Mỹ Thuật Đương Đại
Sứ mệnh lịch sử,
cao cả của nghệ
thuật nói chung,
một tác phẩm mỹ
thuật nói riêng phải
đề cập trúng và
giải quyết tốt
những vấn đề hiện
thực cuộc sống bức
xúc của dân tộc và
thời đại.
Xét theo quan điểm
lịch sử, đó chính là
tính đương đại của
nghệ thuật, thiếu
nó khó tạo nên cái
đẹp, cái hấp dẫn và không đủ khả năng đối thoại của nghệ thuật. Tất nhiên,
trong cuộc đời và nghệ thuật nói chung và mỗi tác giả nói riêng, cũng như
tính đương đại của nghệ thuật luôn có tính đa chiều:
Có quá khứ để hồi tưởng
Có hiện tại để nếm trải
Có tương lai để ước mơ
Tính đương đại là một phẩm chất nghệ thuật cực kỳ quý hiếm, làm nên giá
trị nghệ thuật đích thực của các tác phẩm mỹ thuật của bất kỳ lịch sử dân tộc
và thời đại nào, thuộc nhiều xu hướng, loại hình, loại thể mỹ thuật nào, xét
theo quan điểm lịch sử mỹ thuật đều có tính đương đại.
Có điều, từ những năm cuối thế kỷ 20 đến những năm đầu của thế kỷ 21 trên
các phương tiện thông tin đại chúng, cá biệt có một số họa sĩ, nhà phê bình
ưa dùng cụm từ “Mỹ thuật đương đại”, nói rộng ra là nghệ thuật đương đại.
Cứ tưởng như thế mới tạo được vị thế “tiền phong” của mình, nếu không

tạo nghệ thuật là yêu cầu tự thân
mỗi nghệ sĩ, hưởng thụ nghệ
thuật cũng theo “yêu cầu tự
thân” của người, không ai ép
được ai.
Sự khác nhau trong sáng tác-
thẩm định- hưởng thụ nghệ
thuật tất cả đều tùy thuộc vào
“cái thích”, cụ thể “cái gu” của
mỗi người, có như vậy nghệ thuật mới trăm hoa đua nở. Đó chính là lẽ sống
của nghệ thuật. Không nên vì mình thích nghệ thuật sắp đặt, nghệ thuật trình
diễn, video art,… mà từ bỏ nghệ thuật giá vẽ, “thế giới bây giờ người ta có
làm như ta đâu?”. Liều lĩnh hơn còn dám gọi tranh đề tài là “tranh cúng cụ!”.
Trớ trêu thay, 18 danh họa của chúng ta được giải thưởng Hồ Chí Minh và
32 tác giả mỹ thuật tên tuổi được giải thưởng Nhà nước, tác phẩm của họ
phần lớn đều là tranh đề tài. Hơn thế, Đảng và nhà nước ta đã và đang đầu tư
tiền tỉ cho thể loại tranh đề tài. Buồn thay cho mấy vị cứ tưởng mình đang
đứng đầu “chủ nghĩa tiền phong” của giới mỹ thuật dám xổ toẹt tranh đề tài.
Chẳng lẽ các họa sĩ, nhà điêu khắc đang sống những năm của thế kỷ 21 vẽ
VŨ DÂN TÂN. Mặt nạ. Vẽ trên bao thu
ốc
lá đặt trong hộp kính
một bức tranh giá vẽ, nặn một bức tượng tròn, làm một thiết kế đồ họa của
sinh viên không phải là mỹ thuật đương đại? Triển lãm các bài học thiết kế
đồ họa của sinh viên khoa Mỹ thuật Ứng dụng trường Đại học Mỹ thuật
thành phố Hồ Chí Minh, các bài học về thiết kế đồ họa trong triển lãm đích
thực là mỹ thuật đương đại, đã đề cập và giải quyết tốt, kịp thời nhu cầu nền
kinh tế thị trường. Còn đẹp- xấu ư? Xin dành cho một dịp khác, một bài viết
khác của tôi.
Lịch sử mỹ thuật thế giới

cuộc chơi nghệ thuật tốn kém và vô tư đó được
tổ chức tại Bảo tàng Mỹ thuật quốc gia, Bảo
tàng Dân tộc học, các trường đại học mỹ thuật
Hà Nội, Huế, Thành phố Hồ Chí Minh, nhà
triển lãm 16 Ngô Quyền, Hà Nội, Bảo tàng Mỹ
thuật Thành phố Hồ Chí Minh, Viện Gớt,
Trung tâm Văn hóa Pháp v.v. thậm chí đã diễn
ra tại Hồ Gươm, Văn Miếu.
Các họa sĩ Trần Lương, Bảo Toàn, Anh Khánh,
Đặng Thị Khuê, Đinh Gia Lê, v.v. đã có triển
lãm cá nhân ở trong và ngoài nước. Câu lạc bộ
họa sĩ trẻ của Hội Mỹ thuật Việt Nam, Thành
phố Hồ Chí Minh đã có nhiều cuộc chơi về loại
hình mỹ thuật này. Tôi còn được biết ở mỗi
trường đại học đều có một nhóm sinh viên hàng tháng, hàng quý đều có một
cuộc chơi sắp đặt- trình diễn. Đó là một yêu cầu tự thân của anh chị em,
chúng ta phải thật sự tôn trọng.
Song, mỗi khi có một xu hướng nghệ thuật mới xuất hiện, một tác phẩm mới
ra đời đều có những “dị ứng”, những ý kiến nhiều chiều khen- chê trong giới
mỹ thuật và công chúng yêu mỹ thuật. Âu cũng là lẽ thường tình.
Nghệ thuật sắp đặt, nghệ thuật trình diễn, video art ra đời đều có cái lý của
nó. Đó là một nhu cầu giãi bày, đối thoại của họa sĩ đối với công chúng,
không nên, không được phép phủ nhận nó. Thực tiễn thời gian qua, các cuộc
chơi sắp đặt, trình diễn đều có một lớp công chúng của nó. Không nhiều,
nhưng đã có một lớp công chúng riêng.
Có điều, cần cùng nhau xác định một quan niệm đúng và đầy đủ về loại hình
mỹ thuật sắp đặt, trình diễn, video art cho cả người chơi- tác giả sáng tác-
trình diễn và người thưởng thức- công chúng yêu mỹ thuật.
Từ góc nhìn hình thức- chất liệu trong mỹ thuật, tôi tiếp cận loại hình nghệ
thuật này.

màu… mà còn phủ-đắp màu, gắn đá, đồng xu, chăng dây,… thậm chí gắn cả
một đầu rồng lên mặt tranh. Không còn là tranh sơn mài nữa, là tranh sử
dụng ngôn ngữ tổng hợp, chất liệu tổng hợp mà rồi gọi là sơn Phú Thọ tổng
hợp. Đúng thế!
Tất nhiên, ngôn ngữ tổng hợp không phải là “con số cộng” mà là sử dụng
ngôn ngữ loại hình, thể loại với tư cách là một phương tiện, một yếu tố tạo
hình biểu hiện kết hợp nhuần nhuyễn với nhau tạo nên một ngôn ngữ, một
thể loại mỹ thuật mới- nghệ thuật sắp đặt, trình diễn, nghệ thuật tổng hợp,
ngôn ngữ tổng hợp loại trừ tính tự nhiên nguyên hình của từng loại hình, thể
loại- ngôn ngữ đặc trưng của từng loại hình, thể loại. Tất cả tạo nên một thể
loại mỹ thuật mới, một ngôn ngữ mới. Một khi sử dụng nhiều ngôn ngữ để
xây dựng một hình tượng nghệ thuật thường xảy ra: độ vênh ít hay nhiều,
hay hài hòa giữa các ngôn ngữ loại hình, thể loại. Tất cả tùy thuộc vào tài
năng của mỗi họa sĩ sắp đặt, trình diễn.
2. Chất liệu tổng hợp
Nghệ thuật sắp đặt trình diễn thường sử dụng
nhiều chất liệu trong một tác phẩm, một công
trình, một cuộc chơi. Có thể là những sản
phẩm sẵn có trong cuộc sống như chum, vại,
gáo dừa, mành mành, đồ hàng mã, đồ mỹ
thuật, bại,… và cả rơm, sỏi đá,… nói chung
những gì sẵn có trong cuộc sống làm sáng tỏ ý
tưởng sáng tạo nghệ thuật của tác giả. Có thể
dùng nguyên mẫu hay chế tác lại.
Tất nhiên, không thể thiếu những hình tượng,
mô típ, tác phẩm do tác giả sáng tác… tất cả
tạo nên một hình tượng nghệ thuật của một tác
phẩm, một cuộc trình diễn,… đủ hài hòa giữa
nhiều chất liệu quả thật không đơn giản chút
nào.

sử dụng ngôn ngữ tổng hợp, chất liệu tổng hợp và chiếm lĩnh không gian
rộng và động, thuộc dòng nghệ thuật tổng hợp như sân khấu- điện ảnh,
Còn có nên coi nghệ thuật sắp đặt- trình diễn là nghệ thuật đương đại
không? Không nên nhầm lẫn giữa nội dung phản ánh với hình thức phản
ánh. Các tác phẩm văn học sân khấu, điện ảnh, âm nhạc, mỹ thuật đề cập và
giải quyết tốt những vấn đề hiện thực đời sống với… đang sống đều là nghệ
thuật đương đại. Còn Mỹ thuật đương đại trên một số vị chỉ là nghệ thuật
sắp đặt, nghệ thuật trình diễn. Một sự nhầm lẫn đáng trách lấy hình thức
phản ánh: loại hình, loại thể, trào lưu mỹ thuật làm nội dung phản ánh, xét
theo quan điểm lịch sử tất cả các loại hình, loại thể, trào lưu mỹ thuật ra đời
theo diễn trình lịch sử mỹ thuật đều có tính đương đại, đều là những hình
thức phản ánh mới. Quyết không có chuyện cũ- mới, lỗi thời và thời thượng
ở đây.
Nghệ thuật luôn như một quan niệm. Mỗi dân tộc, thời đại, thậm chí mỗi tác
giả đều có một quan niệm riêng, không ai có thể áp đặt được ai. Chỉ có đối
thoại và đối thoại thẳng thắn với cái tâm của mình mới xác định được quan
niệm đúng với “cái tạng” nghệ thuật của mình. Hơn thế, đúng với tâm lý
cảm thụ và sáng tạo nghệ thuật của dân tộc và thời đại. Đó chính là “lẽ sống”
của nghệ thuật.
Có điều phải đứng vững trên mảnh đất hiện thực và truyền thống dân tộc.
Càng không được phép “lấy ngoài đo trong”. Chẳng phải chúng ta đã có một
quan niệm đúng được coi như một đường lối, phương châm trong sáng tạo
nghệ thuật “xưa và nay”, “ngoài và trong” đó sao? Một bài học vỡ lòng mỗi
khi cầm bút vẽ, mỗi khi đưa ra những quan điểm để thẩm định nghệ thuật,
nếu không muốn sai lầm về phương pháp luận, đưa ra những quan niệm
không xuất phát từ đời sống thực tiễn mỹ thuật dân tộc.