SỰ LÃNH ĐẠO CỦA ĐẢNG ĐỐI VỚI NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ
HỘI CHỦ NGHĨA
1 - Đảng cầm quyền và sự lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước
Từ khi ra đời năm 1930 cho đến nay, Đảng ta, trên thực tế, đã trở thành lực
lượng độc tôn lãnh đạo cách mạng nước ta. Mọi thắng lợi của cách mạng nước ta
hơn 74 năm qua đều gắn liền với vai trò lãnh đạo của Đảng. Nhân dân ta suy tôn
Đảng là người lãnh đạo của mình. Đảng ta! Đảng của chúng ta! Bởi nhân dân
thấy rõ chỉ có Đảng mới có khả năng lãnh đạo nhân dân xây dựng cuộc sống ấm
no, tự do, hạnh phúc; Đảng không có lợi ích nào khác ngoài lợi ích của nhân dân
và mục đích, lý tưởng phấn đấu của Đảng cũng là mục đích, nguyện vọng của
nhân dân.
Tuy nhiên, phải từ sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945 trở đi, Đảng ta mới trở
thành Đảng cầm quyền tức Đảng nắm quyền, chấp chính. Và chỉ có sau khi
cuộc kháng chiến thắng lợi chống đế quốc Mỹ xâm lược, đất nước thống nhất,
Đảng mới trở thành Đảng cầm quyền trên quy mô cả nước, đưa đất nước đi lên
chủ nghĩa xã hội. Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: "Đảng ta là một đảng cầm
quyền".
"Đảng cầm quyền" đánh dấu sự chuyển biến giai đoạn cách mạng ở nước ta và
cũng đặt ra hàng loạt vấn đề mới, yêu cầu mới đối với Đảng xét về quy mô, tầm
vóc, chiều sâu, tính phức tạp của vấn đề. "Đảng cầm quyền" đánh dấu sự thay
đổi về chất trong vị trí, vai trò của Đảng, nhất là trong phương thức lãnh đạo của
Đảng và trọng trách của Đảng trước vận mệnh của dân tộc, của nhân dân, trước
toàn xã hội. "Đảng cầm quyền" tức là chính quyền thuộc về nhân dân và chính
quyền chịu sự lãnh đạo của Đảng - Nhân dân lao động do Đảng làm đại biểu đã
có một công cụ quyền lực mạnh mẽ là Nhà nước để trấn áp kẻ thù và tổ chức xây
dựng xã hội mới. Thông qua sự cầm quyền, Đảng thực hiện sự lãnh đạo của
mình đối với toàn xã hội và trên quy mô toàn xã hội, chịu trách nhiệm trước toàn
xã hội. Điều đó có nghĩa là mọi thành công hay thất bại, ưu điểm hay khuyết
điểm trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc đều gắn với trách nhiệm của
Đảng.
"Đảng cầm quyền" cũng có nghĩa nội dung, phương thức lãnh đạo của Đảng

lực của Đảng và quyền lực Nhà nước. Sự khác nhau giữa quyền lực của Đảng và
quyền lực Nhà nước trước hết và chủ yếu bắt nguồn từ sự khác nhau về bản chất
và chức năng của Đảng và Nhà nước. Đảng là lực lượng lãnh đạo xã hội, Nhà
nước là bộ máy thống trị, quản lý xã hội. Do đó, quyền lực của Đảng chủ yếu
dựa trên quyền uy do uy tín mang lại, còn quyền lực của Nhà nước chủ yếu dựa
trên pháp luật, bộ máy cưỡng chế chuyên biệt, bộ máy hành chính công quyền.
Trong điều kiện Đảng cầm quyền, làm sao cho Đảng không rơi vào tình trạng
lạm quyền, lấn át Nhà nước, bao biện làm thay các công việc Nhà nước, trái lại
phát huy được vai trò quản lý, hiệu lực, hiệu quả của Nhà nước. Mặt khác, làm
sao không hạ thấp, buông lỏng vai trò lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước. Đây
là những vấn đề còn khó khăn và phức tạp mà kinh nghiệm của chủ nghĩa xã hội
trên thế giới vừa qua chưa đủ để giải quyết, cần phải tiếp tục nghiên cứu sâu hơn
về lý luận và thực tiễn về đổi mới hệ thống chính trị, về xây dựng Đảng và xây
dựng, hoàn thiện Nhà nước xã hội chủ nghĩa; trong đó, xây dựng Nhà nước pháp
quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân là một phương hướng rất cơ bản.
2 - Nguyên tắc Đảng lãnh đạo và nguyên tắc Nhà nước pháp quyền xã hội
chủ nghĩa
Trong lịch sử nhân loại, tư tưởng về nhà nước pháp quyền đã có từ rất lâu, ra đời
sớm trong các học thuyết triết học, pháp luật của các nhà tư tưởng cổ đại Hy
Lạp, La Mã như Pla-tôn, A-ri-xtốt. Nhưng phải đến thời kỳ cách mạng tư sản thế
kỷ XVII - XIX ở Tây Âu, vấn đề Nhà nước pháp quyền mới được đi sâu nghiên
cứu trong các học thuyết triết học, pháp luật, nhà nước của các nhà tư tưởng tư
sản như G. Lốc-cơ, S.L. Mông-te-xki-ơ, J.J. Rút-xô, E. Can-tơ, G.V. Ph. Hê-
ghen nhằm phục vụ cho việc hình thành, xây dựng nhà nước pháp quyền tư
sản. Từ đó đến nay, lý luận về nhà nước pháp quyền đã được quan tâm nghiên
cứu, ngày càng phát triển cùng với sự phát triển tiến bộ xã hội, nó là thành quả
của văn minh nhân loại.
Ở các nước xã hội chủ nghĩa, vấn đề xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ
nghĩa mới được chính thức đặt ra trong thời kỳ cải tổ, cải cách, đổi mới. Trước
đó, sở dĩ không đặt ra vì một mặt do đem đồng nhất nhà nước pháp quyền nói

đạo của Đảng với Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và cho rằng, nếu chủ
trương xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, vô hình trung sẽ hạ
thấp vai trò lãnh đạo của Đảng, đặt Đảng dưới pháp luật (!).
Theo chúng tôi, nhận thức đó không đúng. Một đặc trưng, một nguyên tắc của
Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là nhà nước và công dân đều phải thừa
nhận tính tối cao của pháp luật (chủ yếu là Hiến pháp và các đạo luật). Đảng và
cán bộ, đảng viên phải hoạt động trong khuôn khổ của Hiến pháp và pháp luật.
Song, pháp luật ở nước ta, như chúng ta biết, là thể hiện ý chí của giai cấp thống
trị, là thể chế hóa đường lối, chủ trương của Đảng cầm quyền, là phản ánh ý
nguyện của nhân dân. Vì vậy, đề cao pháp luật cũng tức là đề cao đường lối,
quan điểm, chủ trương của Đảng. Ở đây không có sự đối lập giữa pháp luật với
sự lãnh đạo của Đảng (trong thực tế trên một số trường hợp cụ thể, có thể nảy
sinh vấn đề cần phải giải quyết khi pháp luật không thay đổi kịp theo quan điểm
của Đảng). Mặt khác, chính bản thân Đảng cũng yêu cầu Đảng và cán bộ, đảng
viên phải hoạt động trong khuôn khổ của Hiến pháp và pháp luật, sau khi Hiến
pháp và pháp luật ra đời, đảng viên phải nghiêm chỉnh chấp hành, phải tôn trọng
Hiến pháp và pháp luật, chấp hành pháp luật cũng tức là chấp hành đường lối
của Đảng, sự lãnh đạo của Đảng. Do đó, khi nói rằng, xây dựng Nhà nước pháp
quyền xã hội chủ nghĩa thì ở đó đã bao hàm sự thừa nhận vai trò lãnh đạo của
Đảng Cộng sản đối với Nhà nước pháp quyền, bởi vì nếu không có sự lãnh đạo,
không dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản thì Nhà nước không phải là Nhà
nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, không phải là Nhà nước của dân, do dân, vì
dân thực sự. Vì đây cũng chính là một đặc trưng cơ bản của Nhà nước pháp
quyền xã hội chủ nghĩa.
Do đó, chúng tôi kiến nghị cần khẳng định dứt khoát quan điểm về xây dựng
Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân trong các Văn
kiện của Đảng và Nhà nước và bổ sung quan điểm đó vào Cương lĩnh chính trị
1991.
3 - Đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước pháp quyền
xã hội chủ nghĩa

cường chế độ lãnh đạo tập thể đi đôi với phát huy tinh thần chủ động, sáng tạo
và trách nhiệm cá nhân"
(4)
.
Trong những năm đổi mới, trên cơ sở đổi mới tư duy và cùng với đổi mới về
kinh tế, về hệ thống chính trị, văn hóa - xã hội, phương thức lãnh đạo của Đảng
cũng được đổi mới, có những bước tiến, khác xa so với thời kỳ chiến tranh và
thời kỳ tập trung bao cấp. Bước tiến về đổi mới phương thức lãnh đạo thể hiện ở
chỗ:
- Đảng và các cấp ủy ngày càng coi trọng và quan tâm đến đổi mới phương thức
lãnh đạo - một yêu cầu cơ bản và cấp bách của đổi mới, chỉnh đốn Đảng cho phù
hợp với tình hình đã thay đổi.
- Đảng ngày càng xác định rõ hơn nội dung của phương thức lãnh đạo và các
"kênh", các con đường đổi mới phương thức lãnh đạo. Cương lĩnh chính trị được
thông qua tại Đại hội VII của Đảng (năm 1991), đã chỉ rõ: "Đảng lãnh đạo xã
hội bằng Cương lĩnh, chiến lược, các định hướng về chính sách và chủ trương
công tác; bằng công tác tuyên truyền, thuyết phục, vận động, tổ chức kiểm tra
bằng hành động gương mẫu của đảng viên. Đảng giới thiệu những đảng viên ưu
tú có đủ năng lực và phẩm chất vào hoạt động trong các cơ quan lãnh đạo chính
quyền và các đoàn thể. Đảng không làm thay công việc của các tổ chức khác
trong hệ thống chính trị". "Đảng lãnh đạo hệ thống chính trị, đồng thời là một bộ
phận của hệ thống ấy. Đảng liên hệ mật thiết với nhân dân, chịu sự giám sát của
nhân dân, hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật".
- Phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước và xã hội được đổi mới theo
hướng không ngừng mở rộng dân chủ và công khai; các phương tiện thông tin
đại chúng ngày càng phát huy vai trò tuyên truyền, giáo dục, thuyết phục nhân
dân và vai trò người phản biện đối với các chủ trương, chính sách của Đảng và
Nhà nước.
- Đảng và các tổ chức đảng ngày càng coi trọng và tôn trọng vai trò các cơ quan
nhà nước như Quốc hội, Chính phủ, Viện Kiểm sát nhân dân các cấp, Tòa án

mình giải quyết sang cho cấp ủy để giữ "chốt an toàn"; vẫn còn tình trạng cấp
trên ôm đồm nhiều việc của cấp dưới mà không dám mạnh dạn phân cấp, nên
cấp trên không còn thời gian và sức lực để đầu tư suy nghĩ những vấn đề lớn,
quan trọng hơn hoặc có tầm chiến lược. Đồng thời, cũng vẫn còn tình trạng cấp
ủy buông lỏng lãnh đạo chính quyền, không phát huy được vai trò lãnh đạo,
thậm chí bị cơ quan chính quyền lấn sân v.v. và v.v
Thực tế đòi hỏi phải đổi mới mạnh mẽ hơn nữa phương thức lãnh đạo của Đảng
đối với Nhà nước và xã hội theo tinh thần Nghị quyết Trung ương 9 (khóa IX):
"Tiếp tục đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng nhằm tránh cả hai khuynh
hướng: hoặc buông lỏng sự lãnh đạo, hoặc bao biện, làm thay, nhất là phương
thức Đảng lãnh đạo Nhà nước"
(5)
.
Để tiếp tục đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước, cần giải
quyết một số vấn đề sau đây:
- Đẩy mạnh công tác nghiên cứu lý luận và tổng kết thực tiễn về phương thức
lãnh đạo của Đảng trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường định hướng xã
hội chủ nghĩa, hội nhập quốc tế, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ
nghĩa của dân, do dân, vì dân. Cần nghiên cứu sâu hơn, có hệ thống và toàn diện
hơn vấn đề đổi mới hệ thống chính trị ở nước ta trong điều kiện đẩy mạnh công
nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế, xác định rõ mô hình của
hệ thống chính trị ở nước ta làm cơ sở cho đổi mới phương thức lãnh đạo của
Đảng.
- Tiếp tục thực hiện việc kiện toàn tổ chức theo Nghị quyết Trung ương 7, khóa
VIII, tiếp tục xác định rõ hơn chức năng, nhiệm vụ của từng tổ chức đảng và tổ
chức nhà nước, tránh chồng chéo, lấn sân. Nâng cao vai trò công tác tham mưu
của ban đảng các cấp. Cần tiếp tục làm rõ vai trò ban cán sự đảng của bộ, mối
quan hệ giữa ban cán sự đảng của bộ và của tổng công ty với Ban Cán sự đảng
Chính phủ và Bộ Chính trị, Ban Bí thư.
- Bổ sung, hoàn thiện hệ thống các quy chế về sự lãnh đạo của Ban Chấp hành

(4) Văn kiện đã dẫn, tr 144 - 145
(5) Văn kiện Hội nghị lần thứ 9 Ban Chấp hành Trung ương khóa IX, Nxb Chính
trị Quốc gia, Hà Nội, 2004, tr 158