Chiếc máy thu thanh làm thay đổi thế giới - kỳ 4
TTO - Hành động cứng rắn của “Con quỉ Sahashi” và các đồng nghiệp nặng tư tưởng
dân tộc chủ nghĩa của ông này là căn nguyên nảy sinh khái niệm “Tập đoàn Nhật Bản”.
Trong khi nền kinh tế Nhật đi lên dưới “sự hướng dẫn” của MITI, khắp nơi trên thế giới
đều nhận xét Nhật Bản là một chỉnh thể vững chắc như bàn thạch mà trong đó chính
phủ, doanh nghiệp, ngân hàng phối hợp với nhau giống như những bộ phận nhịp
nhàng, ăn ý của một tập đoàn.
Giống như bất kỳ một doanh nghiệp nào, chỉnh thể “Tập đoàn Nhật Bản” vươn ra để
đưa các lợi ích của riêng mình tiến xa trên trương trường quốc tế bằng sự trả giá của
các đối thủ cạnh tranh. Nền kinh tế Nhật Bản được mô tả giống như một tổ chức nham
hiểm quyết tâm bá chủ thế giới. Năm 1990, Bennett Bidwell, Giám đốc điều hành cấp
cao thời đó của hãng sản xuất ô tô Mỹ khổng lồ Chryler, đã gọi Nhật Bản là “kẻ xâm
lược kinh tế tận tâm tận lực với mục tiêu tấn công và có sự tính toán chặt chẽ từ trung
ương”.
Tuy nhiên, khái niệm “Tập đoàn Nhật Bản” là một trong những nhận thức sai lầm lớn về
Phép màu dù thực tế Nhật Bản có tồn tại kiểu kinh doanh liên kết chặt chẽ với nhau.
MITI có thể điều khiển các chính sách và tài chính nhưng cơ quan này không thể quản
lý vi mô mọi mặt của nền kinh tế chủ yếu là tư nhân. Đã có nhiều ví dụ cho thấy các
công ty, thậm chí là toàn bộ các doanh nghiệp trong một ngành nghề, đã nổi dậy, phá
vỡ thành công vòng cương tỏa dưới danh nghĩa “hướng dẫn” của MITI.
Một ví dụ, đầu thập niên 60, Sahashi ấp ủ một kế hoạch buộc các doanh nghiệp trong
ngành sản xuất ô tô phải sáp nhập nhằm mục đích tạo ra những công ty lớn hơn.
Sahashi tin rằng những công ty lớn này sẽ có đủ sức cạnh tranh với “3 đại gia” của Mỹ.
Tuy nhiên, kế hoạch của Sahashi vấp phải sự chống đối quyết liệt đến nỗi cuối cùng nó
buộc phải phá sản. Giới chức MITI cũng góp phần trong những thất bại ê chề khi
“những kẻ chiến thắng” mà họ đã chọn lựa hóa ra thành những kẻ bại trận.
Một trong những sai lầm được biết đến nhiều nhất của MITI là nỗ lực xây dựng ngành
công nghiệp sản xuất máy bay thương mại với những kỳ vọng rất cao nhưng kết cục là
không thành công. Ngược lại, một số ngành phát triển thành công nhất của Nhật Bản,
chẳng hạn như ngành sản xuất xe mô tô, chế tạo người máy, sản xuất máy fax và điện
tử gia dụng lại ăn nên làm ra mà không có sự đỡ đầu đáng kể nào của MITI. Morita

tất. Theo lập luận của phe phản đối, nguồn gốc thực sự của việc Nhật Bản phát triển
nhanh chóng không xuất phát từ bàn tay hướng dẫn của giới quản lý nhà nước mà bắt
nguồn từ sức mạnh của các thị trường.
“Mặc dù không thể phủ nhận nhà nước đã tạo một môi trường (kinh doanh) thuận lợi
nhưng các động lực chính thúc đẩy tăng trưởng vẫn là tư nhân: nhu cầu đầu tư kinh
doanh, tiết kiệm tư nhân, lực lượng lao động cần cù và có tay nghề cao hoạt động trong
một môi trường kinh tế định hướng thị trường,” hai nhà kinh tế học Hugh Patrick và
Henry Rosovsky nhận xét. Họ kết luận, kiểu phát triển của Nhật Bản “không hề mang
tính độc nhất vô nhị. Vì vậy, dù chính sách của nhà nước có thể đóng vai trò quan trọng
nhưng tác động của nó lên thành quả kinh tế không phải là điểm ‘riêng có của Nhật
Bản’”. Xét theo quan điểm này, MITI chỉ đóng vai trò hậu thuẫn chứ không phải là quyết
định đối với Phép màu.
Câu chuyện của Sony cho thấy sự nguy hiểm của việc gán cho MITI và các chính sách
công nghiệp của bộ này quá nhiều vai trò ảnh hưởng. Trong quá trình theo đuổi công
nghệ bán dẫn, Morita và Ibuka không tuân theo “hướng dẫn hành chính” cũng như
không hưởng ứng các khuyến khích cụ thể của MITI. Họ nhìn thấy sự ứng dụng đa
dạng trong tương lai của công nghệ bán dẫn và tìm ra được một cách sở hữu công
nghệ này mà không có sự nhúng tay của MITI.
Vì không nhận ra được tầm quan trọng của việc mà Sony đã làm nên MITI phản đối
sáng kiến của công ty này. Nhà kinh tế học chính trị Daniel Okimoto viết: “Tình tiết này
trái ngược với câu chuyện thần thoại về khả năng tiên đoán của MITI”. Trong suốt lịch
sử phát triển của mình, Sony chưa bao giờ là một phần trong hệ thống của MITI.
Tuy công ty này có hưởng lợi từ một số chính sách nhất định của MITI và Bộ Tài chính,
chẳng hạn như chính sách thuế ưu đãi đối với một vài sản phẩm ban đầu của Sony
khiến cho những sản phẩm này có mức giá dễ mua hơn đối với người tiêu dùng49
nhưng doanh nghiệp của Morita không hề nhận được bất kỳ một sự hỗ trợ tài chính
“mục tiêu” nào, chẳng hạn như các khoản cho vay được chỉ đạo phân bổ theo chính
sách.
Vào giữa thập niên 50, Sony đã thỉnh cầu các quỹ của nhà nước tài trợ cho công ty
phát triển một sản phẩm đầu máy nhưng chính phủ đã thẳng thừng từ chối.51 Nobuyuki

Gọi Morita là “một doanh nhân gian hùng… nếu nhìn nhận đánh giá ông với góc nhìn
của một người Mỹ”, Fallow cho rằng Morita “đã xây dựng một công ty tuyệt vời mà
không ít thì nhiều cũng là của riêng ông ấy nếu cũng nhìn nhận theo lối tư duy truyền
thống của Mỹ”. Suy cho cùng, có lẽ Nhật Bản chẳng “tái phát minh” ra nguyên lý kinh tế
nào cả.
MICHAEL SCHUMAN