Khoa học quản lý - khoa học của
hành động
Quản lý, một phạm trù rất rộng, dù theo nghĩa thông thường hay theo nghĩa
chuyên môn. Nhớ thời kháng chiến, các đơn vị đều có một cán bộ quản lý,
nếu quy mô lớn thì một tổ, thậm chí một phòng, một ban quản lý. Quản lý
"cơm áo, gạo, tiền”, quản lý doanh trại, quản lý chế độ chính sách - đủ loại
Tôi viết bài này từ góc độ một bộ môn khoa học được phân công chuyên sâu,
bố trí, tìm phương thức đưa chủ trương, chính sách ứng dụng vào thực tế.
Tôi đành bằng lòng với định nghĩa nôm na như vậy, bởi tôi thường băn
khoăn phần việc này. Đúng ra, quản lý có nhiều cấp số, từ vĩ mô đến vi mô, từ
bao quát, liên ngành, đến từng ngành, từ các hoạt động khoa học xã hội, tự
nhiên, kỹ thuật, đến vô số lĩnh vực khác.

Là một môn khoa học nên vận động là quy luật, quản lý chỉ có ý nghĩa sống khi
gắn chặt với mọi mặt xã hội và trong những trường hợp nhất định, khoa học quản
lý thêm, bớt bản thân chủ trương, đôi khi giúp cả lối thoát cho chủ trương, vào
những tình thế nhất định. Dĩ nhiên, cũng không loại trừ mặt ngược - quản lý sai
dẫn đến hậu quả xấu, đôi khi, cực xấu. Kinh nghiệm đau về "giá lương tiền" chưa
cách chúng ta xa lắm.

Như mọi môn khoa học - có trách nhiệm tìm ra các mẫu số chung, các "thuộc tính"
của loại hình công việc được phân công theo một tư duy đã xác lập, khoa học quản
lý luôn đứng trước vô số đối tượng cần quản lý rất khác nhau về kích cỡ, tính chất,
môi trường tồn tại, chức năng, nguồn gốc lịch sử, số phận, tương lai Chẳng hạn,
chính quyền một thôn. Chẳng thôn nào giống thôn nào trong hàng vạn thôn ở nước
ta. Mỗi thôn đòi hỏi phải được quản lý thích hợp: vùng đông dân, vùng nông thôn,
vùng núi hẻo lánh, vùng người dân tộc, vùng hải đảo Cái dở nhất của chúng ta từ
trước tới nay là đưa công việc quản lý vào khuôn khổ cứng nhắc, hễ là thôn thì y
nhau, mặc kệ thôn rộng hay hẹp, trồng lúa nước, cây ăn quả hay chăn nuôi cũng
không cần biết. Hẳn, tổ chức quản lý hành chính có những quy định thống nhất
trong một quốc gia thống nhất, song ngay quản lý hành chính địa bàn vốn khá cố


Có lẽ cái mà chúng ta đang vấp là đặt vấn đề quản lý cũng như đặt các nhà quản lý
trong tầm "hàn lâm" hơn là trong tầm thực tiễn. Không ít bài nghiên cứu, sách viết
về quản lý đã công bố ở ta, nhất là từ khi một số Viện sĩ, Giáo sư Liên Xô sang mở
lớp bồi dưỡng lý luận quản lý, vào cuối thập niên 80 của thế kỷ trước, rồi các tủ
sách nghiên cứu quản lý - sau Liên Xô sụp đổ - giới thiệu các bản dịch, bây giờ là
"model" của một số học giả Mỹ cùng một số tác giả Việt Nam - tác giả Việt Nam
dịch, phỏng dịch, hoặc "nói rộng", "nói thêm" các luận điểm nước ngoài. Nghĩa là,
cái mà khoa học và thực tiễn quản lý Việt Nam cần, rất cần thì rất thưa vắng.
Những nhà lý luận quản lý danh tiếng nước ngoài, mặt nào đó, là thầy của chúng
ta, song không ai dạy cho ngành quản lý Việt Nam tốt bằng chính bản thân thực tế
Việt Nam. Dễ thấy "cái lạ" trong trước tác của họ - kể cả những người được giải
Nobel, còn tìm giá trị ứng dụng của nó vào Việt Nam lại khó, bởi hoàn cảnh rất
khác nhau.

Đất nước chúng ta phát triển đến hôm nay, xét từ góc độ quản lý ngày càng bộc lộ
độ sâu của đặc thù Việt Nam. Một đất nước với tư cách quốc gia, với thiết chế
triều nghi, rút gọn đi, cũng từ thời Ngô - Đinh cách nay hơn nghìn năm. Quản lý
một quốc gia như thế, nhu cầu quản lý không thể không bận tâm các vua quan. Và,
khoa học quản lý chung lẫn cụ thể, toàn quốc lẫn địa phương đóng vai trò công
cụ phát triển đất nước, tạo thế phát triển liên tục - thời bình, thời chiến, khi làm
chủ kinh đô, khi tản vào núi rừng Bằng không, làm sao quản lý nổi một quốc gia
luôn biến động, làm sao quản lý nổi một lãnh thố dài hơn 2000 cây số nằm trên
nhiều vĩ tuyến khác nhau và tất cả đều dẫn đến một nước Việt Nam thống nhất,
giành được thắng lợi trong đấu tranh với đủ các phương thức. Một triều đình vua
chúa của Việt Nam vẫn có cách quản lý của triều đình đó và hiệu quả đã được
khẳng định. Đương nhiên, không thể so với quản lý theo mô hình công nghiệp
hiện đại, song mô hình công nghiệp hiện đại là sản phẩm của một thời đoạn lịch sử
nhất định, nó chỉ xuất hiện khi có điều kiện để xuất hiện.


thao… đang gây đau đầu chúng ta. Một bệnh viện là nơi chữa trị chăm lo sức khỏe
cho dân, lại ít được quan tâm hơn ai quản lý bệnh viện đó dù bệnh viện của trung
ương hay của thành phố, trong khi sức khỏe là của con người. Trường học cũng
vậy, Quản lý trường học bán công hay tư thục mà lấy khuôn mẫu quản lý trường
công Nhà nước, làm sao thỏa đáng? Nhà nước đầu tư xây trường và trường Nhà
nước phải là trường miễn phí nói chung. Còn trường dân lập hay tư thục là do một
nhóm người, do một hợp tác xã, hoặc do một người đầu tư và mướn cán bộ chuyên
môn phụ trách, lời ăn lỗ chịu, ngoài nguyên tắc phải tuân thủ chặt chẽ là Luật Giáo
dục, các quy định về nội dung, chương trình giảng dạy, về sách giáo khoa, về chế
độ thi tuyển, về phẩm chất, trình độ giảng viên ngoài ra, họ muốn mướn ai có uy
tín được phụ huynh và học sinh tín nhiệm thì họ cứ làm, mắc mớ chi mà quy định
tuổi bao nhiêu mới có thể làm hiệu trưởng một trường tư thục? Quản lý càng ôm
đồm, càng “bàn giấy", sẽ đưa quản lý vào ngõ cụt và tất yếu, phát sinh những cách
"chạy" khác nhau, bê tha hóa những nơi lẽ ra phải thật trong sáng. Giáo sư giỏi
như thầy Ngô Gia Hy - cháu gọi đồng chí Ngô Gia Tự là chú ruột - không được
tiếp tục làm hiệu trưởng Trường đại học Dân lập Hùng Vương vì lớn tuổi, trong
khi ở ngành quản lý giáo dục khá nhiều hiệu trưởng mặc áo sọc ra tòa.

Tôi có thể còn viết dài hơn qua quan sát của bản thân, song bấy nhiêu có lẽ cũng
quá đủ.

Công tác quản lý là một công tác khoa học, nhà quản lý là một nhà khoa học và
đây là một môn khoa học cực kỳ linh hoạt, cực kỳ sáng tạo.

Điều mà tôi khát khao là làm sao xây dựng dần hệ thống lý luận quản lý Việt Nam
trên tay ca những gì liên quan đến cuộc sống của đất nước và con người Việt Nam.
Tới nay, tôi cho là đã tương đối đủ điều kiện, tư liệu để làm tốt việc đó. Trung
Quốc tổng kết liên tục, các viện, các trường đại học Mỹ, Anh, Pháp, Úc tổng kết
liên tục - tích lũy cho những phát hiện riêng. Tại sao ta không xốc dậy cả một quá
trình quản lý - thực sự không ngắn lắm, nếu tính từ sau ngày đất nước hoàn toàn

biệt để tỉnh táo "vào cuộc”, trong tình thế hiện nay -buổi chuyển tiếp của nhiều
mặt đối lập trong bối cảnh một thế giới mà sự ổn định và an bình tương đối khá
mong manh.

Viết tới đây, tôi chợt nhớ Henry Palmerston (1784 ,1865), nguyên Ngoại trưởng
rồi Thủ tướng Anh, kẻ phát động chiến tranh nha phiến ở Trung Quốc - một tên
thực dân. Song, ông ta không hoàn toàn vô lý khi nói: "Chúng ta không có bạn
đồng minh vĩnh hằng cũng không có địch thủ vĩnh cửu. Lợi ích của chúng ta mới
là vĩnh cứu, vĩnh hằng và trách nhiệm của chúng ta là đeo đuổi những lợi ích đó".
Đường lối cách mạng Việt Nam nói chung, từng thời kỳ nói riêng, đã được từng
bước soi sáng. Còn khoa học quản lý, thực tiễn quản lý vẫn mờ mờ ảo ảo