) trong tiểu mục Sử và thơ Khoa học và
Nghệ thuật cách mạng (từ tr.53-59) có chú ý đến giá trị sử học của Lịch sử nước ta,
nhưng đây cũng chỉ mới là những gợi ý bước đầu. Nghiên cứu tác phẩm Hồ Chí
Minh từ góc độ sử học có các công trình do Gs Phan Ngọc Liên chủ biên như Lịch
sử sử học Việt Nam bản sơ thảo năm 1992 và bản đầy đủ năm 2003 (Nxb Đại học
Sư phạm, Hà Nội), Hồ Chí Minh với sử học, 2000 (Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội)

sử ta. Sử ta dạy cho ta những chuyện về tổ tiên ta. Dân ta là con Rồng, cháu Tiên,
có nhiều người tài giỏi đánh Bắc dẹp Nam, yên dân trị nước tiếng để muôn đời.”
(4)
Đáng tiếc là trong những năm 1930, Nguyễn Ái Quốc không có điều kiện trực
tiếp chỉ đạo cách mạng Việt Nam. Đảng ta do Người sáng lập lại chịu ảnh hưởng
đường lối Quốc tế Cộng sản, phạm phải một số sai lầm tả khuynh, không chú ý
đến vấn đề dân tộc dân chủ. Hồi ký của nhà cách mạng kiêm sử gia lỗi lạc Trần
Huy Liệu (1901-1969) có đoạn: “Trong khi chúng ta làm cuộc cách mạng dân tộc
dân chủ nhưng trên báo chí của chúng ta hồi ấy, đứng trên cương vị Đảng hay trên
cương vị Mặt trận, đều chỉ nói đến giai cấp mà không nói đến dân tộc, mặc dầu
vấn đề dân tộc cũng nằm trong vấn đề giai cấp. Không phối hợp tinh thần yêu
nước chân chính với chủ nghĩa vô sản quốc tế. Những tiếng “đồng bào”, “tổ quốc”
không từng có trên các báo chí, trong cuộc nói chuyện hay trong truyền đơn. Gặp
những ngày kỷ niệm quốc tế như ngày Lao động 1/5, ngày Phụ nữ 8/3, ngày
Chống chiến tranh đế quốc 1/8, ngày Cách mạng tháng Mười 7/11, Tuần lễ ba vị
lãnh tụ Lênin, Liepnêch, Luychxembua (3L), và ngày kỷ niệm thành lập Đảng 6/1,
các báo của ta thường ra những số đặc biệt với nhiều công phu nhưng còn những
ngày kỷ niệm dân tộc thì không hề nói đến. Đọc báo Tin tức rất nhiều người
truyền tụng bài thơ của Dương Lĩnh nói về cuộc nội chiến ở Tây Ban Nha nhưng
không có một bài thơ ca nào nói đến chiến công chống ngoại xâm của dân tộc ta”
(5).
3. Có nắm được hoàn cảnh lịch sử trên, chúng ta mới nhận thức được giá trị
thực tiễn lớn lao của tác phẩm Lịch sử nước ta. Tác phẩm này được viết vào năm
đầu tiên khi Bác mới trở về Tổ quốc sau 30 năm bôn ba tìm đường cứu nước, cùng
thời gian với một chùm các bài ca: Khuyên đồng bào mua báo “Việt Nam độc lập”,
Mười chính sách của Việt Minh, Dân cày, Phụ nữ, Kêu gọi thiếu nhi, Công nhân,
Ca đội tự vệ, Ca binh lính và dịch phẩm Lịch sử Đảng Cộng sản Liên Xô. Tất cả
các sáng tác và dịch thuật đó của Bác đều nhằm mục đích tuyên truyền, giác ngộ
quần chúng, từng bước đưa họ vào trận tuyến đấu tranh giành độc lập dân tộc.
Gs Phong Lê nhận xét: “Nội dung sử, dưới một hình thức thơ quen thuộc đối

4. Nhưng điều quan trọng nhất là về mặt phương pháp luận, Lịch sử nước ta đã
vận dụng sáng tạo quan điểm duy vật Macxit khi bình luận, giải thích sự kiện,
nhân vật, đập tan các quan điểm duy tâm, thần bí, các tư tưởng “thiên mệnh”,
“ngụy”, “chính thống” đầy rẫy trong các sách sử thực dân, phong kiến bấy giờ
Lịch sử nước ta chỉ rõ bộ mặt thật của kẻ thù phương Bắc:
“Nước Tàu cậy thế đông người
Kéo quân áp bức giống nòi Việt Nam.
Quân Tàu nhiều kẻ tham tàn
Bao nhiêu của cải trân châu
Chúng vơ vét chở về Tàu sạch trơn”
Tác giả nêu rất đúng nguyên nhân thất bại của các cuộc khởi nghĩa thời Bắc
thuộc:
“Vì dân đoàn kết chưa sâu
Cho nên thất bại trước sau mấy lần”
Và lên án quyết liệt hành động bán nước của Nguyễn Ánh:
“Gia Long lại dấy can qua
Bị Tây Sơn đuổi chạy ra nước ngoài.
Tự mình đã chẳng có tài
Nhờ Tây qua cứu tính bài giải vây ”
Đồng thời chỉ ra nguyên nhân mất nước nửa sau thế kỷ XIX:
“Nay ta nước mất thế này
Cũng vì vua Nguyễn rước Tây vào nhà.
Khác gì cõng rắn cắn gà ”
Nay ta nước mất nhà tan
Cũng vì một lũ vua quan ngu hèn ”
Người đánh giá vị trí hàng đầu của vấn đề nghiên cứu lịch sử nguồn gốc dân tộc
và hết sức tự hào về truyền thống tốt đẹp của tổ tiên:
“Dân ta phải biết sử ta
Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam.
Kể năm hơn bốn nghìn năm

trong các sáng tác của Chủ tịch Hồ Chí Minh./.

Chú thích
(1), (8) Vũ Châu Quán - Nguyễn Huy Quát, Thơ ca chiến khu của Chủ tịch Hồ
Chí Minh, Nxb Thanh niên, H.2001, tr.81, 306.
(2) Xem thêm: Hồ Sĩ Hùy: Danh sĩ Phạm Đình Toái và tác phẩm Đại Nam quốc
sử diễn ca, Tạp chí Thông tin Khoa học & Công nghệ Nghệ An, số 5/2008, tr.55-
57.
(3) Hồ Chí Minh toàn tập, xuất bản lần thứ 2, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,
1995, Tập 2, tr.261-262.
(4), (7) Hồ Chí Minh toàn tập, Sách đã dẫn, Tập 3, tr.216-217.
(5) Dẫn lại theo Phong Lê, Chủ tịch Hồ Chí Minh và văn học Việt Nam hiện đại,
Nxb Khoa học Xã hội, H.1986, tr.54-55.
(6) Phong Lê, Chủ tịch Hồ Chí Minh và văn học Việt Nam hiện đại, Sách đã
dẫn, tr.57.