Tư tưởng nghệ thuật của Thạch Lam
Mọi cái rồi sẽ trôi đi, riêng sự thật còn lại "Qua bao biến thiên lịch sử,
qua bao chính kiến nghệ thuật tả hữu dọc con đường từ 45, văn chương và
tư tưởng về văn chương của Thạch Lam vẫn là một trong những giá trị còn
lại".
1 - Văn chương của Thạch Lam là những trang đẹp. Cho đến nay, nó càng
làm lôi cuốn tâm hồn những con người đương đại, những con người đã trải
qua hai cuộc chiến có máu và lửa thảm khốc. Thoát ra khỏi không gian và
thời gian "Vầng trăng và quầng lửa", con người hôm nay tìm về Thạch Lam
như nhu cầu tìm về một cõi hiền hoà, yên tĩnh, dịu dàng ; về một cõi mình
có thể lắng nghe mình - về thời gian của "Gió đầu mùa", không gian của
"Nắng trong vườn", hương vị của "Hà nội 36 phố phường"
2 - Văn chương của Thạch Lam là những trang hiện thực thoáng qua, những
dấu ấn còn lại trong cảm nhận của ta sau một cơn gió nhẹ dấu ấn trong
miên man. Đó là chủ nghĩa hiện thực không tả thực, một chủ nghĩa hiện thực
mỹ thuật (réolisme pitoresque). Ở đây không có rùng rợn và bão tố, không
có sần sùi, gồ ghề kịch tính Tất cả chỉ là đẹp và tinh tế; những "Dưới bóng
hoàng lan, Đứa con đầu lòng" đi nhẹ vào tâm thức ta.
3 - Cũng có khi văn chương của Thạch Lam đưa mỗi chúng ta vào một tự
vấn về nhân cách, nhân phẩm, lương tâm, danh dự nghĩa là những tự vấn ở
vùng đạo lý, đạo đức tiên thiên; những "Sợi tóc, Đứa con trở về " mang
hình câu hỏi tra vấn nhẹ nhàng.
4 - Từ thẩm mỹ cho đến tư tưởng, văn chương Thạch Lam xu hướng vế cái
đẹp của chất người, và chúng ta hiểu, vì sao Thạch Lam để lại nhiều giá trị
hơn cả so với những giá trị khác trong Tự lực văn đoàn. Thạch Lam cảm
hứng trên hằng số của tinh thần, cho nên văn chương của ông cũng trở thành
một hằng số giá trị trong văn học Việt Nam.
Thời văn học Việt Nam những thập kỷ 30 - 40, các tư tưởng về nghệ
thuật, dẫu đứng phía nào, ở nghệ thuật vị nghệ thuật hay nghệ thuật vị nhân
sinh, ở chủ nghĩa hiện thực hay chủ nghĩa lãng mạn cũng đều ở trình độ
giản đơn, nếu không nói là thô sơ. Các nhà tư tưởng nghệ thuật thưở ấy

"Ta thoát lên tiên cùng Thế Lữ, ta phiêu trường tình cùng Lưu Trọng Lư, ta
điên cuồng với Hàn Mặc Tử - Chế Lan Viên, ta đắm say cùng Xuân Diệu.
Nhưng động tiên đã khép, tình yêu không bền, điên cuồng rồi tỉnh, say đắm
vẫn bơ vơ ta ngơ ngẩn buồn trở về hồn ta cùng Huy Cận "
(Thi nhân Việt Nam)
Thoát ly và quên lãng, xét đến cùng, cũng là một thái độ phản kháng
thực tại. Nhưng nó không nhập cuộc. Thạch Lam muốn có một cái thế nhập
cuộc của văn chương.
2 - Văn chương với Thạch Lam phải là một thứ khí giới.
Con người sinh ra văn chương, mong muốn nó trờ thành một công cụ chiến
đấu cho hạnh phúc của con người. Đó là một sứ mệnh xét từ góc độ sinh
thành chủng loại văn chương - nghệ thuật. Đó là quan điểm nghệ thuật vị
nhân sinh. Nhưng khi văn chương phát triển thì cũng phải nhìn nó từ góc độ
sinh thành cá thể. Từ góc độ này, có thể chấp nhận thái độ nghệ thuật vị
nghệ thuật. Bình diện nhân sinh nằm nơi sâu của tiềm tàng, bình diện nghệ
thuật sẽ bay lên như một cõi riêng từ cái nền tiềm tàng đó.
Muốn vị nhân sinh hay vị nghệ thuật thì nghệ thuật vẫn là tiếng nói của
trái tim con người, vẫn là cuộc giao lưu giữa trái tim và những trái tim. Tự
nó, văn chương đã mang cái véc - tơ hướng vào con người, vào cuộc đời.
Văn chương, với Thạch Lam, là một thứ khí giới. Nhưng nó không mang
tính vật chất thô thiển, nó là thứ khí giới thanh cao. Nó đến với nơi thanh
cao của tinh thần con người.
Viết đến đây, tôi tự nhiên liên tưởng tới thơ Sóng Hồng:
Dùng cán bút làm đòn xoay chế độ
Mỗi vần thơ - bom đạn phá cường quyền
3 - Sứ mệnh đầu tiên của văn chương, theo Thạch Lam, là tố cáo và
thayđổi cái thế giới giả dối và tàn ác.
Văn chương có thể nào khác như thế được khi con người đang bị chìm
trôi trong bao bi kịch bởi sự tàn ác và giả dối. Đưa sự mệnh tố cáo lên hàng
đầu, Thạch Lam muốn văn chương phải mang được một chủ nghĩa nhân đạo