Trần Thuý Phợng

Sáng kiến Kinh nghiệm về phơng pháp đặt
câu hỏi
sáng kiến kinh nghiệm
phơng pháp đặt câu hỏi
Trong dạy thơ trữ tình

A- lí do chọn sáng kiến
I- Lí do chọn đề tài:
1-Cơ sở lí luận: Trong nhà trờng phổ thông, môn Ngữ Văn là một bộ môn
quan trọng. Đây là một môn chiếm tỉ lệ giờ cao trong số các tiết học, là một
bộ môn có nội dung nghệ thuật, vừa có nội dung khoa học nh bất kì bộ môn
văn hoá nào khác. Do vậy: Dạy Văn là dạy cách làm ngời.Trong những
năm gần đăy, việc dạy học môn ngữ văn trong nhà trờng THCS nói
riêng và trong nhà trờng phổ thông nói chung đã có những chuyển biến
rõ rệt theo hớng tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh . Giáo viên
tích cực tiếp thu phơng pháp mới ; học sinh tiếp thu theo hớng tích cực
chủ động. Để khẳng định sự đổi mới phơng pháp dạy học mới, chúng
tôi chú ý tới khâu giảng dạy của thày và khâu tiếp nhận của trò. Nếu
mh trong giờ dạy Tiếng Việt cần phải chú ý tới phơng pháp nêu vấn đề
giải quyết vấn đề nhằm khai thác tới bài học và kiến thức mới thì trong
giờ dạy văn cần chú ý tới hệ thống cau hỏi để làm bật nên chất văn,
giọng văn giúp học sinh cảm nhận đợc cái hay, cái đẹp của tác phẩm
văn chơng.
Trong hệ thống câu hỏi của giảng văn có sự khác nhau giữa việc gỉang
tác phẩm tự sự với tác phẩm thơ trữ tình. Việc giảng tác phẩm thơ trữ
tình đòi hỏi ngời giáo viên không chỉ khai thác đúng nội dung tác phẩm
mà còn đòi hỏi khai thác cái hay, cái đẹp của ngôn từ, hình ảnh nhịp
điệu Đấy chính là cái khó trong quá trình giảng dạy thơ.


dụng.
B-Mục đích, ph ơng pháp và phạm vi sáng kiến
1- Mục đích nghiên cứu:
Qua những lí do đã nêu ở trên và qua thực tiễn giảng dạy, tôi chọn vấn
đềPhơng pháp đặt câu hỏi trong thơ trữ tình với mục đích:
- Giúp giáo viên làm chủ đợc giờ dạy
- Giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách dễ dàng nhất
Mục đích giúp nâng cao chất lợng dạy và học của giáo viên và
học sinh trong nhà trờng THCS
2- Ph ơng pháp nghiên cứu:
Trong quá trình nghiên cứu tôi đã áp dụng các phơng pháp khác nhau
nhằm hỗ trợ, bổ xung cho sáng kiến thành công
a- Phơng pháp nghiên cứu lí thuyết:
- Đọc các tài liệu có liên quan đến vấn đề cần nghiên cứu
- Thu thập các thông tin vấn đề cần thiết
- Phân tích các tài liệu có liên quan
TrờngTHCS Dĩnh Trì - Lạng Giang
2
Trần Thuý Phợng

Sáng kiến Kinh nghiệm về phơng pháp đặt
câu hỏi
b- Phơng pháp thực tiễn:
- Nêu các vấn đề , giải quyết vấn đề.
- Tìm hiểu thực tiễn , trao đổi trực tiếp với học sinh .
-Dự giờ đồng nghiệp.
3-Phạm vi, đối tợmg của sáng kiến.
- Đối tợng: các tác phẩm thơ trữ tình trong chuorng trình lớp 9: Bếp Lửa-
Bằng Việt; Con cò Chế Lan Viên.
- Phạm vi: hệ thống các câu hỏi nhằm khai thác các tác phẩm thơ trữ tình.

không khí sôi nổi cho giờ học.
* PGS Vũ Nho Trong nhiều biên pháp tổ chức và định hớng hoạt
động của học sinh, việc soạn thảo một hệ thống câu hỏi có một vị trí đặc biệt
quan trọng Hệ thống câu hỏi phải có mặt hầu hết các phơng pháp dạy văn
mới, nhiều khi là nội dung chủ yếu của phơng pháp để thể hiện rõ năng lực
của giáo viên.
2- Những tiêu chuẩn qui định đối với một câu hỏi trong giờ văn:
2.1- Câu hỏi phải có tính định h ớng rõ ràng: hớng đúng vào vấn đề
đang quan tâm tìm hiểu, khám phá, không xa xôi, chung
2.2- Về nội dung: Câu hỏi phải tạo tình huống để yêu cầu học sinh
phải suy nghĩ, phải tìm tòi (nhng vừa phải vừa sức học sinh) để các em đợc
hoạt động trí tuệ, tự khám phá các vấn đề mà câu hỏi nêu ra.
2.3 Về hình thức: Câu hỏi phải đợc diễn đạt trong sáng (để dễ hiểu) và
gợi cảm (để tạo hứng thú), tránh khô khan, cộc lốc (là gì nh thế nào?).
- Ví dụ: Hình ảnh đầu súng trăng treo đem đến cho chúng ta một
nhận thức và một cảm xúc mới về tình đồng đội, em thử phân tích hình ảnh
này?
- Câu thơ có hai mặt trời toả sáng, hai hình ảnh này có giống nhau
không? Nó gợi cho em những cảm nghĩ gì?
2.4 Về số lợng: Do thời gian của một giờ học có hạn, mỗi giờ văn chỉ
nên có 7 đến 10 câu hỏi các loại. Vì vậy cần chọn lọc những chỗ cần hỏi,
không nên hỏi quá nhiều, giờ dạy sẽ căng thẳng, mất hứng thú.
3-Các loại câu hỏi th ờng sử dụng trong một giờ văn:
3.1: Qui trình hoạt động văn bản trong một giờ văn thờng đi theo trình
tự tìm hiểu - khám phá- chiếm lĩnh tác phẩm (hay tìm hiểu, phân tích, sử
dụng theo thuật ngữ SGK)
* Hệ thống câu hỏi phải phục vụ cho qui trình này, nghĩa là phải từ
thấp đến cao, từ câu hỏi tìm hiểu đến câu hỏi khám phá và câu hỏi chiếm
lĩnh tác phẩm (liều lợng mỗi loại tuỳ theo đối tợng học sinh; đối với lớp
6, 7 câu hỏi tìm hiểu cần nhiều hơn; lớp 8, 9 lại phải sử dụng đến câu

Ví dụ: Hình ảnh ngời lính trong gian khổ thơng nhau tay nắm lấy
bàn tay đã nói với em những gì?
-Hình ảnh Bếp lửa qua từng giai đoạn cảm xúc của tác giả đã mang
những ý nghĩa khác nhau nh thế nào?
* Loại câu hỏi này thờng sử dụng với nhiều học sinh lớp 8-9. Nó giúp
học sinh thâm nhập vào chiều sâu của tác phẩm, khám phá những vẻ đẹp lại
trong các chi tiết, các hình tợng từ đó hiểu sâu hơn giá trị nội dung và nghệ
thuật của tác phẩm. Vì vậy khi đặt câu hỏi, giáo viên nên tạo điều kiện để
học sinh thảo luận và tôn trọng những cảm thụ riêng của học sinh (chống áp
đặt trong thởng thức văn chơng ). Nếu học sinh suy diễn quá xa, giáo viên
chỉ nên gợi ý cách hiểu hợp lí nhất.
c- Câu hỏi khái quát tổng hợp:
TrờngTHCS Dĩnh Trì - Lạng Giang
5
Trần Thuý Phợng

Sáng kiến Kinh nghiệm về phơng pháp đặt
câu hỏi
Loại câu hỏi này thờng đợc hỏi sau khi đã hoàn thành về cơ bản quá
trình khám phá, tìm hiểu tác phẩm. Nó dùng để đánh giá khái quát giá trị của
tác phẩm hoặc kiểm tra sự chiếm lĩnh tác phẩm, của mỗi học sinh (yêu cầu
học sinh trình bày những hiểu biết về giá trị của tác phẩm, bày tỏ những
quan điểm của mình về những giá trị đó) Cái đích cơ bản của việc dạy
văn trong nhà trờng.
Ví dụ: hai câu thơ cuối của bài sang thu, ngoài nghĩa tả thực, tác giả
còn muốn gửi gắm vào đó những suy nghĩ gì về cuộc đời?
II- Nội dung các câu hỏi trong giờ dạy văn:
1- Nội dung: Trong giờ giảng dạy văn, các câu hỏi đàm thoại về một
bài văn, về một tác phẩm văn học đợc phân loại theo những hình thức khác
nhau.Có thể dựa theo tiến trình lên lớp, theo yêu cầu giáo dục và giáo dỡng,

dụng đợc. Muốn bài dạy có hiệu suất cao, hệ thống câu hỏi phải có sự
liên kết hài hoà, ngời thày giáo phải hết sức thân trọng để tránh tình
huống sai lệch thông tin.
2- á p dụng kinh nghiệm .
Ví dụ: khi dạy bài thơ Bếp lửa của Bằng Việt ta thấy đây là một bài
thơ nói về những kỉ niệm của tình bà cháu, kỉ niệm về những năm ngời
cháu ở với bài. Bài thơ có những khổ thơ dài ngắn khác nhau. Vậy
khi giảng bài thơ này đầu tiên ta có thể đa ra câu hỏi:
- Tại sao khổ đầu của bài thơ lại có ba câu? Ba câu đó gợi cho em suy
nghĩ gì về hình ảnh Bếp lửa
Có thể câu hỏi này sẽ hơi khó với học sinh xong cũng phải đa ra để
định hớng cho việc tiếp thu chủ đề của bài thơ. Đó là hình ảnh Bếp
lửa xa xôi ẩn hiện trong kí ức của tác giả, một bếp lửa thắm đợm tình
bà cháu.
- Tại sao khi tác giả nhớ lại những kỉ niệm đó mà sống mũi vẫn còn
cay?
Câu hỏi này nhằm giúp học sinh bộc lộ cảm xúc của mình, hoá thân
vào nhân vật, thể hiện cảm xúc.
- Trong đoạn thơ vừa đọc, tác giả đã nhắc đến những kỉ niệm, kỉ niệm
nào mà em cho là xúc động nhất, sâu sắc nhất? vì sao?
Với câu hỏi này, học sinh tự do phát biểu ý kiến của mình. Tuỳ theo sự
cảm thụ của từng em bộc lộ sự rung cảm sâu sắc với tác phẩm.
- Em thử tởng tợng và kể lại cảnh hai bà cháu ở Huế qua cảnh đó
gợi cho em suy nghĩ gì?
- Em có suy nghĩ gì về hình ảnh ngời bà trong bài thơ?
Ngời bà là nhân vật trung tâm của tác phẩm. Qua bài thơ tác giả muốn
nói ngời bà có sự ảnh hởng sâu sắc về thể chất và tâm hồn nhà thơ.
Câu hỏi này giúp học sinh có cái nhìn nhất quán về hình tợng thơ
trong tác phẩm.
TrờngTHCS Dĩnh Trì - Lạng Giang

- Học sinh hứng thú học, giờ học sôi nổi. Các em học sinh đợc phát
huy trí lực của mình một cách hiệu qủa nhất, tiếp thu bài nhanh hơn.
Với cách đặt câu hỏi nh vậy các em đợc tự do bày tỏ ý kiến riêng của
mình nên rất mạnh dạn và muốn đợc phát biểu. Bên cạnh những câu
hỏi các em có thể trả lời dễ dàng khi chú ý theo dõi bài, còn có những
câu hỏi đòi hỏi sự t duy của những em khá, hoặc có câu gợi mở của
thầy.
Qua bài giảng, với những dạng câu hỏi nh vậy, nếu cho các em viết
đoạn văn phát biểu cảm tởng thì đa số các em đều viết đợc đặc biệt là
TrờngTHCS Dĩnh Trì - Lạng Giang
8
Trần Thuý Phợng

Sáng kiến Kinh nghiệm về phơng pháp đặt
câu hỏi
với những em học sinh ở khối lớp chọn các em đã thể hiện những nét
riêng, những ý tởng rất độc đáo trong bài viết của mình.
Rõ ràng với hệ thống câu hỏi tởng tợng trong giờ giảng văn, ngời thầy
giáo đã phát triển đợc năng lực trí tuệ, óc thông minh sáng tạo của học
sinh, và nếu nh ngời thầy coi đó là một công việc, một yêu cầu cơ bản
trong công tác giảng dạy, chắc hẳn ngời giáo viên sẽ thu đợc một kết
quả xứng đáng trong quá trình lên lớp.
Với hệ thống câu hỏi khoa học trong giờ giảng, tôi thấy ngời thầy đã
thực hiện tốt phơng pháp gợi mở trong giờ giảng. Phơng pháp gợi mở
là phơng pháp có khả năng riêng mà các phơng pháp khác khó có đợc.
Bằng con đờng đàm thoại gợi mở ngời thày giáo có thể tạo một không
khí tự do t tởng, bộc lộ trực tiếp những nhận thức trực tiếp của mình:
mạch kín của giờ dạy đợc thực hiện dễ dàng . Những tín hiệu phản hồi
đợc báo lại cho giáo viên kịp thời trong khi lên lớp. Giờ dạy văn, học
văn có đợc không khí tâm tình, trao đổi thân mật về đời sống do nhà

giáo viên văn học phải tu dỡng rèn luyện để có đợc những điều kiện
tối thiểu nhất định của ngời làm công tác văn học .
Ngoài ra ngời giáo viên văn học còn là nhà s phạm, ngời làm công
tác văn học trong nhà trờng. Ngời giáo viên văn học không thể không
tinh thông nghề nghiệp dạy học Để có một giờ văn có kết quả, đạt
hiệu suất cao ngời giáo viên văn học không những phải học rộng, biết
nhiều mà phải có tâm hồn, đạo đức đẹp đẽ, không những phải am hiểu
nghề s phạm mà còn phải hiểu sâu nhà văn, hiểu ý của nhà văn nói
trong tác phẩm. Lao động của nhà văn là lao động nghệ thuật, ta phải
hiểu ngời sáng tác lẫn ngời cảm thụ Mọi phơng pháp, biện pháp
giảng văn có giá trị khoa học cũng chỉ thực sự có hiệu lực thực tế
trong tay ngời giáo viên văn học có tâm hồn, có tình cảm, có kiến thức
toàn diện về văn học lẫn giáo dục, đồng thời phải có vốn hiểu biết
phong phú về đời sống và con ngời.
Trên đây là những suy nghĩ, những ý kiến rất nhỏ đợc rút ra từ thực
tế giảng dạy. Từ lý luận và thực tiễn nên có những ý kiến rất nhỏ của
tôi xung quanh vấn đề Phơng pháp đặt câu hỏi trong dạy thơ trữ
tình. Song chắc chắn cha bao quát đợc đầy đủ vấn đề. Song với chủ
quan của ngời viết chắc chắn đề tài sẽ góp một phần nhỏ vào việc nâng
cao hiệu suất giờ dạy-kinh nghiệm đặt câu hỏi trong một giờ giảng văn
ở các khối lớp.
Với một thời gian không nhiều bài viết không khỏi có những khiếm
khuyết. Tôi rất mong đợc sự ủng hộ của các đồng nghiệp và bỏ qua
những thiếu sót, rút kinh nghiệm để chúng ta ngày càng đạt nhiều
những giờ giảng văn mang hiệu suất cao.
Xin chân thành cảm ơn.
dĩnh trì, ngày 10 tháng 5 năm 2007
TrờngTHCS Dĩnh Trì - Lạng Giang
10
Trần Thuý Phợng