Mối quan hệ giữa phát triển kinh tế và
chất lượng môi trường

Trong hơn một thập kỷ qua, nền kinh tế Việt Nam luôn đạt mức tăng trưởng cao đã
tạo nhiều thuận lợi cho quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, xóa đói
giảm nghèo, tạo việc làm, nâng cao đời sống nhân dân và thu hẹp khoảng cách kinh tế
với các nước trong khu vực. Tuy nhiên cùng với những lợi ích mang lại, phát triển
kinh tế cũng đã gây ra sức ép rất lớn lên chất lượng môi trường của đất nước, đặc biệt
là ở các đô thị lớn như Hà Nội và TP Hồ Chí Minh. Các vấn đề môi trường như ô
nhiễm nước, không khí và chất thải rắn đang ngày càng trở thành vấn đề bức xúc của
xã hội. Đây cũng là thực tế đã và đang diễn ra ở các nước phát triển và đang phát
triển.
Bài viết giới thiệu về mối quan hệ giữa phát triển kinh tế - môi trường đã được nghiên
cứu rộng rãi trên thế giới từ nhiều năm nay. Đồng thời, giới thiệu các bằng chứng về
mối quan hệ này ở các nước trên thế giới, từ đó, rút ra bài học kinh nghiệm quý báu
cho Việt Nam nói chung và cho TP Hồ Chí Minh nói riêng.
1. Lý thuyết đường cong KUZNETS
Tại cuộc họp thường niên lần thứ 67 của Hiệp hội Kinh tế châu Mỹ vào tháng
12/1954, Simon Kuznets lần đầu tiên giới thiệu về khái niệm đường cong Kuznets, mô
tả mối quan hệ giữa phát triển kinh tế và vấn đề bất bình đẳng thu nhập. Đến năm
1991, đường cong Kuznets trở thành một phương tiện để mô tả mối quan hệ giữa chất
lượng môi trường và thu nhập đầu người theo thời gian. Các nhà kinh tế đã sử dụng
các dữ liệu về môi trường cũng như thu nhập đầu người ở các quốc gia để nghiên cứu
về mối quan hệ này. Nhiều bằng chứng đã cho thấy, mức độ suy thoái môi trường và
mức thu nhập đầu người cũng tuân theo quy luật đường cong U ngược Kuznets: suy
thoái môi trường sẽ gia tăng trong các giai đoạn đầu của phát triển, nhưng cuối cùng
sẽ đạt đến đỉnh hay ngưỡng chuyển đổi (turning point) và bắt đầu giảm khi mức thu
nhập vượt một ngưỡng nào đó. Đây được gọi là đường cong Kuznets môi trường
(EKC).
Logic của của đường cong EKC khá dễ hiểu. Vào thời kỳ đầu của quá trình công
nghiệp hóa, ô nhiễm gia tăng một cách nhanh chóng do đặt ưu tiên cao cho việc gia

Tính toán điểm ngưỡng chuyển đổi khi chất lượng môi trường cải thiện theo sự tăng
lên của thu nhập đầu người.
Trong thời gian gần đây cũng đã có nhiều quốc gia trên thế giới thực hiện các nghiên
cứu về mối quan hệ kinh tế và môi trường đặc thù cho riêng quốc gia mình như Mỹ,
Trung Quốc, Đài Loan, Hàn Quốc Hầu hết các nghiên cứu này cũng đều tìm ra được
mối quan hệ theo quy luật EKC cũng như xác định được mức ngưỡng thu nhập khi
chất lượng môi trường bắt đầu tăng theo thu nhập đầu người cho riêng quốc gia mình.
Đa số các nghiên cứu này tập trung vào lĩnh vực ô nhiễm không khí (SO2, NOx, SPM,
CO). Chỉ có một số ít nghiên cứu quan tâm đến lĩnh vực ô nhiễm nước và chất thải
rắn. Xin giới thiệu các kết quả nghiên cứu thực nghiệm nêu trên cùng với một số bằng
chứng thực tế về mối quan hệ EKC giữa ô nhiễm môi trường và mức thu nhập đầu
người.
2.1. Mối quan hệ giữa thu nhập đầu người và ô nhiễm không khí:
Có thể nói, mối quan hệ giữa các chỉ tiêu ô nhiễm không khí và thu nhập đầu người đã
và đang được quan tâm nghiên cứu nhiều nhất. Các chỉ tiêu ô nhiễm không khí được
đề cập phổ biến có thể kể đến SO2, NOx, CO, bụi và khói.
Tại Đài Loan, các nghiên cứu cho thấy mối quan hệ EKC cho 2 chất ô nhiễm NO2 và
CO. Ngưỡng chuyển đổi của NO2 nằm ở mức thu nhập đầu người 384.000 đài tệ
(tương đương 12.800 USD thời điểm 1996) và ngưỡng chuyển đổi của CO ở mức thấp
hơn là 205.000 đài tệ (tương đương 6.833 USD thời điểm 1996).
Kết quả nghiên cứu này cũng rất phù hợp với thực tế đã diễn ra tại Đài Loan trong
thập niên 90. Vào năm 1990, Cục BVMT Đài Loan bắt đầu áp dụng quy định mới bắt
buộc các xe ô tô mới phải lắp đặt bộ chuyển đổi xúc tác giúp làm giảm đáng kể lượng
phát thải NO2 và CO từ hoạt động giao thông. Quy định này tỏ ra rất hiệu quả.
Ngưỡng chuyển đổi của NO2 cao hơn gấp đôi so với CO do thực tế là hoạt động giao
thông tạo ra phần lớn lượng phát thải CO trong khi chỉ tạo ra 1 nửa lượng phát thải
NO2. Phải đến năm 1998, Cục BVMT Đài Loan mới bắt buộc các nguồn cố định phải
kiểm soát phát thải NO2 do chi phí xử lý khí này rất cao.
Các kết quả nghiên cứu cũng cho thấy ngưỡng thu nhập đầu người khi chất lượng môi
trường bắt đầu được cải thiện là rất cao, dao động trong khoảng trên 3.000 USD -

Như vậy, ngay cả đối với các chỉ tiêu ô nhiễm nước, mức thu nhập khi đạt đến ngưỡng
chuyển đổi cũng rất cao, đặc biệt là đối với các chỉ tiêu ô nhiễm hữu cơ như N, P,
BOD, COD, dao động từ mức 4.000 — trên 15.000 USD.
2.3. Mối quan hệ giữa thu nhập đầu người và phát sinh chất thải rắn:
Có rất ít nghiên cứu về phát triển kinh tế và vấn đề chất thải rắn. Trong số các nghiên
cứu tiên phong về đường EKC, chỉ sử dụng một dữ liệu đa quốc gia đề cập đến vấn đề
chất thải rắn sinh hoạt. Nghiên cứu này không tìm thấy đỉnh của đường cong EKC,
thay vào đó nghiên cứu này khẳng định lượng chất thải sinh hoạt phát sinh tăng liên
tục theo mức thu nhập. Có một nghiên cứu tìm thấy mối quan hệ tuyến tính giữa thu
nhập đầu người và chất thải rắn công nghiệp của Hàn Quốc.
Đối với chất thải sinh hoạt, đường cong EKC đạt ngưỡng chuyển đổi vào năm 1991,
khi mà mức thu nhập đầu người tại Hàn Quốc đạt khoảng trên 7.500 USD/năm. Xu
hướng giảm vẫn còn tiếp tục cho đến nay. Xu hướng giảm chất thải sinh hoạt từ
những năm 90 đến nay là do có sự đóng góp rất lớn của chương trình cấp quốc gia
“Hệ thống thu phí rác thải dựa vào thể tích” bắt đầu vào đầu năm 1995. Chương trình
này đã giúp giảm 31 % lượng rác sinh hoạt trong năm 1995. Đối với chất thải rắn
công nghiệp, lượng phát thải tăng đều theo thu nhập đầu người được giải thích là do
sự gia tăng liên tục của các hoạt động công nghiệp, đặc biệt là do sự tăng lên nhanh
chóng của rác thải xây dựng.
Các nghiên cứu tiến hành trên 30 tỉnh/thành phố ở Trung Quốc, đã tìm ra ngưỡng
chuyển đổi đối với chất thải rắn công nghiệp ở mức thu nhập đầu người là 34.040 tệ,
tương đương 4.525 USD (tỷ giá năm 2000).
Tóm lại, dựa trên các nghiên cứu cùng với dữ liệu thực tế, có thể thấy rằng, đối với bất
cứ vấn đề suy thoái môi trường nào (không khí, nước hay chất thải rắn) thì ngưỡng
chuyển đổi tìm thấy khi mà mức ô nhiễm bắt đầu giảm đều nằm ở mức thu nhập bình
quân đầu người rất cao.
3. BVMT trong quá trình phát triển kinh tế ở Việt Nam và TP Hồ Chí Minh
Các kết quả nghiên cứu và bằng chứng thực tế trên thế giới cho thấy rằng, ngưỡng thu
nhập GDP đầu người tối thiểu bắt đầu chứng kiến một số cải thiện đáng kể về môi
trường là 3.000 - 4.000 USD/năm. Thế nhưng, mục tiêu GDP đầu người của Việt Nam

giao thông. Do đó, sẽ xem đến các diễn biến hàng năm của các chỉ tiêu đặc trưng phát
sinh từ hoạt động này như: TSP, PM10, CO và Pb.
Mặc dù nồng độ của CO ven đường luôn thấp hơn nhiều so với tiêu chuẩn cho phép
(TCVN 5937 - 2005, trung bình (TB) giờ: 30 mg/m3) nhưng lại có xu hướng tăng nhẹ
qua các năm (hình 2). Đây chính là một chỉ thị ô nhiễm không khí do sự gia tăng
lượng xe lưu thông trong khi các biện pháp kiểm soát chưa thực sự hiệu quả.
Kết quả quan trắc cho thấy, nồng độ bụi ven đường (TSP và PM10) đã có xu hướng
giảm mặc dù vẫn vượt xa so với tiêu chuẩn cho phép (TCVN 5937 - 2005 TB năm:
PM10: 0,05 mg/m3, TSP: 0,14 mg/m3) (Hình 3). Nguyên nhân chủ yếu là do việc cấm
xe tải đi vào trong nội thành và đề ra quy định về công tác quản lý các họat động thi
công của các công trường xây dựng trong thành phố (ví dụ: các quy định về phun
nước, lập hàng/rào chắn) trong những năm gần đây. Tuy nhiên, do lượng xe cá nhân
tiếp tục gia tăng, tình trạng tắc nghẽn giao thông ngày càng trầm trọng, chất lượng
đường xá kém, công tác quản lý xây dựng chưa chặt chẽ nên nồng độ PM10 vẫn duy
trì ở mức cao.
Nồng độ Chì (Pb) trong không khí là một chỉ thị về chất lượng nhiên liệu sử dụng cho
các phương tiện giao thông. Từ trước năm 2002, nồng độ Pb luôn rất cao, từ 1,5 - 2
μg/m3. Sau khi lệnh cấm xăng pha chì có hiệu lực, nồng độ Pb đã giảm đáng kế xuống
dưới 0,5 μg/m3. Tuy nhiên, từ giữa năm 2005 đến cuối năm 2007, khi khâu quản lý
chất lượng xăng dầu bị thả nổi, nồng độ Pb quan trắc đã tăng lên gấp đôi. Sau khi
được cảnh báo về tình trạng này, công tác quản lý chất lượng xăng dầu lại được thắt
chặt giúp cho nồng độ Pb trong không khí giảm trở lại.
3.2. ô nhiễm nước mặt (sông Sài Gòn):
Từ nhiều năm qua, chất lượng nước sông Sài Gòn đã được cảnh báo là ô nhiễm trầm
trọng do lượng nước thải sinh hoạt và công nghiệp từ các khu dân cư và khu công
nghiệp đổ ra mà không qua xử lý, đặc biệt ảnh hưởng đến chất lượng đầu vào của
nguồn nước cấp TP. Kết quả quan trắc chất lượng nước từ trạm Phú Cường nằm phía
trên nhà máy nước Tân Hiệp cho thấy, nồng độ Coliform có xu hướng tăng nhanh
trong nhiều năm qua. Kết quả từ các trạm khác như Bình Phước, Phú An cũng cho kết
quả tương tự, thậm chí có những năm như 2003, 2004 và 2006 nồng độ coliform còn

chuyển đổi của đường cong EKC thì chúng ta đã vượt qua ngưỡng phục hồi của môi
trường sinh thái. Do đó, mặc dù rất khó khăn, Việt Nam, đặc biệt là TP Hồ Chí Minh
cần học tập kinh nghiệm của các nước đi trước nhằm đưa ra được các đường lối chính
sách đúng đắn để đạt được mức giảm ô nhiễm đáng kể trong thời gian sớm nhất có
thể, từng bước năng cao năng lực hệ thống quản lý môi trường, nghiên cứu chuyển
giao và ứng dụng công nghệ sạch, nâng cao ý thức cộng đồng.