Đặc tính xã hội của đô thị hiện đại
Việt Nam đang trong quá trình cải tạo và xây dựng các thành phố, thị xã
thành những đô thị hiện đại. Hầu hết các thành phố, thị xã hiện hữu đến nay
đã có các đề án quy hoạch phát triển tổng thể để thực hiện. Ở từng đề án, có
lẽ những người tham gia vẽ nên nó đã hình dung đến cái viễn cảnh của một
đô thị hiện đại với sự phát triển bền vững. Tuy nhiên, với những gì đang diễn
tiến từ các đô thị này, đã cho ta nhận thức rằng: đô thị không phải là một mô
hình dễ vẽ, dễ xây, mà đô thị là một hệ thống của một tiến trình xã hội, kinh
tế, văn hoá rất đặc thù.
Những diến tiến về sự thay đổi không gian vật chất, kỹ thuật sẽ dần định hình cuộc
sống xã hội và sinh hoạt văn hoá muôn màu, muôn vẻ của triệu triệu con người
chúng ta. Việc nhìn lại một số trải nghiệm từ các đô thị hiện đại ở các nước phát
triển để xác định cái viễn cảnh về những đặc tính văn hoá, xã hội hợp lý ở các đô
thị hiện đại mà chúng ta đang xây dựng là việc cần thiết.
Có thể nói rằng, đa số các thiết kế quy hoạch và kiến trúc của các đô thị hiện đại
được xây dựng là nhằm sẵn sàng đảm trách các vị trí kinh tế, xã hội và văn hoá
của các cộng đồng dân cư. Thế nhưng, ở mức độ nhất định, sự xuất hiện của
những công trình vĩ đại cùng với các kiểu kiến trúc trìu tượng ở các đô thị hiện đại
tại nhiều quốc gia phát triển, đã ít nhiều nảy sinh mâu thuẫn so với nhu cầu hiện
tại và tương lai của đa số người dân. Phần lớn các đô thị hiện đại - những đô thị
"đi trước", đã được quy hoạch và xây dựng theo nghĩa rằng: "các kỹ thuật hiện
đại" sẽ được dùng để nâng cấp và tạo dựng nên một không gian vật thể và xã hội
đô thị mới, nơi đó các tiêu chí vật chất kỹ thuật được dùng để đánh giá mức độ
hiện đại. Và hiển nhiên, quy mô và loại hình không gian vật thể của các công trình
tại những đô thị này được xây dựng chủ yếu dựa trên cơ sở duy lý của một nhóm
người có quyền lực tài chính và chính trị.
Chúng ta biết rằng, tại các nước phát triển, quá trình cải tạo và nâng cấp các đô thị
vốn rất hiện đại cũng đang diễn ra mạnh mẽ. Các nhà làm quy hoạch xây dựng và
kiến trúc thông qua những trải nghiệm có được, đã rất chú ý đến các khía cạnh về
việc tái thiết lập các không gian xã hội và văn hoá trong đô thị, nơi mà cơ hội quần
cư sinh sống được mở rộng hơn cho đa dạng các thành phần xã hội. Những thành

người với người, tất cả chỉ vì bảo vệ sự quy củ trong gia đình và cuộc sống của
khu dân cư hiện đại". Tuy vậy, rõ ràng những hành vi bạo lực và tội phạm tại
những đô thị hiện đại, riêng tư và khép kín, là nỗi sợ hãi của rất nhiều người.
Trong môi trường sống ấy, tất nhiên chỉ có luật pháp mới giúp họ giảm được nỗi
sợ hãi đó. Tình làng nghĩa xóm sẽ không còn đủ mạnh để bảo vệ cuộc sống của
người dân tại những khu phố hiện đại này. Thật vậy, chính nỗi sợ hãi và cảm giác
dễ bị tổn thương mà cư dân ở một số đô thị hiện đại ở các nước "đi trước" đã trải
qua rất đáng để ta suy ngẫm.
Phải chăng, đã đến lúc các nhà làm quy hoạch đô thị cần nhìn nhận sâu sắc và có
thể cũng cần phải thay đổi cái triết lý phát triển trong các đề án quy hoạch đô thị
của mình, để hưởng cái lợi và tránh cái hại, đúng vị thế của những người đi sau.