CHẤT NHÂN VĂN TRONG
TÁC PHẨM CỦA ĐINH RÚ ĐINH RÚ-Chân dung-Gỗ

Những ai đã từng đọc 12 gương mặt của hoạ sĩ Nam bộ đều biết đến
một nét riêng trong tính cách của nhà điêu khắc Đinh Rú với sự dí dỏm
trong nói năng, khả năng đối phó nhanh nhạy trong mọi tình huống và
tính cách bộc trực đến hầu như khó có thể kìm chế được nóng giận.
Gặp anh trong những ngày tháng sau khi thoát lưỡi hái của tử thần với
chuyến mổ sọ não cấp cứu vì tăng huyết áp. Người đàn ông trĩu nặng
vai gánh vác gia đình trong tuổi “Thất thập cổ lai hy” đã trầm tĩnh hơn
rất nhiều và điềm tĩnh kể lại những câu chuyện đã x
ảy ra trong cuộc đời
anh, trong đó có những chi tiết mà khi anh h
ỏi, bản thân tôi cũng không
còn nhớ được - dù hình như tôi đã loáng thoáng có nghe vì ngày đó
cùng sinh hoạt chung với anh dưới một mái trường.
Khi nói về mình - điêu khắc gia Đinh Rú thường cười buồn mà cho
rằng mình lanh lợi bởi sinh ra đã chịu lắm thiệt thòi, không được may
mắn như nhiều anh em khác. Điều này có lẽ hoàn toàn đúng - bởi anh
chào đời ngày 10/10/1937 tại một vùng quê nghèo ở xã Phước Sơn,
huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận ngày nay. Lên 10 tuổi thì mồ côi
cả cha lẫn mẹ, buộc anh phải một mình bỏ xứ ra đi tha phương cầu
thực. Nói về những ngày tháng thơ dại, điều duy nhất được anh nhắc
tới là đã từng theo học tới lớp ba với một ông giáo làng và học cụ l
à bút
lá tre, chấm nước khoai mỡ làm mực để viết nên con chữ. Những ngày
tháng sau đó là ra Huế chăn bò cho người ta, đến năm 12 tuổi chính
thức thoát ly đi làm giao liên cho bộ đội giải phóng ở Nam Trung bộ

tộc thiểu số, dù chứa đựng nội dung chiến tranh hay hoà bình, dù kích
cỡ to lớn hay nhỏ bé tất cả đều thấm đẫm những ý tưởng mới lạ,
nhưng rõ ràng những ý tưởng đó không phải xuất phát từ văn học
mà là
ý tưởng tạo hình, thậm chí có cả những ý tưởng mà chỉ có thể là do
chính Đinh Rú nghĩ ra. Từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường - anh đã ý
thức được là một tác phẩm mỹ thuật cần phải được xây dựng trên cơ sở
gạt ra ngoài sự câu nệ bài bản để không sản sinh những tác phẩm giống
nhau, bớt chất ứng dụng giải phẫu để đừng thấy sự lặp đi lặp lại, hạn
chế văn học để giảm đi tính kể lể và cố gắng đưa được âm nhạc vào để
làm sao cho tất cả chỉ còn là tạo hình. Và anh quyết tâm đi theo hướng
của chính mình đã vạch ra, để những sáng tác của anh cho đến ngày
hôm nay chỉ cần nhìn vào người ta nhận ngay ra những nét này không
thể là của một ai khác mà chắc chắn phải là của Đinh Rú.
Hãy xem lại trong Niềm vui chiến thắng tạc hình tượng 2 phụ nữ gặp
lại nhau sau ngày đất nước giành độc lập. Khi đối mặt trong tư thế cả
hai cùng rảo bước nhanh tới, cô gái có dáng vóc nhỏ nhắn vẫn còn mặc
nguyên y phục giải phóng quân đã bộc lộ nỗi mừng bằng cách bấu vào
hai cánh tay người phụ nữ kia để đu người lên. Không ai chú ý phân
tích cái sai của cấu trúc tư thế tượng mà chỉ thấy cái hồn hậu duyên
dáng và sẵn sàng hoà vào n
ỗi vui chung của hai nhân vật đang khắc hoạ
niềm vui chung của toàn dân tộc. Hoặc Mưa để nghe được tiếng tí tách
của những giọt nước đều đều rơi trên manh vải che mà người mẹ đang
cố gắng trùm kín cho con khi phải di chuyển dưới bầu trời đang trút
nước.
Cho tôi xem những mẫu phác thảo tượng cũ và những tìm tòi bố cục
mới bằng bút bi trên giấy, anh cho biết từ khi làm tượng đến giờ anh
không bao giờ tự trói mình trong phác thảo đất, mà chỉ thử phác nên ý
tường thành hai mặt trên giấy cho tới khi hài lòng thì mới l

Nếu ở tượng tròn nhịp điệu đã khiến tác phẩm của Đinh Rú th
êm duyên
dáng và giàu chất trang trí hơn - thì ở mảng phù điêu, ngoài việc tạo
dựng một không gian đầy chất núi rừng, sự kỳ lạ, bí ẩn, sôi nổi từ
những nhịp điệu do anh gieo rắc đã càng khiến tác phẩm thêm muôn
phần sinh động. Hãy xem Vòng tay lớn, vòng tay nhỏ (Giải Tặng
Thưởng - Triển lãm Mỹ thuật Khu vực VI của Hội Mỹ thuật Việt Nam
- Năm 1999) hai vòng tròn lớn từ hai cánh tay bà mẹ giơ lên đỡ đứa bé
con ngồi trên vai đã lập tức liên kết ngay với hai vòng tròn nhỏ từ hai
tay đứa bé giơ lên đỡ lấy con búp bê ngồi trên vai mình. Tất cả tạo nên
một chuỗi liên hoàn rất đẹp và bộc lộ chất nhân văn sâu sắc, trong đó
có cả tình mẫu tử và tình người mà bất cứ ai cũng có thể nhìn thấy
trong cuộc sống hàng ngày. Rồi một loạt lễ hội Tây Nguyên với các
buổi biểu diễn nghệ thuật cồng chiêng cũng được khắc hoạ - trong đó
phù điêu Múa trống với không gian được chia thành hai phần - phần
dưới là những thanh niên đang trong tư thế quỳ trên mặt đất người bẻ
cong trong dáng điệu nhìn nghiêng tạo hình nửa vòng tròn, tay vỗ vào
chiếc trống đang ôm gọn trước bụng. Còn phần trên là ba thiếu nữ đư
ợc
nhìn trực diện, hai tay dang rộng tạo thành những vòng tròn,
đang trong
một vũ điệu mạnh mẽ với đà dứt cuối cùng là hai bàn tay m
ềm mại uốn
cong trước bụng. Tác phẩm vừa cho người xem thấy được cả chất h
ùng
dũng, khoẻ khoắn của các vũ công trong khúc nhạc của núi rừng với
những bờ vai ngang và bộ ngực tròn xoe, vừa cho thấy được không khí
sôi nổi của buổi diễn qua những nhịp điệu từ nửa đến nguy
ên vòng tròn
rải rác khắp mặt phù điêu, tất cả cùng quyện vào nhau và cùng tạo nhịp

nghĩnh anh kể cho tôi nghe lần này:
“Khi cầm giấy của Thiếu tướng Lê Quang Hoà về Hà Nội để vào học
phổ thông, tôi đến số 51 Trần Hưng Đạo thì gặp hoạ sĩ Mai Văn Hiến
lúc đó đang thả bộ trong sân. Khi tôi hỏi ông đây có phải là Hội Mỹ
thuật không, tôi thấy ông chăm chú nhìn mình rồi hỏi tôi cần gì. Cho
đến bây giờ, tôi vẫn còn nhớ rất rõ là tôi đã hùng dũng trả lời với giọng
chắc nịch rằng tôi muốn vào Hội Mỹ thuật Việt Nam. Và khi ông hỏi
tôi rằng tôi đã từng học ở đâu chưa, thì tôi cũng bình thản trả lời với
ông rằng tôi chưa từng học ở đâu hết. Và anh kết luận - ch
ắc hẳn lúc đó
ông già chưa từng thấy trên đời có một cái gì kinh khủng hơn”.
Và với tôi - khi nghe câu chuyện anh kể tôi cũng cười ra nước mắt, bởi
chính tôi cũng chưa thể tưởng tượng được hình ảnh một thanh niên trẻ
măng lúc bấy giờ còn chưa thông thạo trước cảnh phố phường thủ đô
và đặc biệt là chưa hiểu tí gì v
ề nghệ thuật lại mạnh dạn khẳng định với
lãnh đạo ngành rằng mình đến đây là vì muốn vào Hội.
NGUYỄN KIM LOAN