Th viện SKKN của Quang Hiệu : http://quanghieu030778.violet.vn
Dạy học nêu vấn đề trong môn sinh học.
PhầnI: Đặt vấn đề
1. Cơ sở lý luận
Sinh học là một bộ môn khoa học thực nghiệm, giúp các em tìm hiểu các cơ
thể sống từ thực vật, động vật đến con ngời, đó là những tri thức sinh học. Trong
quá trình giảng dạy bộ môn sinh học ở nhà trờng, giáo viên đã sử dụng nhiều ph-
ơng pháp khác nhau nh phơng pháp đàm thoại, quan sát, thuyết trình, thực hành
thí nghiệm để học sinh lĩnh hội tri thức đó. Mỗi phơng pháp có đặc thù riêng,
trong một tiết dạy giáo viên không thể dạy độc đoán một phơng pháp nào mà
phải kết hợp hài hoà giữa các phơng pháp. Tuỳ theo từng bài dạy mà ta chọn ph-
ơng pháp giảng dạy phù hợp. Song một nét chung là trong các tiết dạy sinh học
làm thế nào để các em tự nắm đợc những kiến thức xung quanh mình, phát triển
t duy óc sáng tạo cho các em thì "tình huống có vấn đề là nghệ thuật không thể
thiếu đợc. Nó đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành hứng thú học tập
sinh học của học sinh.
Thực tế trong những năm qua giáo viên dạy môn lý thuyết nói chung môn
sinh học nói riêng đã có cố gắng rất nhiều trong việc cải tiến phơng pháp giảng
dạy với hớng chống đọc chép hay lấy học sinh làm trung tâm, đề cao việc học
của học sinh do đó mà giáo viên đã chú ý đến phát triển t duy tìm tòi sáng tạo
của học sinh qua đồ dùng, phơng tiện dạy học, hệ thống câu hỏi. Song phần lớn
là các câu hỏi đã có nội dung trả lời trong SGK, học sinh không cần t duy để trả
lời, xét về mặt hình thức thì các giờ đó rất sôi động vì học sinh tích cực phát biểu
ý kiến, song xét kỹ đó chỉ là nhận thức mang tính tái hiện những kiến thức đã có
sẵn trong sgk chứ cha phát huy triệt để tính làm việc tích cực độc lập sáng tạo
của học sinh. Vấn đề chính trong các tiết dạy đặt ra là phải tạo điều kiện cho các
em tự chiếm lĩnh kiến thức phát triển t duy lôgic, óc sáng tạo của mình. Do đó
ngời thầy là trọng tài phải có nghệ thuật khéo léo đa ra trớc hoặc trong tiết dạy
một hay một hệ thống những vấn đề nhận thức có chứa đựng những mâu thuẫn
giữa cái đã biết với cái cha biết, nghĩa là giáo viên phải đa học sinh vào tình
huống có vấn đề trong nhận thức để giúp các em tự tin trong việc khám phá

Trớc hết ta phải hiểu về bản chất của dạy học nêu vấn đề là gì?
a. Kiểu dạy học nêu vấn đề: là tập hợp nhiều PPDH cụ thể nhằm tổ chức
hoạt động nhận thức của HS theo con đờng hình thành và giải quyết vấn đề.
2
Dạy học nêu vấn đề nằm trong hệ PPDH tích cực với quan điểm học sinh là trung
tâm của quá trình dạy học.
Các phơng pháp dạy học nh diễn giảng, đàm thoại, thí nghiệm theo kiểu nêu
vấn đề đều có hiệu qủa mang lại sự hứng thú cho học sinh chuẩn bị tiếp thu kiến
thức mới, tăng cờng năng lực hoạt động độc lập sáng tạo của chủ thể nhận thức.
b. Tình huống có vấn đề
+ Bản chất tình huống có vấn đề: theo M. I Macmutôp tình huống có vấn
đề là sự trở ngại về trí tuệ của con ngời, xuất hiện khi ngời đó cha biết cách giải
thích hiện tợng, sự kiện của quá trình thực tại.
+ Tình huống có vấn đề trong quá trình dạy học: Học sinh trong quá trình
nhận thức vốn tri thức chung của nhân loại, đã vấp phải tình huống giữa vốn hiểu
biết của bản thân với nội dung một khái niệm, qui luật mới nào đó thì sẽ xuất
hiện vấn đề đó là học tập.
Có thể hiểu bản chất tình huống có vấn đề nh sau: Trong quá trình dạy học,
giáo viên tạo tình huống phải phù hợp với khả năng của học sinh, có tỷ lệ hợp lý
giữa cái đã biết và cái cha biết. Vấn đề học tập phải vừa sức của học sinh để các
em có khả năng giải quyết vấn đề đó. Nếu vấn đề đặt ra cho học sinh quá dễ hoặc
quá khó đều không mamg lại hiệu quả.
Ví dụ: Khi dạy cấu tạo 2 mạch đơn của phân tử ADN, giáo viên đa ra tình
huống : mối liên kết giữa các bazơnỉtic trên 2 mạch là A liên kết với T và G liên
kết với X, từ đó rút ra một bazơnỉtic có kích thớc lớn ( A,G) liên kết với một
bazơnitric có kích thớc nhỏ ( T, X)
Nếu tình huống này đa ra cho học sinh lớp 9 khi dạy về cấu trúc ADN thì đó là
tình huống không làm xuất hiện vấn đề học tập của học sinh, bởi vì những kiến
thức của học sinh lớp 9 về hoá học, sinh học cha đủ để tìm tòi vấn đề mới.
II. Nội dung nghiên cứu

loài ngời sau 400 năm nữa sẽ bị chết ngạt do không có ôxy để thở " lời tiên đoán
làm cho không ít ngời lo lắng . Nhng ngay sau đó nhà bác học trẻ ngời Nga
Timiriarep lại cho rằng : "Điêù đó không thể xảy ra đợc" . vậy theo các em thì
quan điểm nào đúng , quan điểm nào sai ? Tại sao?.
Giáo viên giới thiệu bài dạy, ghi đầu bài lên bảng rồi cho học sinh thảo
luận . Các em có thể đa ra nhiều ý kiến khác nhau để dự đoán quan điểm nào
đúng quan điểm nào sai. Từ dự đoán đó đã giúp các em muốn biết đợc mối quan
hệ giữa thực vật - động vật - con ngời, thấy đợc sự cần thiết phải chăm sóc, trồng
và bảo vệ cây xanh.
Nh vậy, qua những câu chuyện ngắn gọn đa ra tình huống khác nhau đã
giúp học sinh tự giải quyết vấn đề đặt ra, song cha phải là giải quyết hoàn toàn
4
mà là gây hứng thú kích thích các em tìm tòi suy nghĩ phát triển óc t duy sáng
tạo.
b) Tạo tình huống có vấn đề bằng hệ thống câu hỏi tìm tòi, bằng tranh vẽ, bằng
mô hình mô tả cấu tạo mô tả các quá trình sinh lý.
Khi đã tạo đợc không khí hào hứng ban đầu cho học sinh trớc khi vào bài
học. Giáo viên phải biết làm thế nào để duy trì sự hào hứng đó từ đầu đến cuối
giờ học, tránh để giờ học tẻ nhạt dần đi. Muốn vậy giáo viên phải có một hệ
thống lôgic, phù hợp không quá khó, cũng không dễ quá để phát triển t duy sáng
tạo của học sinh. Ngoài ra giáo viên còn sử dụng các dụng cụ trực quan cũng rất
kích thích tò mò phát huy t duy tích cực của học sinh .
Hiện nay, một số giáo viên vẫn còn sử dụng phơng pháp giảng giải nhiều
hoặc sử dụng câu hỏi mà học sinh không cần phải t duy nhiều.
Ví dụ :" Khi dạy bài cấu tạo của phiến lá "
Sinh học 6 - trang 65.
* Giáo viên cho học sinh quan sát tranh vẽ H20.1: Sơ đồ cắt ngang phiến
lá. Học sinh đọc thông tin sgk học nắm đợc vị trí của biểu bì .
*Tiếp theo giáo viên cho học sinh quan sát hình 20.2, đọc thông tin sgk
*Học sinh trả lời hai câu hỏi sgk .

bào lỗ khí cũng hoạt động tơng tự nh vậy chỉ khác tế bào này thay đổi khi thấm
nớc.
*Giáo viên đặt ra câu hỏi tiếp : Tại sao lỗ khí đóng mở đợc ?
(Do thay đổi độ trơng nớc )
*Khi thay đổi thời tiết thì độ trơng nớc thay đổi nh thế nào ?(độ trơng nớc
thay đổi theo ).
? Nh vậy hoạt động của lỗ khí nh thế nào ?
(Nắng to thì lỗ khí đóng, lúc đó trao đổi khí và thoát hơi nớc ngừng).
Lỗ khí tập trung ở mặt trên hay mặt dới của lá, tại sao lại ở vị trí nh vậy ?
(Lỗ khí tập trung ở mặt dới của lá tránh ánh nắng trực tiếp)
Qua cách quan sát thí nghiệm, phải suy nghĩ để trả lời các câu hỏi trên.
Học sinh cần phải suy nghĩ độc lập nhận biết đợc mối liên quan giữa cấu tạo và
chức năng .
Trong thực tế không phải câu hỏi nào cũng đa vào tình huống có vấn đề
cần giải quyết để các em tìm tòi tuỳ vào bài, tuỳ vào vấn đề cần tìm hiểu mà xây
dựng câu hỏi cho phù hợp. Chúng ta không nên tránh các câu hỏi khó, nên dùng
ít nhng nhất thiết phải đa ra, mục đích để giúp học sinh có đầu óc tìm tòi hình
thành t duy phân tích, tập hợp các ý nhỏ để hoàn thành một câu hỏi khó hay một
bài tập lý thuyết về sinh học, câu hỏi khó thờng ra bài về nhà.
c). Xây dựng tình huống có vấn đề bằng cách ra bài tập trong củng cố bài dạy
(phiếu học tập).
6
Trong tiến trình dạy học việc củng cố bài là yêu cầu quan trọng. Đây là b-
ớc kiểm tra thứ nhất, đánh giá học sinh ở mức độ nào, tạo điêù kiện cho các em t
duy lại bài mình vừa học. Chúng ta nên xây dựng thành bài tập không tuân theo
thứ tự mục trong SGK đa các em vào tình huống t duy so sánh :
Ví dụ : Dạy song bài " Cây có hô hấp không" chúng ta có thể củng cố bài
bằng cách đa ra bài tập nh sau:
* Lập bảng so sánh.
Nội dung Hô hấp Quang hợp

Qua việc chấm bài tôi thấy các em đợc học theo phơng pháp mới trình bày
lập luận có hệ thống lôgic chặt chẽ hơn chứng tỏ các em có hiểu bài sâu, có sự
suy nghĩ, t duy sáng tạo hơn.
e) So sánh đối chứng.
So với lúc trớc nghiên cứu tôi thấy dạy học áp dụng phơng pháp tích cực
thì tình huống có vấn đề là nét đặc trng nhất, tạo cho các em hứng thú học tập
môn sinh học, thúc đẩy học sinh tính tích cực tìm tòi suy nghĩ khám phá, tập
trung chú ý, hứng thú học tập, thông qua nhiều hoạt động sáng tạo của các em để
tự các em chiếm lĩnh tri thức mới .
3. Những hạn chế khi thực hiện sáng kiến kinh nghịêm
Bên cạnh những kết quả đã đạt đợc tôi cũng nhận thấy còn một số vấn đề
bất cập, đó là những tình huống có vấn đề nêu ra học sinh cần phải giải đáp đợc.
Nh vậy mới hoàn thành kiến thức bài học những tình huống đa ra phát huy đợc
tính tích cực độc lập tìm tòi suy nghĩ của bản thân các em nhng nó chỉ phù hợp
cho học sinh khá giỏi, với học sinh trung bình thì khó khăn, với học sinh yếu thì
còn khó khăn hơn. Trong tình trạng hiện nay, một số lớp dạy của ta còn rất nhiều
đối tợng, do đó giáo viên phải nghiên cứu nhiều để tạo ra nhiều tình huống có
vấn đề phù hợp với nhận thức của từng đối tợng học sinh .
4. Bài học rút ra qua thực hiện sáng kiến kinh nghiệm.
Với trình độ học sinh không đồng đều nh hiện nay, do vậy mà những tình
huống gây hứng thú kích thích suy nghĩ tìm tòi của các em cần phải phân mức
cho từng đối tợng và phải xử lí trong mọi tình huống cụ thể.
Giáo viên phải đầu t nhiều hơn vào công việc soạn giảng. Phải có kế hoạch
chuẩn bị đồ dùng cho từng tiết học, ngay từ đầu năm học, có những đồ dùng phải
chuẩn bị trớc một tháng, trớc một tuần hoặc vài ngày.
Học sinh phải nghiên cứu kỹ bài trớc khi đến lớp, học sinh tập quan sát mẫu vật
sống ngoài thiên nhiên, kẻ trớc các bảng học tập vào vở bài tập .
Để thực hiện tốt mục tiêu bài học, nhiều khi giáo viên phải chuẩn bị những
thí nghiệm có thể tốn kém, vì vậy nhà trờng cũng phải kết hợp lo kinh phí cho
những thí nghiệm này.

- Sách giáo khoa đã đổi mới song vẫn còn một số tồn tại ví dụ màu sắc của
một số hình cha phù hợp, ở một số bài phần thông tin đa ra ngay từ đầu cũng cha
phù hợp, sẽ làm cho hoạt động tích cực của học sinh cha cao.
- Cơ sở vật chất còn cha phù hợp với yêu cầu trong các tiết dạythực hành
thí nghiệm.
9
Mục lục
*******
Phần Trang
Phần I. Đặt vấn đề. 1
Phần II. Giải quyết vấn đề.
I.Đối tợng và phơng pháp nghiên cứu.
II, Nội dung nghiên cứu.
3
4
Phần III. Kết luận. 11
10
Những tài liệu tham khảo
*********
1) Sách giáo khoa sinh học 6,7, 8, 9 THCS
2) Sách giáo viên sinh học 6, 7, 8, 9.
3) Tài liệu hớng dẫn học BDTX chu kỳ III môn sinh học.
4) Tài liệu đổi mới phơng pháp môn sinh học.
5) Chuẩn kiến thức kỹ năng môn sinh học THCS.
11