Nghề Curator Và Nghệ Thuật Đương Đại
Nghề curator (quản lí, tổ chức triển lãm) được
biết đến ở Việt Nam trong khoảng một vài năm
trở lại đây. Tuy nhiên, khái niệm chính xác về
nghề này như thế nào vẫn là điều mơ hồ với đại
đa số dân chúng Việt Nam, thậm chí với chính
các nghệ sĩ. Việc không có các curator chuyên
nghiệp là thiệt thòi lớn đối với mỹ thuật đương
đại Việt Nam, trong việc xác định vị trí của nó ở
chính Việt Nam và trên thế giới. Đặc biệt nó là
một thiệt thòi không nhỏ đối với thế hệ các họa sĩ
trẻ Việt Nam. Bởi nghệ thuật ngày nay không chỉ
dừng lại ở các bức tranh hội họa đơn thuần được
treo trên tường, mà nghệ thuật đương đại chiếm
lĩnh cả không gian thưởng ngoạn quanh nó.
Có lẽ chưa bao giờ người ta lại thấy thiếu vai trò
của những curator cho các triển lãm nghệ thuật đương đại đến vậy . Và ở
đâu đấy, người ta nói đến một sự độc quyền nào đó của một vài người đang
đứng ra đảm trách nhiệm vụ này. Rồi lại có những phản ứng của một số
nghệ sĩ đương đại không đồng tình bởi curator này độc tôn cho chỉ một
nhóm nghệ sĩ và gạt bỏ những nghệ sĩ khác. Điều đó có nghĩa khi không có
một đội ngũ curator khác nhau thì các triển lãm cũng thiếu đi sự đa dạng của
cái nhìn hay quan điểm nghệ thuật đa dạng để thiết lập nên những góc nhìn.
Và thiếu đến nỗi tất cả những trung tâm muốn tổ chức các hoạt động về nghệ
thuật đương đại, khi không biết nhờ cậy đến ai, thì lại dồn vào vai chỉ một
người, cũng có nghĩa chỉ có một gu thẩm mỹ, một cách lựa chọn. Do đó chỉ
có một số họa sĩ trẻ nào đó được co cụm lại thành một nhóm chuyên triển
lãm, còn các nhóm khác, những người khác lại phải tự thân vận động. Bởi
vậy, tình trạng những gương mặt quen thuộc thường xuyên xuất hiện như
không có sự thay đổi nào cả. Không cộng nhập thêm những người mới và
cũng chẳng có những ý tưởng mới, cách triển lãm mới.

hiện tượng biểu hiện.
Do đó, trách nhiệm của một curator là
vô cùng quan trọng. Nếu nghệ thuật
đương đại đặt vai trò của ý tưởng lên
trước, có tính quyết định cơ bản đối
với hình thức của tác phẩm, thì đối
với một triển lãm đương đại nó cũng
có vai trò không kém. Ngoài ra họ còn
là người kết nối các họa sĩ trẻ lại với
nhau trong một môi trường nghệ thuật
mới. Lựa chọn những ai, và đặt ra
cách làm việc như thế nào cho hợp lý.
Tuy rằng, nghệ thuật đương đại Việt Nam mới chỉ cập nhật được khoảng
hơn chục năm trở lại đây, nhưng nó cũng đã có những sự phân hoá nhất
định. Điều mà các nhà phê bình thường định danh là các phong cách như
nghệ thuật có khuynh hướng dân gian, hay nghệ thuật ý niệm… Như vậy đối
với việc tập hợp họa sĩ và tổ chức triển lãm một cách chuyên nghiệp đã cần
đặt ra những vấn đề khác nhau. Chúng ta chưa làm được điều này, nên triển
lãm của Việt Nam thường lỗ chỗ, thường thì các nghệ sĩ tự tập hợp lại với
nhau để triển lãm. Chỉ trừ một số các triển lãm có sự tham gia của các quản
Sắp đặt của Trần Lương t
ại Richard
F.Brush Art Gallery, Mỹ. 2000

lý người nước ngoài, ví dụ triển lãm ở số 30, Hàng Than. Thường các chủ đề
ý tưởng được đặt ra khá rõ ràng đối với các triển lãm chung của nhiều tác
giả. Từ việc có ý tưởng cho đến việc tạo nên một triển lãm là một con đường
dài. Các ý tưởng của họa sĩ có thể có những điểm chung nhưng vẫn là những
tiếng nói đơn lẻ. Người làm curator còn phải bao quát được nhiều khía cạnh
khác như: xã hội, con người chứ không chỉ riêng nghệ thuật. Nên curator

quảng đại quần chúng và biến nhu cầu đến thưởng thức nghệ thuật, tham gia
vào các hoạt động của họ thành nhu cầu thường xuyên. Đồng thời ở đó cũng
không có các hoạt động để tạo nguồn lượng khách tham quan tương lai.
Để đạt được điều này, việc đặt mục tiêu giáo dục lên hàng đầu là một cách
làm vô cùng phổ biến của đa phần các bảo tàng trên thế giới, cho dù đó là
bảo tàng đương đại hay bảo tàng cổ điển. Ra vào các trung tâm như
Pompidou, Bảo tàng Louvre hay các Nationnal museum ở các nước trên thế
giới hàng ngày chính là các học sinh phổ thông. Họ đến đấy để học cả những
môn học khác mà không chỉ riêng nghệ thuật. Điều này đã làm nên thói quen
đến bảo tàng của tất cả mọi người chứ không chỉ một nhóm hay một giới
quan tâm đến nghệ thuật. Như vậy muốn nghệ thuật có được công chúng thì
bảo tàng nói chung và nghệ thuật nói riêng cần sự nỗ lực từ rất nhiều phía.
Từ chương trình giáo dục ở trường phổ thông, từ hoạt động của các bảo
tàng, nhà triển lãm, từ những người làm quản lý tổ chức triển lãm nghệ thuật
(curator)… Tức luôn cần phải nghĩ đến thế hệ tương lai trong mọi hoạt động
thì hiệu quả của việc làm triển lãm hay làm bảo tàng, làm giáo dục mới có
được thành quả lâu dài góp phần thúc đẩy sự phát triển. Càng giáo dục trẻ
em hiểu thế nào là nghệ thuật càng sớm thì càng tốt, bởi chúng là thế hệ
nghệ sĩ cũng như công chúng tương lai của nghệ thuật và các Bảo tàng.
Đến đây ta thấy rằng rất cần sự hiện diện
vai trò của các curator. Và không chỉ
curator hoạt động trên một lĩnh vực mà đa
dạng trong các lĩnh vực nghệ thuật. Chính
đội ngũ này sẽ làm hoạt động của các Bảo
tàng trở nên sống chứ không chỉ là một
nơi thụ động chờ người đến thuê phòng
triển lãm như ở ta hiện nay. Chưa bao giờ
Bảo tàng Mỹ thuật tổ chức được một cuộc
nói chuyện hay chiếu phim giới thiệu về nghệ thuật hay một loại hình nghệ
thuật nào đó (cho dù là mỹ thuật cổ hay cận, hiện đại, đương đại) cho mọi

Có những tác phẩm mà họa sĩ biết mình được bảo tàng mua nhưng mua
xong rồi chẳng bào giờ có thể tìm kiếm được nó trong việc trưng bày cả.
Sai lầm khác không kém phần quan trọng đối với xã hội chính là giá trị giáo
dục thế hệ tương lai thông qua các hoạt động nghệ thuật đương đại. Điều này
tuy là chức năng chung của mọi loại hình bảo tàng cho dù có phải là nghệ
thuật đương đại hay không, nhưng đối với các loại hình nghệ thuật mới, tính
chất gần gũi cũng như tiếng nói phản ảnh các vấn đề đương đại sẽ giúp con
người có thể xích lại gần nhau hơn. Bảo tàng đương đại sẽ đóng một vai trò
quan trọng trong việc xã hội hoá nghệ thuật. Đồng thời nó cũng sẽ là cửa
ngõ để tiếp nhận giao lưu với các loại hình đương đại thế giới vào Việt Nam.
Đây là điều hết sức cần thiết bởi lẽ hiện nay nghệ thuật thế giới chiếm 70%
là các loại hình mới, còn 30% còn lại dành cho các thể loại nghệ thuật giá
vẽ. Đặc biệt trong xu thế hội nhập hiện nay, việc không có một bảo tàng cho
nghệ thuật đương đại đã làm hạn chế, và đẩy nghệ thuật đương đại Việt
Nam ra ngoài lề, khi trên thế giới nó đang chiếm vai trò chính thống. Bảo
tàng này sẽ đánh dấu cho các sự phát triển nghệ thuật ở Việt Nam và đem
đến những cơ hội để tổ chức các liên hoan nghệ thuật quốc tế. Như thế có
nghĩa xoá đi các khoảng cách, mở rộng tầm nhìn cho các nghệ sĩ Việt Nam.
Muốn có được điều này thì chúng ta trước hết phải có được những nhà tổ
chức, quản lý có tầm nhìn chiến lược, tức các curator chuyên nghiệp.