Chương 8: Mạch dao động tạo sóng sin.
CHƯƠNG 8: MẠCH DAO DỘNG TẠO SÓNG SIN
I. Giới thiệu:
Một mạch dao động là mạch có khả năng chuyển đổi năng lượng từ dc sang ac. Có nhiều loại
mạch dao động tạo ra các dạng sóng tín hiệu khác nhau như: sin, vuông, tam giác…. Trong đó mạch
dao động tạo sóng sin được sử dụng để tạo tín hiệu chuẩn trong đo lường, kiểm tra, điều khiển,
chuyển đổi tần số…Còn các mạch dao động tạo tín hiệu sóng vuông, dốc, xung thì thường được
dùng trong chuyển mạch, điều khiển… Do sự quan trọng của của mạch dao động mà chúng ta cần
hiểu và nắm vững các dạng mạch dao động và nguyên lý hoạt động của nó. Ở phần điện tử cơ bản
chúng ta chỉ xét tới những mạch dao động tạo sóng sin, còn các mạch dao động tạo các tín hiệu
khác như vuông, tam giác… thì sẽ học ở phần kỹ thuật xung.
Để đáng giá chất lượng của một dao động phụ thuộc vào sự ổn định của tần số ngỏ ra.
II. Đại cương về hồi tiếp dương:
Hình 8.1: Sơ đồ khối của mạch khuếch đại có hồi tiếp dương.
A: Mạch khuếch đại vòng hở có hệ số khuếch đại vòng hở là A.
β: là mạch hồi tiếp, có hệ số hồi tiếp là β.
V
fb
: là tín hiệu hồi tiếp.
V
i
: tín hiệu ngỏ vào.
V
€:
tín hiệu ngỏ vào của mạch khuếch đại khi có hồi tiếp.
V
O
: tín hiệu ngỏ ra.
A
F
: Độ lợi vòng kín của mạch khuếch đại khi có hồi tiếp

VV
V
V
V
A
O
O
fb
O
fb
O
i
O
f
β
ε
ε
ε
−
=
−
=
−
==
1
1
(8.1)
145
Chương 8: Mạch dao động tạo sóng sin.
Vậy khi hệ số Aβ=1 thì:

tín hiệu ra và tần số dao động. Chất lượng của mạch dao động phụ thuộc vào các điều kiện sau:
- Sự ổn định của nguồn cung cấp.
- Thông số ổn định nhiệt của mạch (dùng điện trở R
E
).
- Tại tần số dao động của mạch phải không có sự ảnh hưởng của điện dung kí sinh bên trong
của transistor.
Nguyên tắc hoạt động chung của các mạch dao động tạo sóng sin: trong mạch dao động tạo
sóng sin khâu A đóng vai trò khuếch đại để duy trì dao động, khâu β là khâu chọn lọc tần số dao
động. Khi vừa mới cấp điện do sự biến thiên điện áp trong các phần tử trong mạch do đó nó sinh ra
điện áp tạp âm với phổ tần liên tục, nếu là hồi tiếp âm thì các tạp âm này sẽ bị triệt tiêu, và nếu là
hồi tiếp dương thì tại tần số tín hiệu được chọn lọc sẽ cùng pha với tín hiệu ngỏ vào, làm tăng biên
độ ngỏ vào và ngỏ ra xuất hiện tín hiệu dao động.
III. Các mạch dao động tạo sóng sin.
Dựa theo đặc tính linh kiện và tần số dao động, có thể phân loại mạch dao động sin thành hai
loại:
- Mạch dao động RC: trong đó tần số dao động của mạch phụ thuộc vào thông số của các phần
tử R và C, được sử dụng trong những mạch dao động tần số thấp.
147
Chương 8: Mạch dao động tạo sóng sin.
- Mạch dao động LC: trong đó tần số dao động của mạch phụ thuộc vào thông số của các phần
tử L và C, được sử dụng trong những mạch dao động tần số cao.
1. Mạch dao động RC.
a. Mạch dao động dịch pha:
Hình 8.4: Sơ đồ khối của mạch dao động dịch pha.
A: Mạch khuếch đại đảo.
Trong mạch dao động dịch pha, A là mạch khuếch đại đảo và được nối tới 3 bộ lọc thông cao
RC, nên được gọi là mạch dao động dịch pha. Các mạch lọc RC để dịch pha tín hiệu đi 180
0


3
)2(0
••
−+= IRXRI
C
RIV
fb
3
•
=
Trong đó:
wC
jX
C
1
−=
Giải hệ phương trình trên ta được:
148
Chương 8: Mạch dao động tạo sóng sin.
3223
3
65
CCC
O
fb
XXRRXR
R
V
V
++++

j
wRC
−−−
=
(8.2)
Mạch dao động tại tần số có hồi tiếp dương hay:
0
180=∠
β
Vậy:
0
2
3
180
)(
1
51
)(
1
)(
1
6
=
−
−
=∠
RC
RC
RC
arctg

(8.3)
Với điền kiện phải thỏa điều kiện về biên độ Aβ=1, thay giá tri tần số tín hiệu dao động của
mạch vào công thức 8.2:
β = - 1/29
Vậy để mạch duy trì dao động thì mạch khuếch đại A phải có hệ số khuếch đại A = -29.
Mạch dao động dịch pha dùng transistor:
Hình 8.6: a. Mạch dao động dùng JFET; b. Mạch dao động dùng BJT.
149
Chương 8: Mạch dao động tạo sóng sin.
b. Mạch dao động cầu Wien:
Hình 8.7: Sơ đồ khối của mạch dao động cầu Wien.
A: Bộ khuếch đại không đảo.
Hình 8.8: Sơ đồ mạch cầu Wien.
Xét sơ đồ như hình 8.8, ta có:
O
CC
C
fb
V
XRXR
XR
V
)//(
//
2211
22
++
=
)//(
//

+
=
2221122121
22
CCCCC
C
XRXXXRXRRR
XR
++++
=
2
1
2
1
2
1
2
1
1
1
R
X
X
R
X
X
R
R
C
CC

2
2
1
RC
CRj
C
C
R
R
ω
ω
β
−+++
=
(8.4)
Trong mạch dao động cầu Wien, do A là mạch khuếch đại không đảo, vì vậy để thỏa yếu cầu về
pha thì:
0
0=∠
β

hay:
0
1
2
2
1
21
21
0)

Để mạch duy trì dao động tại tần số của công thức 8.5, thì phải thỏa điều kiện về biện độ, khi đó
tại tần số dao động:
1
2
2
1
1
1
C
C
R
R
++
=
β
Vậy:
1
2
2
1
1
C
C
R
R
A ++=
Nếu trong mạch dao động, ta chọn giá trì linh kiện trong mạch là: C
1
= C
2

31
1
XX
X
V
V
O
fb
+
==
β

Trong mạch khuếch đại A nếu gọi k là hệ số khuếch đại vòng hở thì:
)(
ε
kV
Zr
Z
V
tO
t
O
−
+
=
Trong đó:
)//(
312
XXXZ
t

XXX
XXX
k
V
V
A
O
O
O
++++
+
−=
++
+
+
++
+
−==
ε
Vậy
)()(
312321
12
XXXXXXr
XX
kA
O
++++
−=
β

0)(
321
=++ xxxr
O
Vậy mạch dao động tại tần số thỏa điều kiện cân bằng về pha:
0
321
=++ xxx
(8.7)
thay 8.7 vào 8.6, tại tần số dao động của mạch:
2
1
31
1
312
12
)( x
x
k
xx
x
k
xxx
xx
kA =
+
−=
+
−=
β

RFC: cuộn cản cao tần (radio frequency choke), có điện cảm rất lớn trong vùng tần số dao động,
vì vậy về mặt ac xem như cuông RFC hở mạch tại vùng tần số dao động.
Mạch dao động Hartley có điện áp hồi tiếp trên cuộn dây L
1
và điện áp ngỏ ra trên cuộn dây L
2
,
như vậy tần số dao động của mạch là:
0
1
3
21
=−+
C
LL
ω
ωω
)(
1
213
LLC +
=
ω
hay
T
LCLLC
f
3213
2
1


+=
213
111
CCL
ω
hay
T
CL
f
3
2
1
π
=
(8.9)
c. Mạch dao động Clapp.
Mạch dao động Clapp là mạch biến thể của mạch dao động Colpitts, hình 8.12
153
Chương 8: Mạch dao động tạo sóng sin.
Hình 8.12: Mạch dao động Clapp.
Trong mạch dao động Clapp thì giá trị tụ C
3
nhỏ hơn rất nhiều so với tụ C
1
và C
2
, do vậy:
3321
11111

π
2
1
=
(8.11)
Trong đó C = C
1
và L chính là điện cảm của cuộn dây sơ cấp máy biến áp T
1
.
3. Mạch dao động thạch anh
Các mạch dao động LC ở phần 2 có nhược điểm là tần số dao động không ổn định do các giá trị
L và C bị thay đổi theo nhiệt độ, độ ẩm…. Để đáp ứng cho các ứng dụng yêu cầu các mạch dao
154
Chương 8: Mạch dao động tạo sóng sin.
động có tín hiệu ngỏ ra có độ ổn định cao, người ta sử dụng các mạch dao động dùng thạch anh do
tính chất của tinh thể thạch anh có thể cho ra những tần số dao động chuẩn không phụ thuộc vào
điều kiện của mội trường (nhờ vào phương pháp làm lạnh để giữ nhiệt độ của nó luôn là hằng số).
• Tinh thể thạch anh (crystal):
Hình 8.14: Tinh thể thạch anh.
Tinh thể thạch anh được chế tạo từ SiO
2
, nó có đặc tính của tinh thể áp điện: khi áp lên bề mặt
tinh thể một dao động điện bằng cách lấy hai má kim loại kẹp miếng thạch anh ở giữa, tinh thể sẽ
dao động cơ học hoặc nếu tác động lên bề mặt tinh thể một áp lực, trên bề mặt sẽ xuất hiện một sức
điện động. Tuỳ thuộc vào kích thước, bề dày, mặt cắt mỗi phiến tinh thể thạch anh có một tần số
cộng hưởng nhất định, từ đó sinh ra một dao động điện cộng hưởng ở tần số tương ứng.
Do đặc tính của thạch anh hoạt động như mạch công hưởng của tinh thể áp điện, nên có thể mô
phỏng mạch điện tương đương của nó như hình 8.15.
Hình 8.15: a. kí hiệu của tinh thể thạch anh; b. mạch điện tương đương; c. đáp ứng tần số.

(8.12)
tần số công hưởng nối tiếp là:
C
s
LC
f
π
2
1
=
(8.13)
tần số công hưởng song song là:
155
Chương 8: Mạch dao động tạo sóng sin.
M
C
C
p
C
C
LC
f += 1
2
1
π
(8.14)
Vậy có thể sử dụng thạch anh để thay thế một mạch LC nối tiếp hay mạch LC song song.
Ví dụ: mạch dao động Colpitts dùng thạch như hình 8.16
Hình 8.16: Mạch dao động Colpitts dùng tthể thạch anh.
156