1
BỘGIÁODỤC VÀĐÀOTẠO
TRƯỜNGĐẠIHỌCKINHTẾTP. HỒCHÍMINH
NGUYỄNXUÂNHIỆP
NÂNGCAO LỢITHẾCẠNHTRANH
CHOCÁCSIÊUTHỊTẠITP.HỒCHÍMINH
GIAIĐOẠN2011  2020
LUẬNÁNTIẾNSĨKINHTẾ
TP.HỒCHÍMINHNĂM2011
2
BỘGIÁODỤCĐÀOTẠO
TRƯỜNGĐẠIHỌCKINHTẾTP.HỒCHÍMINH
NGUYỄNXUÂNHIỆP
NÂNGCAOLỢITHẾCẠNHTRANH
CHOCÁCSIÊUTHỊTẠITP.HỒCHÍMINH
GIAIĐOẠN2011 2020
CHUYÊNNGÀNH:QUẢNTRỊKINHDOANH
MÃSỐ:62.34.05.01
LUẬNÁNTIẾNSĨKINHTẾ
Ngườihướngdẫnkhoahọc:
1.TS.ĐẶNGNGỌCĐẠI
2.TS.PHẠMPHIYÊN
TP.HỒCHÍMINH NĂM2011
3
CỘNGHÒAXÃHỘICHỦNGHĨAVIỆTNAM
Độclập Tựdo Hạnhphúc
LỜICAMĐOAN
Tôixincamđoanluậnán:“NângcaolợithếcạnhtranhchocácsiêuthịtạiTP.
HồChíMinhgiaiđoạn20112020”làcôngtrìnhnghiêncứucủariêngtôi.Cácsốliệu
sơcấp,thứcấpvàtríchdẫntàiliệuthamkhảođượctrìnhbàytrongluậnánlàtrungthực;
kếtquảnghiêncứuthểhiệntrongluậnánlàchưatừngđượccôngbố.

xuấttừkếtquảnghiêncứuđịnhtính.Mẫunghiêncứugồm500kháchhàngđãcónhững
lầnmuasắmởcácchợvàcửahàngtạphóa,cáctrungtâmthươngmạivàcửahàngtiện
lợi,nhưnghiệntạihọlàkháchhàngthườngxuyêncủacácsiêuthịtạiTP.HCM.Cơcấu
5
củamẫunghiêncứuđượcthiếtkếdựatheokếtquảđiềutra410kháchhàngcủacácsiêu
thịtạiTP.HCMdotácgiảthựchiệntrướcđó (phụlục3).Nghiêncứusửdụngcáckỹ
thuậtđịnhlượng:Cronbachalpha,phântíchnhântốkhámphá(EFA),phântíchnhântố
khẳng định (CFA), phân tích mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM), phương pháp ước
lượngbootstrap, phântíchcấutrúcđanhóm.
Kếtquảkiểmđịnhchothấy,môhìnhcácyếutốtạolợithếcạnhtranhchocácsiêu
thịtạiTP.HCMgồmnămthànhphần(tậphànghóa,khônggiangiansiêuthị,giácả,tin
cậyvànhânviênphụcvụ)đượcđobằng21biếnquansát(baogồm:2biếnđotậphàng
hóa;7biếnđokhônggiansiêuthị;3biếnđogiácả;3biếnđotincậy;6biếnđonhân
viênphụcvụ).Đồngthời,giátrịvịthế(tầmquantrọng)củacácyếutốtạolợithếcạnh
tranhchocácsiêuthịcósựphânđịnhthứbậcrõrệtởbìnhdiệntổngthểcũngnhưtheo
cácloạihìnhkinhdoanh(kinhdoanhtổnghợpvàchuyêndoanh)vàcácloạihìnhsởhữu
củasiêuthị(siêuthịnhànước,siêuthịtưnhânvàsiêuthịnướcngoài),thểhiệnvaitrò
củacácyếutốnàytrongviệctạolợithếcạnhtranhchocácsiêuthịtạiTP.HCMlàrất
khácnhau.
Tiếptheo,saukhiđánhgiánănglựctạolợithếcạnhtranhcủacácsiêuthịtạiTP.
HCM;nghiêncứusửdụngthangđocácyếutốtạolợithếcạnhtranh(đượcpháttriểnvà
kiểmđịnhtrongnghiêncứuđịnhlượng)đánhgiáthựctrạngcácyếutốtạolợithếcạnh
tranhchocácsiêuthịnày.Kếtquảchothấy,ởthờiđiểmhiệntại,giátrịcủacácyếutố
tạolợithếcạnhtranhchocácsiêuthịtạiTP.HCMchỉởmứctrêntrungbìnhvàcósự
khác nhau không nhiều, đồng thời thiếu sự tương thích với giá trị vị thế của chúng.
Chứngtỏ,chiếnlượcđầutưvàphânbốnguồnlựccủacácsiêuthịcònmangtính“cào
bằng”,nóicáchkhác,thiếutrọngtâmvàocácyếutốchủlựctạolợithếcạnhtranhcho
cácsiêuthị.
Cuốicùng,dựavàocáckếtquảnghiêncứutrênđây,kếthợpkếtquảphântíchdự
báođiềukiệnnângcaolợithếcạnhtranhchocácsiêuthịtạiTP.HCMvàkinhnghiệm

.Vìthế,
lợithếcạnhtranhlàcơsởgiảithíchnguồngốcsựgiàucócủamộtquốcgia[28,tr.32].
Chínhvìvậy,đềtàilợithếcạnhtranhđãnhậnđượcsựquantâmđặcbiệtcủa
giớinghiêncứulẫngiớikinhdoanhvàgâyranhữngtranhluậnvừasôinổi,hàohứng,
vừagaygắt,quyếtliệtgiữacáctrườngpháicạnhtranhtrêncảbìnhdiệnlýthuyếtcũng
nhưthựctiễn.Tuynhiên,chođếnnay,cáclýthuyếtvàcácnghiêncứuvềcạnhtranhnói
chungvàlợithếcạnhtranhnóiriêngdườngnhưvẫnchưatìmđượctiếngnóichung
3
.Vì
1
MichaelE.PoreterlàgiáosưđạihọcHarvard,cốvấncấpcaocủaChínhphủMỹvànhiềuquốcgia,nhiềutập
đoànvàcôngtylớntrênthếgiới.
2
GhinhậntừHộithảo “CạnhtranhtoàncầuvàlợithếcạnhtranhcủaViệtNam” tạiPaceEducationCentral,TP.
HCM,ngày01/12/2008.
3
Đượcphântíchvàđánhgiátrongluậnánnàytrêncáctrang15,16,17,26,27,29,30.
7
thế,nhucầunghiêncứuđểhoànthiệncũngnhưchọnlọcvàứngdụngcáclýthuyếtlợi
thếcạnhtranhvàonhữnghoàncảnhcụthểvẫnlàchủđềcótínhcấpthiếtngayởcảbình
diệnquốctế.
TạiViệtNam,nềnkinhtếchínhthứcđượcvậnhànhtheocơchếthịtrườngmuộn
hơnsovớithếgiới(tháng12năm1986)
4
.Bởivậy,việctiếpnhận,nghiêncứuvàđặcbiệt
làviệcứngdụngcáclýthuyếtcạnhtranhtừvĩmôđếndoanhnghiệpdiễnrachậmvàchủ
yếumớidừnglạiởgócđộtổngkếtcáclýthuyết,cácnghiêncứucủanướcngoàivàkinh
nghiệmthựctiễn.Trong sốđó,cácnghiêncứuđiểnhìnhcóthểkểđếnbaogồm:
“Nhữnggiảiphápchủyếunhằmtănglợithếcạnhtranhcủacácdoanhnghiệp
ViệtNamtrongđiềukiệnhộinhậphóa”củaVũThịTình(2003).

,cơcấudân
sốtrẻ,tốcđộtăngtrưởngkinhtếđượcduytrìởmứckhácaoliêntụctrongnhiềunăm
cùngđờisốngngười dân không ngừngđược cải thiện, vv.Theo kếtquảkhảosátcủa
CôngtynghiêncứuthịtrườngRNCOS(Mỹ)côngbố28/8/2009,doanhthubánlẻcủa
ViệtNamtăngtừ23,7tỷUSDnăm2006lêngần39tỷUSDnăm2008vàdựbáođến
năm2012sẽvượt85tỉUSD,đồngthờiViệtNamđượcđánhgiálàđiểmhấpdẫncủacác
côngtybánlẻđaquốcgia[40]. Trongkhiđó,theocôngbốcủaTổngcụcThốngkê,tổng
mứcbánlẻhànghóa,dịchvụcủacáchìnhthứcphânphốihiệnđạicònchiếmmộttỉlệ
rất khiêm tốn (năm 2009là18,6%vànăm2010 là 20%)[39].Tỉlệnàytính cho TP.
HCM,trungtâmkinhtếthươngmạilớnnhấtcủacảnước,cóhệthốngkênhphânphối
hiệnđạiđạttrìnhđộpháttriểncaohơncácđịaphươngkhác,năm2010là52,4%,trong
đósiêuthịchiếmtỉtrọng62,6%,tứcbằng31,9%tổngdoanhsốbánlẻcủaTP.HCM
6
.
Điềunàychothấy tiềmnăngđểpháttriểnkinhdoanhsiêuthịtạiTP.HCMtrongnhững
nămtớilàrấtlớn.
Tuynhiên,dựavàocơsởnàođểnângcaolợithếcạnhtranhđiềukiệncầnvàđủ
đểphát triển các siêu thị tạiTP.HCM trongnhữngnăm tớidườngnhư khôngdễ tìm
đượclờigiảichocácnhàhoạchđịnhchínhsáchvàkinhdoanhsiêuthị.Vì,chođếnthời
điểmhiệntại,mặcdùđãcókhánhiềunghiêncứuliênquanđếnlợithếcạnhtranhcủa
siêuthịvàcácsiêuthịtạiTP.HCMnhư:
“PháttriểnhệthốngphânphốihànghóaởViệtNamtrongbốicảnhhộinhập
kinhtếquốctế”củaLêTrịnhMinhChâuvàcácđồngtácgiả(2004);
 “Kinh nghiệm phát triển hệ thống siêu thị và chuỗi siêu thị Co.opmart” của
NguyễnNgọcHòa(2004);
“Hệ thốngsiêuthịtrênđịabànTP.HCM Hiện trạngvàgiảipháp”củaTrần
VănBíchvàcáctácgiả ViệnnghiêncứuKinhtếvàPháttriểnTP.HCM(2005);
5
Đếnthờiđiểm01/4/2009dânsốViệtNamlà86,2triệungườiđứngthứ13thếgiới,thứ 5châuÁ.
6

nhưsựđộcnhấtcủadoanhnghiệpđượcquyếtđịnhbởicácyếutốtácđộngđếnchiphí
vàsựđộcnhất [27,tr.43,117,185],nghiêncứunàyxácđịnhcơsởkhoahọccủaviệc
nângcaolợithếcạnhtranhchodoanhnghiệplàcácyếutốtạolợithếcạnhtranh.Vìthế,
mụctiêunghiêncứucủaluậnánđượcxácđịnh:
Thứ nhất, khám phá các yếu tố tạo lợi thếcạnh tranh cho các siêu thị tại TP.
HCM,pháttriểnthangđonhữngyếutốnày vàđịnhvịtầmquantrọng củachúng.
7
,
8
Đượctrìnhbày ởtrang42củaluậnán.
10
Thứhai,địnhvịtìnhtrạnghiệntạicủacácyếutốtạolợithếcạnhtranhchocác
siêuthịtrênđịabànTP.HCM;đồngthời,dựbáođiềukiệnpháttriểncácyếutốnàyvà
thếđịnhvịcủachúngtronggiaiđoạn2011–2020.
Thứba,hoạchđịnhmộtsốgiảiphápnângcaolợithếcạnhtranhchocácsiêuthị
trênđịabànTP.HCMtrong giaiđoạn2011 2020.
· Câuhỏinghiêncứu:
1.Lợithếcạnhtranhlàgì?Nhữngyếunàocóvaitròtạolợithếcạnhtranhchodoanh
nghiệp, chocácsiêuthị vàcácsiêuthị trênđịabànTP.HCM?
2.Sửdụngphươngphápnàođểxâydựngdựngvàkiểmđịnhmôhìnhcácyếutốtạolợi
thếcạnhtranhchocácsiêuthịtrênđịabànTP.HCM;để địnhvịtầmquantrọngvàgiá
trịthựctrạngcủa nhữngyếutốnày?
3.Nhữnghướngtácđộngnàochophépnângcaolợithếcạnhtranhchocácsiêuthịtại
TP.HCMtronggiaiđoạn2011 2020?
3. Đốitượngvàphạmvinghiêncứu
·Đốitượngnghiêncứu:
Lợithếcạnhtranh,cácyếutốtạolợithếcạnhtranhchodoanhnghiệp;chocác
siêuthịtạiTP.HCMvàthangđonhữngyếutốnày.
Thựctrạngcácyếutốtạolợithếcạnhtranhvàđiềukiệnnângcaolợithếcạnh
tranhchocácsiêuthịtạiTP.HCMgiaiđoạn2011 2020.

NguyễnKimđạidiệncholoạihìnhsiêuthịtưnhânvàchuyêndoanh;hệthốngMetrođại
diệnchosiêuthịnướcngoàivàkếthợpvớikinhdoanhbánsỉ.
Vềthờigian,nghiêncứutiếnhànhkhảosát,đánhgiácácsiêuthịtạiTP.HCMtừ
khiđượcxuấthiện(ngày20/10/1993),nhưngchủyếulàtrongnhữngnămgầnđâyvàdự
báochogiaiđoạn20112020.Thờigianthựchiệnnghiêncứuđượctiếnhànhtừtháng
01/2008đếntháng 12/2011.
4. Phươngphápnghiêncứu
Hình01trìnhbàyquitrìnhthựchiệnnghiêncứu.Theođó,nghiêncứu sửdụng
chủyếucácphươngpháp:
 Phương pháp hệ thống hóa, tổng quát hóa, phân tích, tổng hợp, so sánh, đối
chứngvớithựctiễnvàtưduyhệthốngđượcsửdụngđểtổngkếtcáclýthuyếtvềlợithế
cạnhtranh, cácnghiêncứuvềcácyếutốtạolợithếcạnhtranhchodoanhnghiệp,cácđặc
điểmkinhtếkỹthuậtcủakinhdoanhsiêuthị(chương1);đánhgiátìnhtìnhkinhdoanh
siêuthịtạiTP.HCM;đồngthờidựbáođiềukiệnvàhoạchđịnhcácgiảiphápnângcao
lợithếcạnhtranhchocácsiêuthịnàygiaiđoạn20112020(chương3vàchương4).
Phươngphápnghiêncứuđịnhtínhđượcthựchiệnbằngkỹthuậtthảoluậnnhóm
tập trung vàphỏngvấnsâu, với sự tham gia củamột nhóm giảng viên chuyên ngành
8
Dựatheo kếtquảđiềutrakháchhàngsiêuthịtạiTP.HCMdotácgiảthựchiệntháng 4năm2010(Phụlục3).
9
Kếtquảnghiêncứuđịnhtínhdotácgiảthựchiệntháng 6 năm2010.
10
Co.opmartthuộcsởhữuhợptácxã,nhưngchịusựquảnlýcủanhànướcvàthựchiệnchứcnăngđiềutiếtthị
trườngnhưcácsiêuthịthuộchìnhthứcsởhữunhànước,nêntácgiảxếpCo.opmartvàoloạihìnhsiêuthịnhànước.
12
marketingcủaĐạihọcTàichínhMarketing,mộtnhómchuyêngiavềkinhdoanhbán
lẻvàquảnlýtạicácsiêuthị,cùngmộtsốkháchhàngthườngxuyêncủacácsiêuthịđể
khámphá,điềuchỉnhvàbổsungcácyếutốtạolợithếcạnhtranhchocácsiêuthịtạiTP.
HCM,cácbiếnquansát đolườngnhữngyếutốnày vàthảoluậnkếtquả xâydựng kiểm
địnhmôhìnhcácyếutốtạolợithếcạnhtranhchocácsiêuthịtạiTP.HCM(chương2).

chocácsiêuthịtạiTP.HCM
Hoạchđịnhgiảipháp
nângcaolợithếcạnh
tranhchocácsiêuthị
tạiTP.HCM
Quanđiểm,mụctiêu
nângcaolợithếcạnh
tranh
Địnhvịcácyếutốtạo
lợithếcạnhtranhvà
nănglựclõicủacác
siêuthị
Mộtsốgiảiphápnâng
caolợithếcạnhtranh
chocácsiêuthị
tạiTP.HCM
13
Phương phápnghiên cứuđịnh lượng (chương2 và chương3)được thựchiện
nhằmkhẳngđịnhcácyếutốcũngnhưcácgiátrị,độtincậy vàmứcđộphùhợpcủacác
thangđocácyếutốtạolợithếcạnhtranhcho cácsiêuthịtạiTP.HCM;kiểmđịnhmô
hìnhnghiêncứuvàcácgiảthuyếtnghiêncứu;kiểmđịnhcóhaykhôngsựkhácbiệtvề
giátrịvịthếvàgiátrịthựctrạngcủacácyếutốtạolợithếcạnhtranhtheocácloạihình
siêuthịvàđặcđiểmcánhâncủakháchhàng,đặtcơsởchoviệcđịnhvịgiátrịvịthếvà
đánhgiáthựctrạngcácyếutốtạolợithếcạnhtranhchocácsiêuthịtạiTP.HCM.
Nghiêncứuđịnhlượngđượcthựchiệnquacácgiaiđoạn:
+ Thu thập dữ liệunghiên cứubằng bản câu hỏi và kỹ thuậtphỏng vấn khách
hàngthườngxuyênmuasắmtạicácsiêuthịtạiTP.HCM.Kíchthướcmẫun=500được
chọntheophươngpháplấymẫuthuậntiệnkếthợpđịnhmức(quota)dựatheomứcđộ
lựachọncủakháchhàngđốivớicácsiêuthị;tỉlệkháchhàngcủasiêuthịtheogiớitính,
nhómtuổivànghềnghiệpcủakháchhàng[phụlục3].

quảnghiêncứuvềlợithếcạnhtranhtrênthếgiớivàởViệtNam.Vìvậy,kếtquảcủa
nghiêncứusẽcónhữngđónggópnhấtđịnhvàoviệchệthốnghóavàpháttriểncáclý
thuyếtvềlợithếcạnhtranh.
Hailà,nghiêncứuđãgópphầnpháttriểnhệthốngthangđocácyếutốtạolợithế
cạnhtranhchocácsiêuthịtạiTP.HCM,nhằmkhắcphụctìnhtrạngthiếuthangđocơsở
đặttạimỗiquốcgiađểthiếtlậphệthốngtươngđươngvềđolường,đặcbiệtlàcácquốc
giađangpháttriển[62].
Balà,nghiêncứulàmộtthểnghiệmvềsựkếthợpgiữanghiêncứuhànlâmvới
nghiêncứuứngdụng.Đólàxâydựngvàkiểmđịnhmôhìnhnghiêncứuvàthangđocác
yếutốtạolợithếcạnhtranhchocácsiêuthịtạiTP.HCM,đồngthờivậndụngkếtquả
nàyđểđánhgiáthựctrạngvàhoạchđịnhmộtsốgiảiphápnângcaolợithếcạnhtranh
củacácsiêuthịtạiTP.HCM.
Nhưngquan trọng làtrongnghiên cứu ứng dụng,cơ sở đểhoạchđịnhcác giải
phápnângcaolợithếcạnhtranhchocácsiêuthịkhôngchỉcăncứvàolýthuyếtvàthực
trạngmàcòndựavàokếtquảphântíchdựbáođiềukiệnnângcaolợithếcạnhtranhcho
cácsiêuthị.Trongđó,việcđánhgiáthựctrạngđượclượnghóathôngquathangđocác
yếutốtạolợithếcạnhtranhchocácsiêuthị,kếthợpphântíchtươngquangiữachúng
vớigiátrịvịthế(tầmquantrọng)củacácyếutốtạolợithếcạnhtranh(chứkhôngdựa
vàosốliệuthốngkêmôtả).Vìthế,kếtquảcủanghiêncứulàcóđộtincậy,đồngthờilà
15
sựbổsungvàpháttriểnvềmặtphươngphápluậntrongđánhgiáthựctrạngvàhoạch
địnhgiảipháp.
·Về p hươngdiệnthựctiễn:
Một là, kếtquả củanghiên cứu giúp chocác nhànghiên cứu, cácnhàquản trị
chiến lược có cáchnhìnđầy đủ và toàndiện hơn vềmộtphương thức tiếpcận vàđo
lườngcácyếutốtạolợithếcạnhtranhchodoanhnghiệp.Đồngthờinhậndiệncácyếutố
chínhvàvaitròtácđộngcủachúngđếnlợithếcạnhtranhcủacácsiêuthịtạiTP.HCM.
Đây sẽlàđiềukiệnđểtriểnkhainhữngnghiêncứuứngdụnghoặchoạchđịnhchiếnlược
đểnângcaolợithếcạnhtranhchocácsiêuthịtạiTP.HCM.
Hailà,nghiêncứunàylàmộtthểnghiệmvậndụngtổnghợpnhiềuphươngpháp

mộtsốsiêuthịtrongn ướcvàtậpđoànbánlẻtrênthếgiớiđ ặtcơsởchoviệchoạchđịnh
mộtsốgiả iphápnângcao lợ i thếcạnhtranhcho các siêuthịtạ iTP.HCMgiaiđoạn
2011 2020ởchương4 
1.1Cạnhtranhvàlợithếcạnhtranh
1.1.1Kháiniệmvềcạnhtranh
Chođếnnay,thuậtngữ“cạnhtranh”đượcsửdụngrấtphổbiếntrongnhiềulĩnh
vựccủađờisốngkinhtế,chínhtrị,xãhội;thườngxuyênđượcbànluậntrongcácsách,
báochuyênmôn,diễnđànkinhtếcũngnhưtrêncácphươngtiệnthôngtinđạichúngtừ
nhiềugócđộkhácnhau,dẫnđếncónhiềuquanniệmkhácnhauvề“cạnhtranh”.Trong
nghiêncứunày,kháiniệmcạnhtranhđượcnghiêncứudướigócđộkinhtếvàtựuchung
dướihaiquanniệmtruyềnthốngvàhiệnđại.
1.1.1.1Quanniệmtruyềnthống
Xuấthiệntừgiữathếkỷ17chođếnnhữngthậpniêncuốicùngcủathếkỷ20gắn
liềnvớitêntuổicủacáctrườngpháicạnhtranhcổđiểncủacácnhàkinhtếhọcAdam
Smith,David Ricacrdo, JohnStuart Mill,C.Mark; trườngpháicạnh tranhtân cổđiển
củaW.S.Jevons,A.Marshal.L.Walras;trườngpháicạnhtranhdựavàolýluậntổchức
ngànhcủaEChamberlinvàJ.Robinson;trườngpháicạnhtranhÁocủaC,Menger,L.V.
Mises, J. Chumpetervà F. Hayek. Tuy nhiên,dướinhững góc độ tiếp cậnkhácnhau,
hìnhthứcbiểuđạtcủanhữngquanniệmnàycónhữngsựkhácnhaunhấtđịnh.
Tiếpcậndướigócđộchủthểcủacạnhtranh,từđiểnBáchkhoaViệtNam(tập1)
ghinhận: “Cạnh tranh trong kinhdoanh làhoạtđộng ganhđua giữa nhữngngười sản
xuấthànghóa,giữacácthươngnhân,cácnhàkinhdoanhtrongnềnkinhtếthịtrường,bị
17
chiphốibởiquanhệcung–cầu,nhằmgiànhcácđiềukiệnsảnxuất,tiêuthụ,thịtrường
cólợinhất”[21,tr.13].
Tiếpcậndướigócđộphươngthứccạnhtranh,từđiểnkinhtếkinhdoanhAnh
Việtghinhận:“Cạnh tranh làsựđốiđịch giữacáchãngkinhdoanhtrêncùng mộtthị
trườngđểgiànhđượcnhiều kháchhàng,dođó thuđượcnhiềulợinhuậnhơnchobản
thân,thườnglàbằngcáchbántheogiácảthấpnhấthaycungcấpmộtchấtlượnghàng
hóatốtnhất”[12,tr. 115].

vàdựbáonhữngđiềuchỉnhcủamôitrườngcạnhtranhtrongđiềukiệnmới.Đólà:
Thứnhất,giácảkhôngcònlàtiêuchuẩncaonhấtcủacạnhtranh,làphươngthức
cạnhtranhtrongmọitrườnghợp.
Thứhai,dướitácđộngcủakhoahọcvàcôngnghệ,sựphâncônglaođộngphát
triểnlàmchongành,nghềkinhdoanhchỉcótínhchấttươngđốigắnliềnvớimộtkhông
gianvàthờigiancụthể.
Thứba,thếgiớichuyểndầntừnềnkinhtếcôngnghiệpsangnềnkinhtếtrithức.
Đó lànềnkinhtếlấyngành côngnghệcaolàm trụcột.Vìthế, cạnhtranhquốctếsẽ
chuyểntừcạnhtranhchủyếudựavàolợithếvềtàinguyên,nguồnvốn,laođộngrẻsang
cạnhtranhdựavàolợithếvềcôngnghệvànguồnnhânlựcchấtlượngcao;địnhhướng
kinhtếvàchiếnlượclàsảnxuấtranhữngýtưởngmớichứkhôngchỉlàcácsảnphẩmcụ
thể.Đặctrưngcủasảnphẩmkhôngcònlàriênglẻmànằmtrongmộtcấutrúcmạng,do
đópháttriểnsảnphẩmphảigắnliếnvớixâydựngvàpháttriểnhệthốngmạng,nghĩalà
vấnđềliênkếtvàhợptáctrongcạnhtranhsẽtrởthànhkhuynhhướngtấtyếucủathời
đại[43,tr.5265].
Thứtư,quá trình toàn cầuhóađãtạoranhữngcơhộivàtháchthứcchonhiều
quốcgiatrongquátrìnhhộinhậpvàonềnkinhtếthếgiới.Nhưngtoàncầuhóacũnglàm
chomụctiêutăngtrưởngkinhtếtheomôhìnhxuấtkhẩugặpbấtlợitrướcsứcépbuộc
cácchínhphủphảithựchiệnmởcửađểhộinhậpthaythếchínhsáchthươngmạitựchủ
đểhướngtớitựdohóathươngmạitrênphạmvitoàncầu.Nghĩalà,cạnhtranhquốctếsẽ
trởnêngaygắt,việcgianhậpthịtrườngsẽtrởnênkhókhăn,độrủirosẽtăngcao.Hơn
nữa,toàncầuhóalàtấtyếu,nhưnglợiíchcủatoàncầuhóakhôngphảilàchiađềucho
cácquốcgia,màngượclạicácquốcgiapháttriểnvớitưcáchlànhữngnhàthiếtkế,áp
đặtquichếmậudịch.Vìthế,họsẽđượchưởnglợinhiềuhơn,trongkhiđócácquốcgia
kémpháttriểnsẽkhôngđượchưởnglợinhiềuvìthựclựcnềnkinhtếyếulàmchokhả
năngtậndụngcáccơhộivàđốiphócóhiệuquảvớitháchthứclàkhôngcao.Bởivậy,
mộtmặtvaitròcủa“bàntayhữuhình”khôngmấtđimàngượclạisựđiềutiếtcủachính
phủđóngvaitròđặcbiệtquantrọng;nhưngmặtkhác,mộtcáchcứucánhphổbiếnđược
cácquốcgianàyápdụnglàgianhậpvàocácliênminhkinhtếnhưEU,OECD,NAFTA,
19

11
:“Chỉthànhcôngthôichưađủphảilàmchokẻ
khácthấtbạinữa”,ôngchorằng:“Khôngcầnphảithổitắtngọnnếncủangườikhácđể
mìnhtỏasáng.Kinhdoanhnhưmộtcuộcchơinhưngkhông giốngnhưchơi thểthao,
10
GiáosưĐạihọcForham –NewYork
11
Mộtchínhtrịgia,nhàvăn,nhàbiênkịchvàphêbìnhnổitiêng ngườiMỹ
20
chơibàihaychơicờ,khimàphảiluôncókẻthua–ngườithắng;trongkinhdoanh,thành
côngcủadoanhnghiệpkhôngnhấtthiếtđòihỏiphảicónhữngkẻthuacuộc”[5].
 Cùng quan điểm với Bernard Baruch, Giáo sư Tôn Thất Nguyễn Thiêmcho
rằng:“Cạnhtranhtrongthươngtrườngkhôngphảilàdiệttrừđốithủcủamìnhmàchính
làphảimanglạichokháchhàngnhữnggiátrịgiatăngcaohơnhoặcmớilạhơnđểkhách
hàng lựachọnmình chứ khôngphải đối thủ”. Trên cơ sởđó ông cho rằng: “Trênthị
trường,nếudoanhnghiệpmuốnpháttriểnbềnvững,thìkhôngphảicứkhưkhưnghĩđến
cạnhtranhmàcònphảinghĩđếnviệcliênkết”,trongđó“cạnhtranhlàđểmangđếncho
thịtrườngvàkháchhànggiátrịgiatăngcaohơncácdoanhnghiệpkhácvàliênkếtvới
cácdoanhnghiệpkháclàđểcùngnhaucóđượcgiátrịgiatăngcaohơnsovớigiátrịgia
tăngdoanhnghiệpđạtđượcnếudoanhnghiệphoạtđộngriênglẻ.Nghĩalàtrênnguyên
tắc“Win–Win”(haibêncùngthắng)và“thư ơngtrườnglàchiếntrường”khôngphải
baogiờcũngphùhợptrongđiềukiệnkinhdoanhhiệnnay”[34,tr.117,296, 297].
Songcólẽgâychấnđộnghơncảtrênchínhtrườngcạnhtranhtrongnhữngnăm
gầnđây(vìdườngnhưlàđốilậpvớitưduychiếnlượctruyềnthống),đólàlýthuyếtĐạ i
dương xanh củaW.Chain Kim và Renee Mauborgne. Quanđiểm củalý thuyếtnàylà
cạnhtranhkhôngphảilàđốiđầu,tiêudiệtlẫnnhauđểkếtcụcdẫnđếnmột“đạidương
đỏ”màlàtìmđếnnhữngkhoảngtrốngthịtrườngkhôngcócạnhtranhhoặccạnhtranhlà
khôngcầnthiếtvìluậtchơichưađượcthiếtlậpgọilànhững“đạidươngxanh”[17,tr.
25, 26].
Thựctếnhữnggìdiễnratrongmôitrườngcạnhtranhtrongthậpniênqua,từsự

1.1.2Kháiniệmvềlợithếcạnhtranh
Lợithếcạnhcạnhlàthuậtngữđượcsửdụngphổbiếntrêncáctàiliệu,tronggiới
nghiêncứucũngnhưkinhdoanh.Tuynhiên,chođếnnaydườngnhưvẫncònthiếumột
kháiniệmchínhthốngvềlợithếcạnhtranh.
Theocáchhiểuthôngthường,lợithếcạnhtranhlàsởhữucủanhữnggiátrịđặc
thù,chophépcóthể“nắmbắtcơhội”kinhdoanhđểmanglạilợinhuận.Vìvậy,khinói
đếnlợithếcạnhtranh,lànóiđếnlợithếmàmộtdoanhnghiệp,mộtquốcgiađangcóvà
cóthểcósovớicácđốithủcạnhtranh.Nghĩalà,lợithếcạnhtranhlàmộtkháiniệmvừa
cótínhvimô(giữacácdoanhnghiệptrongcùngmộtngànhcủamộtquốcgia),vừacó
tínhvĩmô(giữacácngànhtrongcùngmộtquốcgiahoặcgiữacác quốcgiavớinhau).
Trongnghiêncứunày,kháiniệmlợithếcạnhtranhđượckhởipháttừquanđiểm
củaGiáosưMichaelE.Porter–mộttrongnhữngchiếnlượcgiahàngđầucủathếgiới
hiệnđại,dựatheohaitácphẩmnổitiếng:Lợithếcạnhtranh(1985)vàvàLợithếcạnh
tranhquốcgia(1990)
13
.
TheoPorter:
13
Cả2tácphẩmnàyđượctácgiảtríchdẫntrongLuậnánlàbảndịchcủaNguyễnHoàngPhúc,doNhàxuấtbản
TrẻDTBOOKSấnhànhnăm2008.
22
Cạnh tranh là vấn đề cơ bản quyết định sự thành công hay thất bại của doanh
nghiệp…Chiếnlượccạnhtranhlàsựtìmkiếmvịthếcạnhtranhthuậnlợitrong
ngànhđấutrườngchínhcủacạnhtranh…Chiếnlượccạnhtranhnhằmmụcđích
tạolậpmộtvịthếcạnhtranhthuậnlợivàbềnvữngtrướcnhữngsứcépquyếtđịnh
sựcạnhtranhtrongngành.
…Cóhaivấnđềtrọngtâmlàmnềntảngchoviệclựachọnchiếnlượccạnhtranh.
Thứnhấtlàmứcđộhấpdẫncủangànhđểcóthểmanglạilợinhuậnlâudàivàcác
yếutốquyếtđịnhđiềunày…Thứhailàvịthếtươngđốicủadoanhnghiệptrong
ngành. Định vị doanh nghiệp sẽ xác định khả năng thu lợi nhuận của doanh

23
…Vềcơbản,lợithếcạnhtranhphátsinhtừcácgiátrịmàdoanhnghiệpcóthể
tạochongườimua,giátrịnàyphảilớnhơncácchiphímàdoanhnghiệpđãbỏra.
Giátrịnàylàmứcngườimuasẵnlòngthanhtoánvàmộtgiátrịcaohơnxuấthiện
khidoanhnghiệpchàobáncáctiệníchtươngđươngnhưngvớimộtmứcgiáthấp
hơncácđốithủ cạnh tranh;hoặc cungcấpnhữngtiệníchđộcđáo khiếnngười
muavẫnhàilòngvớimứcgiácaohơnbìnhthường[27,tr.31,33,43].
Theotácgiả,cáchgiảithíchtrêncủaPorterchothấy:
Thứ nhất, chiến lược cạnh tranh và mụcđích của nó là tìm kiếm, tạo lập cho
doanhnghiệpmộtvịthếcạnhtranhthuậnlợivàbềnvữngtrongngànhtrướccácđốithủ
(gọilàvịthếtươngđối).Vìđâychínhlàđiềukiệnđểdoanhnghiệpthuđượclợinhuận
trênmứctrungbìnhvàdođómụctiêucủadoanhnghiệpcóthểđạtđược.Song,điềuđó
chỉxảyrakhidoanhnghiệptạolậpvàduytrìđượclợithếcạnhtranhbềnvững.
Nghĩalà,vịthếcạnhtranhthuậnlợivàbềnvữnglàkhảnăng(tứcđiềukiệncần)
đểdoanhnghiệpthuđượclợinhuậntrênmứctrungbình,songlợithếcạnhtranhmớilà
điềukiệnđủ.
Thứhai,lợithếcạnhtranhcủadoanhnghiệpxuấthiệnvàđượcduytrìbềnvững,
nóicáchkhácdoanhnghiệp thuđượclợinhuậntrênmứctrungbìnhtrongdàihạn khi
cùngmộtchiphí,doanhnghiệptạorachongườimuamộtgiátrịvượttrộisovớicácđối
thủ.Vìthế,“Điềuquantrọngđốivớibấtkỳmộttổchứckinhdoanhnàolàphảixâydựng
vàduytrìđượclợithếcạnhtranhbềnvững.Nghĩalàdoanhnghiệpphảiliêntụccung
cấpchothịtrườngmộtgiátrịđặcbiệtmàkhôngcóđốithủnàocóthểcungcấpđược”
[5].
Hình 1.2:Chiếnlượccạnhtranh Vịthếcạnhtranh Lợithếcạnhtranh
Bởivậy,theotácgiả,lợithếcạnhtranhlàkháiniệmdùngđểchỉvịthếcạnhtranh
thuậnlợicủadoanhnghiệpsovớiđốithủ.Đólà“vịtrítương đố i”củadoanhnghiệptrên
CHIẾN
LƯỢC
CẠNH
TRANH

Lợithếchiphíthấp,xuấthiệnkhidoanhnghiệpcungcấpchongườimuacác
tiệních(giátrị)tươngđươngnhưcácđốithủcạnhtranh,nhưngchiphítíchlũytừviệc
thựchiệncáchoạtđộnggiátrịthấphơn.Vìthế,doanhnghiệpcóthểchàobánvớimức
giáthấphơnhoặcngangvớimứcgiábìnhthườngđểthuđượclợinhuậncaohơnmức
trungbìnhcủangành.
Lợithếkhácbiệthóa,xuấthiệnkhidoanhnghiệpcungcấpnhữngtiệních(giá
trị)độcđáosovớicácđốithủcạnhtranh,nênngườimuavẫnhàilòngvớimứcgiácao
hơnbìnhthườngvàvượttrộisovớiphầnchiphítăngthêmđểtạoratiệních(giátrị)độc
đáođó.Vìthế,cũnggiốngnhưlợithếchiphíthấplàdoanhnghiệpsẽthuđượclợinhuận
caohơnmứctrungbìnhcủangành.
Nếuxéttheophạmvivàđốitượng,ngoàilợithếcạnhtranhcủadoanhnghiệplà
chủyếunhưđãtrìnhbày ởtrêncòncóhailoạilợithếcạnhtranhkhác.Đólàlợithếcạnh
tranhngànhvàlợithếcạnhtranhquốcgia.
Lợithếcạnhtranhngànhlàlợithếcạnhtranhcủacácdoanhnghiệpởngànhnày
sovớicácngành khác trongmộtquốcgia,thểhiệnởtỉ suấtlợinhuậnbìnhquâncủa
ngànhnàysovớicácngànhkháctrongcùngmộtquốcgiađó.Trongkhiđó,lợithếcạnh
tranhquốcgiathểhiệnlợithếcủacácdoanhnghiệpkinhdoanhtrongcùngmộtngành
giữaquốcgianàysovớinhữngquốcgiakhác.
·Lợithếcạnhtranhvớilợithếsosánh
TheoPorter, lợithếcạnhtranhvàlợithếsosánhvềbảnchấtđềulàsựsosánhdựa
vàonăngsuất;đềubịkhốngchếbởisựkhanhiếmtàinguyên;đềuchịuảnhhưởngcủatri
thức,sángtạocôngnghệvàquimôkinhtế,vìthếkhôngquốcgianàocólợithếsosánh
vàcạnhtranhởtấtcảcácngànhnghề[28,tr. 54].
25
Tuynhiên,lợithếsosánhlàphạmtrùcủakinhtếhọccònlợithếcạnhtranhlà
phạm trù thuộc vềkhoa họcquản lý. Lợi thế so sánh xétởphạm vi quốc tế,biểuthị
chênhlệchtươngđốivềnăngsuấtgiữacácngànhkhácnhauởmộtquốcgianàysosánh
vớiquốcgiakhác,đượcquyếtđịnhbởicácyếutốthiênphúnhưsứclaođộng,tàinguyên
thiênnhiên,hoặcnguồnlựctàichính.Vìthế,lợithếsosánhgiảithíchnguồngốccủa
thươngmạiquốctế.