Luận văn
NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ MỐI
QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA CƠ SỞ HẠ
TẦNG VÀ KIẾN TRÚC THƯỢNG TẦNG

2
Phần I
Những vấn đề lý luận về mối quan hệ biện chứng giữa
cơ sở hạ tầng và kiến trúc thợng tầng

1 Khái niệm
1.1 Cơ sở hạ tầng
Cơ sở hạ tầng là toàn bộ những QHSX hợp thành cơ cấu kinh tế của một hình
thái kinh tế - xã hội nhất định.
Kết cấu của cơ sở hạ tầng gồm 3 bộ phận
-Quan hệ sản xuất tàn d
-Quan hệ sản xuất thống trị
-Quan hệ sản xuất mầm mống
Cơ sở hạ tầng của một xã hội cụ thể bao gồm quan hệ sản xuất thống trị.
Quan hệ sản xuất tàn d của xã hội cũ và quan hệ sản xuất mầm mống của xã
hội mới. Trong đó quan hệ sản xuất thống trị bao giờ cũng giữ vai trò chủ đạo ,
chi phối các quan hệ sản xuất khác, nó quy định xu hớng chung của đời sống
kinh tế- xã hội. Bới vậy, cơ sở hạ tầng của một xã hội cụ thể đợc đặc trng bởi
quan hệ sản xuất thống trị trong xã hội đó. Tuy nhiên, quan hệ sản xuất tàn d và
quan hệ sản xuất mầm mống cũng có vai trò nhất định.

1.2. Kiến trúc thợng tầng
Là toàn bộ những t tởng xã hội, những thiết chế tơng ứng và những quan
hệ nội tại của kiến trúc thợng tầng đợc hình thành trên một cơ sở hạ tầng nhất
định.
Trong kết cấu kiến trúc thợng tầng thì Nhà nớc là bộ phận quan trọng
nhất. Bởi vì, Nhà nớc nắm trong tay sc mạnh kinh tế và bạo lực, nó chi phối
mọi bộ phận khác của kiến trúc thợng tầng và các bộ phận này phải phục ting
nó.
Generated by Foxit PDF Creator â Foxit Software

Generated by Foxit PDF Creator â Foxit Software
For evaluation only.
4
Kiến trúc thợng tầng do cơ sở hạ tầng sinh ra nhng sau khi xuất hiện nó
có tính độc lập tơng đối do đó nó tác động lại cơ sở hạ tầng thể hiện ở những
mặt sau:
-Chức năng xã hội của kiến trúc thợng tầng là bảo vệ, duy trì củng cố và
hoàn thiện cơ sở hạ tầng đã sinh ra nó vàtìm cách xoá bỏ cơ sở hạ tầng cũ, kiến
trúc thợng tầng cũ. Nó luôn luôn giữ lại và kế thừa những cái cũ đã làm tiền đề
cho cái mới.
Ví du: Nhà nớc t sản hiện đại củng cố, bảo vệ, phát triển sở hữu t nhân t
liệu sản xuất. Còn Nhà nớc vô sản thì bảo vệ, phát triển sở hữu xã hội (tập thể).
Trong các yếu tố của kiến trúc thợng tầng thì Nhà nớc là yếu tố cơ bản có
vai trò đặc biệt quan trọng đối với cơ sở hạ tầng. Vai trò của Nhà nớc tác động
đối với cơ sở hạ tầng thể hiện ở 3 chiều hớng. Bằng công cụ pháp luật, bằng sức
mạnh kinh tế và sức mạng bạo lực của Nhà nớc có thể tác động làm cho kinh té
phát triển theo chiều hớng tất yếu.
Nhà nớc là yếu tố tác động trở lại mạnh mẽ nhất đối với CSHT vì nó là
công cụ bạo lực tập trung trong tay giai cấp thống trị.
Nó không chỉ thực hiện chức năng kinh tế bằng hệ thống chính sách kinh tế -
xã hội đúng, nó còn có tác dụng trực tiếp thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế.
Các bộ phận khác của kiến trúc thợng tầng cũng phải thông qua thì mới có hiệu
lực đối với CSHT.
Kiến trúc thợng tầng tác động trở lại CSHT theo hai chiều

-Tích cực: Khi KTTT tác động cùng chiều với những quy luật vận động của
CSHT thì nó thúc đẩy CSHT phát triển. Do đó, thúc đẩy sự phát triển kinh tế- xã
hội.
-Tiêu cực: Khi KTTT tác động ngợc chiều với những quy luật vận động của
CSHT, khi nó là sản phẩm của quan hệ kinh tế lỗi thời thì nó cản trỏ, kìm hãm sự

thành tự phát trong xã hội cũ, mà hình thành tự giác sau khi giai cấp vô sản
giành chính quyền và phát triển hoàn thiện Suốt thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa t
bản lên chủ nghĩa cộng sản .
Generated by Foxit PDF Creator â Foxit Software
For evaluation only.
6
Muốn có cơ sở hạ tầng và kiến trúc thợng tầng cộng sản chủ nghĩa. Trớc
hết giai cấp vô sản phải dùng bạo lực cách mạng đập tan nhà nớc cũ, lập nên
nhà nớc vô sản. Sau khi giành đợc chính quyền, giai cấp vô sản tiến hành quốc
hữu hoá, tịch thu, trng thu nhà máy, xí nghiệp của giai cấp t sản nhằm tạo ra
cơ sở kinh tế ban đầu của chủ nghĩa xã hội.
Việc nhà nớc chuyên chính vô sản phải ra đời trớc để tạo điều kiện và
làm công cụ, phơng tiện cho quần chúng nhân dân, tiến hành triệt để quá trình
ấy hoàn toàn phù hợp với qui luật khách quan của xã hội. Đó là sự phát triển
khách quan trong quá trính sản xuất vật chất của xã hội, đòi hỏi phải có một cơ
sở hạ tầng và kiến trúc thợng tầng tiến bộ hơn thay thế cơ sở hạ tầng và kiến
trúc thợng tầng t bản chủ nghĩa lỗi thời phản động. Tuynhiên, nhà nớc
chuyên chính vô sản có thật sự vững mạnh hay không lại hoàn toàn phụ thuộc
vào sự phát triển của sự phát triển của cơ sở hạ tầng cộng sản chủ nghĩa.
2. Cơ sở hạ tầng và kiến trúc thợng tầng trong thời kỳ quá độ lên chủ
nghĩa xã hội ở Việt Nam
Cơ sở hạ tầng và kiến trúc thợng tầng XHCN khác căn bẳn với cơ sở hạ
tầng và kiến trúc thợng tầng của xã hội có giai cấp đối kháng.
Dới chủ nghĩa xã hội hoàn chỉnh, cơ sở hạ tầng và kiến trúc thợng tầng
thuần nhất và thống nhất. Vì cơ sở hạ tầng xã hội chủ nghĩa không có tính chất
đối kháng, không bao hàm những lợi ích kinh tế đối lập nhau. Hình thức sở hữu
bao trùm là sở hữu toàn dân và tập thể, hợp tác tơng trợ nhau trong quá trình
sản xuất, phân phối sản phẩm theo lao động, không còn chế độ bóc lột .
Kiến trúc thợng tầng xã hội chủ nghĩa phản ánh cơ sở hạ tầng của xã hội
chủ nghĩa, vì vậy mà có sự thống trị về chính trị và tinh thần. Nhà nớc xã hội

đó biện pháp kinh tế có vai trò quan trọng nhất nhằm từng bớc xã hội hoá nền
sản xuất với hình thức và bớc đi thích hợp theo hớng: kinh tế quốc doanh đợc
củng cố và phát triển vơn lên giữ vai trò chủ đạo, kinh tế tập thể dới hình thức
thu hút phần lớn những ngời sản xuất nhỏ trong các ngành nghề, các hình thức
xí nghiệp , công ty cổ phần phát triển mạnh, kinh tế t nhân và gia đình phát huy
Generated by Foxit PDF Creator â Foxit Software
For evaluation only.
8
đợc mọi tiềm năng để phát triển lực lợng sản xuất, xây dựng cơ sở kinh tế hợp
lý. Trong văn kiện Hội nghị đại biểu Đảng giữa nhiệm kỳ khoá VII, Đảng ghi rõ
phải tập chung nguồn vốn đầu t nhà nớc cho việc xây dựng cơ sở hạ tầng
kinh tế xã hội và một số công trình công nghiệp then chốt đã đợc chuẩn bị vốn
và công nghệ. Nâng cấp và xây dựng mới hệ thống giao thông, sân bay, bến
cảng, thông tin liên lạc, giáo dục và đào tạo, y tế . Đồng thời văn kiện Đảng
cũng ghi rõ:T nay tới cuối thập kỷ, phải quan tâm tới công nghiệp hoá, hiện
đại hoá nông nghiệp và kinh tế nông thôn, phát triển toàn diện nông, lâm, ng
nghiệp gắn với công nghiệp chế biến nông lâm thuỷ sản, công nghiệp sản xuất
hàng tiêu dùng và hàng xuất khẩu.
Về kiến trúc thợng tầng, Đảng ta khẳng định: Lấy chủ nghĩa Mác-Lê nin
và t tởng Hồ Chí Minh làm kim chỉ nam cho mọi hành động của toàn Đảng,
toàn dân ta. Nội dung cốt lõi của chủ nghĩa Mác-Lênin và t tởng Hồ Chí Minh
là t tởng về sự giải phóng con ngời khỏi chế độ bóc lột thoát khỏi nỗi nhục
của mình là đi làm thuê bị đánh đập, lơng ít. Bởi vậy, trong sự nghiệp xây dựng
chủ nghĩa xã hội của nhân dân ta, việc giáo dục truyền bá chủ nghĩa Mác-Lênin
t tởng Hồ Chí Minh trở thành t tởnh chủ đạo trong đời sống tinh thần của xã
hội là việc làm thờng xuyên, liên tục của cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa trên
lĩnh vực kiến trúc thợng tầng.
Xây dựng hệ thống chính trị, xã hội chủ nghĩa mang bản chất giai cấp công
nhân, do Đảng cộng sản lãnh đạo đảm bảo cho nhân dân là ngời chủ thực sự
của xã hội. Toàn bộ quyền lực của xã hội thuộc về nhân dân thực hiện dân chủ

lực nhà nớc) cũng là một lực lợng kinh tế".
Sau khi giành đợc chính quyền, bất cứ giai cấp nào muốn thống trị vững
chắc toàn xã hội, thì giai cấp đó phải đa ra đờng lối mở rộng, phát triển kinh tế
trên quy mô toàn xã hội để tong bớc thống trị kinh tế đối với toàn xã hội. Kinh
tế vững mạnh, nhà nớc đợc tăng cờng. Nhà nớc đợc tăng cờng lại tạo
thêm phơng tiện vậtchất để củng cố địa vị kinh tế xã hội của giai cấp thống trị.
Trong công cuộc đổi mới của nớc ta hiện nay, chúng ta chủ chơng tiến
hành đổi mới đồng bộ phải kết hợp ngay từ đầu, đổi mới kinh tế với đổi mới
Generated by Foxit PDF Creator â Foxit Software
For evaluation only.
10
chính trị và các mặt khác của đời sống xã hội. Trong đó, đổi mới kinh tế là trọng
tâm, còn đổi mới chính trị thúc đẩy đổi mới kinh tế. Đổi mới kinh tế chính là đổi
mới ở lĩnh vực CSHT, đó là đổi mới cơ cấu kinh tế, đổi mới cơ chế quản lý,
phơng thức phân phối, quy trình công nghệnhằm làm cho nền kinh tế nớc ta
phát triển hoà nhập với trình độ phát triển kinh tế thế giới.
Đổi mới kinh tế là tiền đề cho đổi mới chính trị, nó tạo ra nền tảng vật chất
cho ổn định về chính trị xã hội, nó làm nảy sinh nhu cầu đổi mới hệ thống chính
trị, làm cho nó năng động và trở thành động lực thực sự của sự phát triển kinh tế.
Đổi mới chính trị phải xuất phát từ yêu cầu đổi mới kinh tế, phải phù hợp với
đổi mới kinh tế.
Đổi mới chính trị chính là đổi mới ở bộ phận quan trọng của KTTT, đổi mới
chính trị thể hiện ở đổi mới tổ choc, đổi mới bộ máy, phân cấp lãnh đạo của
Đảng, dân chủ hoá trớc hết từ trong Đảng.
Đổi mới chính trị, tạo điều kiện cho đổi mới kinh tế
Khi đờng lối chính trị, thiết chế chính trị đợc đổi mới phù hợp với yêu cầu
phát triển kinh tế thì chính trị trở thành định hớng cho phát triển kinh tế. Đồng
thời tạo môi trờng phát triển về an ninh trật tự để phát triển kinh tế và chính trị
còn đóng vai trò can thiệp điều tiết, khắc phục những mặt trái do đổi mới kinh tế
đa đến.


1. Giáo trình triết học Mác - Lênin
2. Hỏi đáp Triết học
3. Văn kiến Đại hội Đảng VII, VIII
4. Đổi mới kinh tế ở Việt Nam, thực trạng và giải pháp.
5. Và một số tạp chí khác Generated by Foxit PDF Creator â Foxit Software
For evaluation only.
13 Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
For evaluation only.