Kênh đào Panama và một thế kỷ biến động
Kênh đào Panama là con đường huyết mạch nối giữa Thái Bình Dương và
Đại Tây Dương. Chính do vị trí chiến lược này mà nó có một lịch sử đầy
thăng trầm trong suốt gần 100 năm qua.
Khi nhà thám hiểm Tây Ban Nha, Vasco Nuez de Balboa, đặt chân tới Panama năm 1513, ông chỉ
nghĩ đến việc biến vùng đất mới này thành lãnh thổ của nước mình mà không biết rằng nó còn có ý
nghĩa lớn hơn nhiều về mặt giao thông. Hai thập niên sau, vào năm 1534, Vua Charles I của Tây
Ban Nha, trong một nỗ lực tìm kiếm con đường thông giữa Đại Tây Dương với Thái Bình Dương,
đã ra lệnh cho thống đốc Panama khảo sát đoạn hẹp nhất của eo đất này để xây dựng kênh đào.
Nhưng viên thống đốc báo cáo lại rằng ý tưởng này là không thể thực hiện được. Phải hơn 300 năm
sau, việc đào một con kênh thông giữa hai biển mới được Pháp và Mỹ khởi động lại.
Thất bại của người Pháp
Pháp là nước tiên phong trong việc khảo sát xây dựng kênh đào Panama. Năm 1878, Hội Địa lý
Paris đã ký một hiệp ước với Colombia (khi đó Panama là một tỉnh của Colombia) về việc đào một
con kênh từ vịnh Limon bên bờ Đại Tây Dương tới thành phố Panama bên bờ Thái Bình Dương.
Nhưng tiến trình xây dựng kênh đào của người Pháp phải đình lại vì không thống nhất được phương
án kỹ thuật. Hơn nữa, những người xây dựng không có phương pháp nào để đối phó với nạn sốt rét
rừng và bệnh sốt vàng da gây thương vong hành loạt cho công nhân.
Năm 1894, Lucien N.B. Wyse, người từng tham gia khảo sát kênh đào và thương thuyết với
Colombia trước đây, lại một lần nữa bắt tay vào việc xây dựng kênh đào Panama. Lần này, công ty
của ông thực hiện phương án xây hai hồ nước ở hai đầu kênh và 8 cửa cống kiểu âu thuyền ở giữa.
Đây là cách tối ưu mà về sau người Mỹ vẫn sử dụng, nhưng do tình hình tài chính eo hẹp nên cuối
cùng công ty Wyse cũng phải bỏ dở công việc.
Vị trí kênh đào Panama.
Hàng
ngày có
rất nhiều
tàu thuyền
qua kênh
đào
Panama.

xuống hàng chục nghìn km. Mỹ là nước có lưu lượng tàu thuyền đi qua kênh đào Panama nhiều
nhất thế giới: Ước tính 12% số hàng hóa, đặc biệt là dầu mỏ, vận chuyển bằng đường biển của Mỹ
đã đi qua đây.
Những biến động ở kênh đào Panama
Tổng thống
Mỹ
Theodore
Roosevelt.
Khi kênh đào Panama được khánh thành và những điều khoản trong hiệp ước ký
với Mỹ năm 1903 có hiệu lực, thì nước cộng hòa Panama non trẻ bắt đầu gặp
phải khó khăn: Ngày càng có nhiều người đấu tranh chống lại việc người Mỹ
chia cắt nước họ qua con kênh. Việc Mỹ nhúng tay vào cuộc bầu cử ở Panama,
cùng hàng loạt hành động can thiệp của Washington vào các cuộc nổ dậy ở đây
giữa những năm 20 càng làm cho thái độ chống đối trên mạnh mẽ hơn. Do bị
sức ép, nên từ cuối những năm 20 của thế kỷ XX, Mỹ thực hiện chính sách
không can thiệp vào Panama. Chính vì vậy, khi nổ ra cuộc đảo chính đẫm máu ở
Panama năm 1931, do Arnufo Arias Madrid cầm đầu, Mỹ đã đứng ngoài cuộc.
Mặc dù vậy, sự có mặt của Mỹ tại Panama vẫn vấp phải sự phản đối mạnh mẽ của quần chúng ở
đây. Cuối năm 1941, tổng thống Panama Arnulfo Arias đã bị phái quân sự trong nước đảo chính,
giữa lúc Mỹ đang đòi thiết lập các căn cứ quân sự bên trong lãnh thổ Panama để chuẩn bị cho Chiến
tranh Thế giới II. Người kế nhiệm Arias - Ricardo de la Guardia - đã đáp ứng yêu cầu của Mỹ. Còn
nhân dân Panama thì vẫn kiên quyết đấu tranh chống lại ý định mở rộng vùng đất chiếm đóng của
Mỹ, yêu cầu cơ quan lập pháp nước này phủ quyết mọi hiệp ước liên quan.
Sau năm 1945, tư lệnh lực lượng Cảnh sát quốc gia - Jose Antonio Remon - giành chiến thắng trong
cuộc bầu cử và trở thành tổng thống Panama. Ông Remon đã nỗ lực đàm phán với Mỹ để ký một
hiệp ước mới, nhằm tăng lượng cổ phần của Panama trong số thuế thu được từ kênh đào Panama.
Nhưng vị tổng thống này lại bị ám sát năm 1953, hai năm trước khi hiệp ước được thực hiện.
Việc quốc hữu hóa kênh đào Suez của Ai Cập năm 1956, cộng với tuyên bố của ngoại trưởng Mỹ
John Foster Dulles cho rằng, vùng đất ở “khu vực kênh đào” thuộc chủ quyền lãnh thổ của Mỹ,
càng làm cho quan hệ giữa Washington và Panama thêm căng thẳng. Giữa những năm 50, sinh viên

Tình báo Trung ương Mỹ (CIA), lên nắm quyền. Tiếp theo đó là hàng loạt các biến cố xảy ra ở
Panama, trong đó có sự kiện năm 1989, khi quân đội Mỹ đổ bộ tấn công nước này, và vụ tổng thống
đương nhiệm Noriega bị bắt về tội buôn lậu ma túy.
Hiện nay, tình hình ở Panama đã tạm lắng xuống với việc chuyển giao thành công chủ quyền kênh
đào cho chính phủ sở tại, ngày 31/12/1999. Thời gian qua, dưới sự lãnh đạo của nữ Tổng thống
Mireya Moscoso, nước Trung Mỹ này tỏ ra có năng lực trong việc quản lý con kênh có lưu lượng
tàu thuyền dày đặc nhất thế giới này.
(Theo An Ninh Thế Giới)
Tổng thống Mỹ
Jimmy Carter (trái)
và Tổng thống
Panama Omar
Torrijos Herrera bắt
tay sau khi ký kết
hiệp ước Panama
năm 1977.