TƯ TƯỞNG NGHỆ THUẬT CỦA THẠCH LAM
Hoàng Thiệu Khang
Mọi cái rồi sẽ trôi đi, riêng sự thật còn lại "Qua bao biến thiên lịch sử, qua bao
chính kiến nghệ thuật tả hữu dọc con đường từ 45, văn chương và tư tưởng về văn
chương của Thạch Lam vẫn là một trong những giá trị còn lại".
1 - Văn chương của Thạch Lam là những trang đẹp. Cho đến nay, nó càng làm
lôi cuốn tâm hồn những con người đương đại, những con người đã trải qua hai cuộc
chiến có máu và lửa thảm khốc. Thoát ra khỏi không gian và thời gian "Vầng trăng và
quầng lửa", con người hôm nay tìm về Thạch Lam như nhu cầu tìm về một cõi hiền
hoà, yên tĩnh, dịu dàng ; về một cõi mình có thể lắng nghe mình - về thời gian của
"Gió đầu mùa", không gian của "Nắng trong vườn", hương vị của "Hà nội 36 phố
phường"
2 - Văn chương của Thạch Lam là những trang hiện thực thoáng qua, những dấu
ấn còn lại trong cảm nhận của ta sau một cơn gió nhẹ dấu ấn trong miên man. Đó là
chủ nghĩa hiện thực không tả thực, một chủ nghĩa hiện thực mỹ thuật (réolisme
pitoresque). ở đây không có rùng rợn và bão tố, không có sần sùi, gồ ghề kịch tính
Tất cả chỉ là đẹp và tinh tế; những "Dưới bóng hoàng lan, Đứa con đầu lòng" đi nhẹ
vào tâm thức ta.
3 - Cũng có khi văn chương của Thạch Lam đưa mỗi chúng ta vào một tự vấn về
nhân cách, nhân phẩm, lương tâm, danh dự nghĩa là những tự vấn ở vùng đạo lý, đạo
đức tiên thiên; những "Sợi tóc, Đứa con trở về " mang hình câu hỏi tra vấn nhẹ
nhàng.
4 - Từ thẩm mỹ cho đến tư tưởng, văn chương Thạch Lam xu hướng vế cái đẹp
của chất người, và chúng ta hiểu, vì sao Thạch Lam để lại nhiều giá trị hơn cả so với
những giá trị khác trong Tự lực văn đoàn. Thạch Lam cảm hứng trên hằng số của tinh
thần, cho nên văn chương của ông cũng trở thành một hằng số giá trị trong văn học
Việt Nam.
Thời văn học Việt Nam những thập kỷ 30-40, các tư tưởng về nghệ thuật, dẫu
đứng phía nào, ở nghệ thuật vị nghệ thuật hay nghệ thuật vị nhân sinh, ở chủ nghĩa hiện
thực hay chủ nghĩa lãng mạn cũng đều ở trình độ giản đơn, nếu không nói là thô sơ.
Các nhà tư tưởng nghệ thuật thưở ấy mang cấu trúc tư duy tam đoạn luận. Chưa thấy có

buồn trở về hồn ta cùng Huy Cận " (Thi nhân Việt Nam)
Thoát ly và quên lãng, xét đến cùng, cũng là một thái độ phản kháng thực tại.
Nhưng nó không nhập cuộc. Thạch Lam muốn có một cái thế nhập cuộc của văn
chương.
2 - Văn chương với Thạch Lam phải là một thứ khí giới. Con người sinh ra văn
chương, mong muốn nó trờ thành một công cụ chiến đấu cho hạnh phúc của con người.
Đó là một sứ mệnh xét từ góc độ sinh thành chủng loại văn chương - nghệ thuật. Đó là
quan điểm nghệ thuật vị nhân sinh. Nhưng khi văn chương phát triển thì cũng phải nhìn
nó từ góc độ sinh thành cá thể. Từ góc độ này, có thể chấp nhận thái độ nghệ thuật vị
nghệ thuật. Bình diện nhân sinh nằm nơi sâu của tiềm tàng, bình diện nghệ thuật sẽ bay
lên như một cõi riêng từ cái nền tiềm tàng đó.
2
Muốn vị nhân sinh hay vị nghệ thuật thì nghệ thuật vẫn là tiếng nói của trái tim
con người, vẫn là cuộc giao lưu giữa trái tim và những trái tim. Tự nó, văn chương đã
mang cái véc-tơ hướng vào con người, vào cuộc đời.
Văn chương, với Thạch Lam, là một thứ khí giới. Nhưng nó không mang tính vật chất
thô thiển, nó là thứ khí giới thanh cao. Nó đến với nơi thanh cao của tinh thần con
người.
Viết đến đây, tôi tự nhiên liên tưởng tới thơ Sóng Hồng:
Dùng cán bút làm đòn xoay chế độ
Mỗi vần thơ - bom đạn phá cường quyền
3 - Sứ mệnh đầu tiên của văn chương, theo Thạch Lam, là tố cáo và thayđổi cái
thế giới giả dối và tàn ác.
Văn chương có thể nào khác như thế được khi con người đang bị chìm trôi trong
bao bi kịch bởi sự tàn ác và giả dối. Đưa sự mệnh tố cáo lên hàng đầu, Thạch Lam
muốn văn chương phải mang được một chủ nghĩa nhân đạo hiện thực (Nhà Mẹ Lê)
Nhưng khi ngôi nhà của cơ chế cũ đã nát vụn dưới buá tạ của văn chương phê
phán, khi thói tàn bạo và giả dối đã bị phơi ra dưới ánh nắng mặt trời thì văn chương
cũng phải cảm nhận được một mạch sống đang chảy về đâu. Văn chương phải góp
phần cho cuôc thay đổi. Sinh thành cá thể phải nằm trong sinh thành chủng loại của nó.