Vận dụng lý luận hình thái kinh tế - xã hội để luận chứng về con
đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta trong giai đoạn hiện nay.
Học thuyết về hình thái kinh tế - xã hội chỉ rõ xã hội tồn tại được phải có
quan hệ giữa người với người. Trong các quan hệ xã hội đó, quan hệ xã hội vật
chất, tức là quan hệ sản xuất là quan hệ cơ bản, quyết định các quan hệ xã hội
khác. Quan hệ sản xuất trở thành tiêu chuẩn cơ bản, khách quan để phân biệt các
chế độ xã hội.
Trên cơ sở, những kết quả nghiên cứu lý luận và tổng kết quá trình lịch
sử, C.Mác đã đưa ra quan điểm duy vật về lịch sử và hình thành học thuyết về
hình thái kinh tế - xã hội với những nội dung chính sau đây:
Thứ nhất, thừa nhận sản xuất vật chất là cơ sở của sự tồn tại và phát triển
xã hội. Sản xuất xã hội là hoạt động đặc trưng riêng có của con người và xã hội
loài người, đó là cái phân biệt “sự khác nhau cơ bản giữa xã hội loài người và
loài vật”. Sản xuất xã hội bao gồm 3 hoạt động sản xuất cơ bản: sản xuất vật
chất, sản xuất tinh thần và sản xuất ra bản thân con người.
Trong hiện thực, ba quá trình này của sản xuất không tách biệt nhau, trong
đó sản xuất vật chất giữ vai trò nền tảng, là cơ sở cho sự tồn tại, phát triển xã hội
và xét đến cùng, nó là cái quy định và quyết định toàn bộ đời sống xã hội.
Thứ hai, khẳng định mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và
quan hệ sản xuất. C.Mác viết: “Những quan hệ xã hội đều gắn liền mật thiết với
những lực lượng sản xuất. Do có được những lực lượng sản xuất mới, loài người
thay đổi phương thức sản xuất của mình, và do thay đổi phương thức sản xuất,
cách kiếm sống của mình, loài người thay đổi tất cả những quan hệ xã hội của
mình. Cái cối xay quay bằng tay đưa lại xã hội có lãnh chúa, cái cối xay chạy
bằng hơi nước đưa lại xã hội có nhà tư bản công nghiệp”.
1/10
Như vậy, theo C.Mác, lực lượng sản xuất, xét đến cùng, là cái đóng vai
trò quyết định trong việc thay đổi phương thức sản xuất, dẫn đến thay đổi toàn
bộ các quan hệ xã hội.
Thứ ba, khẳng định mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến
trúc thượng tầng. Trong quan niệm của C.Mác, quan hệ biện chứng giữa cơ sở

chế độ nô lệ. Trong khi đó, ở Nga, Ba Lan, Đức , chế độ phong kiến ra đời
không phải từ chế độ nô lệ. Ở Mỹ, do đặc điểm lịch sử của nó, chế độ tư bản
hình thành trong điều kiện xã hội không trải qua chế độ phong kiến. Ngay ở Việt
Nam, trong tiến trình phát triển lịch sử của mình, chúng ta đã không trải qua chế
độ nô lệ.
Do vậy từ xuất phát điểm là một nước nữa phong kiến thuộc địa,
sau khi giành lấy chính quyền, Đảng và nhân dân ta đã quyết định lựa
chọn bỏ qua giai đoạn phát triển TBCN quá độ lên CNXH cũng là điều
hoàn toàn phù hợp với yêu cầu khách quan của nền kinh tế.
Bởi lẽ, đất nước ta quá độ lên CNXH trong điều kiện cuộc cách mạng
khoa học và công nghệ hiện đại đang phát triển mạnh mẽ trên thế giới. Cuộc
cách mạng này vừa tạo ra thời cơ thuận lợi cho phép một quốc gia có thể phát
triển nhảy vọt trong một thời gian khá ngắn, như thực tế nhiều quốc gia đã
chứng minh. Nếu chúng ta tận dụng được thời cơ và vượt qua được thách thức
thì có thể tạo ra được những cơ sở để thực hiện sự phát triển rút ngắn, bỏ qua
chế độ tư bản chủ nghĩa trên con đường đi tới chủ nghĩa xã hội.
Mặt khác, ở nước ta tiến trình của cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhân
dân kéo dài 30 năm đã đem lại những thành tựu to lớn, tạo nên những tiền đề để
nước ta bước vào thời kỳ quá độ lên CNXH. Những thành tựu và những tiền đề
đó (nhất là những thành tựu trong lĩnh vực xây dựng kiến trúc thượng tầng và
những tiền đề về chính trị, xã hội), không dung nạp sự thống trị của quan hệ sản
xuất và kiến trúc thượng tầng TBCN. Thậm chí, những thành tựu đó sẽ bị hủy
hoại, những tiền đề đó sẽ bị phủ định, nếu đất nước đi theo con đường TBCN.
3/10
Tuy nhiên, trước thời kỳ đổi mới, theo tư duy “kiểu cũ”, chúng ta cho
rằng sự ra đời của CNXH là kết quả của sự phủ định triệt để CNTB, từ đó có nơi
có lúc cho rằng cái gì càng xa với CNTB thì càng gần với CNXH. Do sai lầm
chủ quan duy ý chí, nóng vội trong cải tạo xã hội, chúng ta đã nhận thức và vận
dụng chưa đúng quy luật khách quan về mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng
sản xuất và quan hệ sản xuất và mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và

độ TBCN, nhưng đồng thời sử dụng những thành quả văn minh trong CNTB
một cách chủ động và tự giác, chọn lọc kỹ lưỡng trong điều kiện mới - điều kiện
có nhà nước XHCN và với chủ thể mới là nhân dân lao động.
“Bỏ qua” chế độ TBCN nhưng nước ta vẫn phải tôn trọng quá trình lịch
sử - tự nhiên của sự chuyển biến từ hình thái kinh tế - xã hội này sang hình thái
kinh tế - xã hội khác, đặc biệt, phải tôn trọng quá trình lịch sử tự nhiên của lực
lượng sản xuất, của các nhân tố kinh tế - kỹ thuật mà xét đến cùng là những
nhân tố quyết định sự ra đời, tồn tại và phát triển của chế độ mới.
Nước ta “bỏ qua’ chế độ TBCN nhưng không thể bỏ qua quá trình phát
triển có tính quy luật từ sản xuất nhỏ lên sản xuất lớn mà CNTB đã từng trải
qua: sản xuất hàng hóa; tiến hành cách mạng kỹ thuật - theo nhu cầu phát triển
biện chứng của kỹ thuật trong hiệp tác giản đơn, công trường thủ công, đại công
nghiệp cơ khí - để chuyển lao động thủ công thành lao động sử dụng máy móc;
mở rộng giao lưu trong nước và giao lưu quốc tế, khắc phục tâm lý sản xuất nhỏ
và tư tưởng phong kiến
“Bỏ qua” chế độ TBCN nhưng phải kế thừa những thành tựu tiến bộ mà
loài người tạo ra trong chế độ CNTB. Sau khi “bỏ qua” phần lạc hậu của CNTB
(địa vị thống trị của quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng TBCN), chúng ta
cần tiếp thu những thành tựu của CNTB và sử dụng chúng vào mục tiêu xây
dựng CNXH. “Bỏ qua” chế độ TBCN, nhưng đồng thời sử dụng những thành
quả văn minh trong CNTB một cách chủ động và tự giác, chọn lọc kỹ lưỡng
5/10
trong điều kiện mới - điều kiện có nhà nước XHCN và với chủ thể mới là nhân
dân lao động.
Nhận thức mới của Đảng ta về mô hình CNXH và con đường đi lên
CNXH đã được thể hiện nhất quán. Sự nhất quán đó sẽ tạo nên một nền tảng
vững chắc cho hệ thống quan điểm lý luận về CNXH và con đường đi lên
CNXH ở nước ta đã bắt đầu hình thành và sẽ từng bước được bổ sung, hoàn
thiện.
Thành tựu đó có ý nghĩa lớn nhưng vẫn là bước đầu.Vì, một mặt, nó cần

nghĩa phải có tấm gương của một cuộc cách mạng vô sản đã thắng lợi ở các
nước tư bản phát triển. Đối với Việt Nam, cho đến nay, những bài học, cả về
thành công lẫn thất bại, của các cuộc cách mạng vô sản đều hết sức bổ ích.
Là một Đảng giàu tinh thần cách mạng, sáng tạo, gắn bó với quần chúng,
trong những thời điểm phong trào xã hội chủ nghĩa, phong trào cộng sản và
công nhân quốc tế có sự khủng hoảng, Đảng Cộng sản Việt Nam vẫn kiên định
lãnh đạo nhân dân ta thực hiện thắng lợi đường lối đổi mới, vượt qua những
hiểm nghèo, đưa công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ đất nước tiến
lên một cách vững chắc.
Từ một nước chậm phát triển, bằng “con đường rút ngắn” đi lên CNXH,
tất yếu nước ta phải trải qua một thời kỳ quá độ lâu dài trong đó có sự xen kẽ
“những mảng của chủ nghĩa xã hội” với “những mảng của CNTB” (Lê-nin).
Trạng thái xen kẽ ấy làm cho các yếu tố của CNXH và các yếu tố của CNTB
vừa đấu tranh với nhau, vừa “chung sống hòa bình”, vừa bài trừ, vừa nương tựa,
thâm nhập vào nhau.
Do đó, trong thời kỳ quá độ, chúng ta phải hiểu được tính chất quá độ, tức
là vừa có tính chất XHCN, vừa chưa có đầy đủ hoặc chưa có. Cần quán triệt sâu
sắc tính chất quá độ, tính đan xen rất phức tạp này để không được nhân danh
khắc phục sự chệch hướng mà quy chụp cho một thực tiễn đang vận động dẫn
đến cản trở, kìm hãm quá trình đổi mới và phát triển. Mặt khác, càng không vì
tính chất quá độ, tính đan xen rất phức tạp mà chúng ta thiếu tỉnh táo, thiếu trách
7/10
nhiệm trong lãnh đạo, chỉ đạo đấu tranh khắc phục, đẩy lùi những biểu hiện
chệch định hướng xã hội chủ nghĩa. Dù mang tính chất quá độ, sự đan xen phức
tạp nhưng trong tiến trình vận động của thời kỳ này, thì sau mỗi chặng đường,
mỗi nấc thang quá độ, tính chất XHCN phải tăng lên.
Về chính trị, trước hết đó là chiều hướng tăng lên của sự giảm sút vai trò
lãnh đạo của Đảng cộng sản và hiệu lực quản lý của nhà nước pháp quyền xã hội
chủ nghĩa. V.I. Lê-nin đã cảnh báo nguy cơ này bằng việc Người nêu lên hình
tượng : Người Bôn-sê-vích cầm lái nhưng chiếc xe không đi theo hướng lái nữa!

Giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa đòi hỏi mỗi cán bộ, đảng viên
nắm vững và kiên quyết thực hiện thắng lợi phương hướng cơ bản mà "Cương
lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên xã hội chủ nghĩa" đã xác định :
Một là, xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, Nhà nước của
nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, lấy liên minh giai cấp công nhân với giai
cấp nông dân và tầng lớp trí thức làm nền tảng do Đảng Cộng sản lãnh đạo, thực
hiện đầy đủ quyền dân chủ của nhân dân, giữ nghiêm kỷ cương xã hội, chuyên
chính với mọi hành động xâm phạm lợi ích của Tổ quốc và của nhân dân.
Hai là, phát triển lực lượng sản xuất, công nghiệp hóa đất nước theo
hướng hiện đại gắn liền với phát triển một nền nông nghiệp toàn diện là nhiệm
vụ trung tâm nhằm từng bước xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật của chủ nghĩa
xã hội, không ngừng nâng cao năng suất lao động xã hội và cải thiện đời sống
nhân dân.
Ba là, phù hợp với sự phát triển của lực lượng sản xuất, thiết lập từng
bước quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa từ thấp đến cao với sự đa dạng về hình
thức sở hữu. Phát triển nền kinh tế sản xuất hàng hóa nhiều thành phần theo định
hướng xã hội chủ nghĩa, vận hành theo cơ chế thị trường, có sự quản lý của Nhà
nước. Kinh tế quốc doanh và kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng của
nền kinh tế quốc dân. Thực hiện nhiều hình thức phân phối lấy phân phối theo
kết quả lao động và hiệu quả kinh tế là chủ yếu.
9/10
Bốn là, tiến hành cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và
văn hóa, làm cho thế giới quan Mác - Lê-nin và tư tưởng Hồ Chí Minh giữ vị trí
chủ đạo trong đời sống tinh thần xã hội. Kế thừa và phát huy những truyền
thống văn hóa tốt đẹp của tất cả các dân tộc trong nước, tiếp thu tinh hoa văn
hóa nhân loại, xây dựng một xã hội dân chủ, văn minh vì lợi ích chân chính và
phẩm giá con người với trình độ trí thức, đạo đức, thể lực và thẩm mỹ ngày càng
cao. Chống tư tưởng văn hóa phản tiến bộ, trái với những truyền thống tốt đẹp
của dân tộc và những giá trị cao quý của loài người, trái với phương hướng đi
lên chủ nghĩa xã hội.